Ana men bala – qoǵamnyń basty baılyǵy. Adamzattyń urpaǵyn jalǵastyrýshy ana men jaryq dúnıe esigin endi ǵana ashqan beıkúná náresteniń ómiri men densaýlyǵyn basty nazarda ustaıtynymyzdyń sebebi sol. Elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesi úshin de ana men bala densaýlyǵyn saqtaý mańyzdy mindet retinde bekitilgen. Sońǵy jyldary ana men bala ómirin jaqsartýǵa baǵyttalǵan túrli jobalar qolǵa alyndy. Tipti, olardyń nátıjesi de kózge kórine bastaǵan tárizdi. Óıtkeni resmı derekter sońǵy jyldary elimizdegi ana men bala óliminiń azaıǵandyǵyn kórsetip otyr.
Ólim-jitim azaıdy
Búgingi kúnniń kún tártibindegi basty másele – halyqtyń sanyn arttyryp, sanaly ult urpaǵyn kóbeıtý. Bul údeden shyǵý úshin deni saý urpaqty ómirge ákelip, qoǵamda salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý qajet. Mundaı tapsyrmany óz Joldaýynda Memleket basshysy da naqtylap bergen edi. Álbette, demografıalyq ahýaldy jaqsartýda ana men balanyń densaýlyǵy mańyzdy ról atqarady. Sol sebepti, ana men balanyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda sońǵy jyldary kóptegen perzenthanalar, áıelder men balalar konsýltasıalary, júkti áıelder men balaly áıelder úshin demalys oryndary salynýda. Qolda bar derekterge kóz salsaq, Qazaqstanda tiri týylǵan árbir myń sábıdiń 18-i shetinep ketedi eken. Munyń jaqsy kórsetkish emes ekendigi aıtapasa da túsinikti. Degenmen, Qazaqstandaǵy ana men bala ólimi 1999 jylmen salystyrǵanda 2013 jyly 12,6 paıyzǵa azaıypty. Resmı derekter elimizdegi ana ólimi sońǵy onjyldyqta 65 paıyzǵa kemigenin kórsetse, jańa týǵan nárestelerdiń ólimi 60 paıyzǵa azaıǵandyǵyn anyqtap otyr. «Sapaly densaýlyq saqtaý» atty USAID baǵdarlamasynyń aıaqtalýyna arnalǵan baspasóz máslıhatynda AQSH-tyń halyqaralyq damý jónindegi agenttigi Ortalyq Azıadaǵy mısıasynyń óńirlik dırektory Djonaton Addlton: «Qazaqstan ana men bala densaýlyǵy, otbasyn josparlaý salasynda aıtarlyqtaı jetistikke jetip otyr. Ásirese, ana men bala óliminiń azaıǵany qýantady. Bul – úlken jetistik. Qazaqstannyń bul saladaǵy oń ózgeristerinen úlken áser aldym», – degen bolatyn.
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derekterine súıensek, 2010-2013 jyldar aralyǵynda elimizdegi ana ólimi 3,7 esege, al bala ólimi 25 paıyzǵa azaıypty. Al Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń bıylǵy málimetteri boıynsha, 2015 jyldyń alǵashqy alty aıynda ana men bala ólimi 2 jáne 1,7 esege tómendepti. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy jeti aıynda respýblıkada 1 jasqa deıingi qaıtys bolǵan náreste sany 2 263 adamdy qurap, 2014 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 6,1 paıyzǵa azaıdy.
Búginde elimizdiń medısına salasynda ana men bala ólimin azaıtý jolǵa qoıylsa da, túıindi tolyq tarqatý múmkin bolmaı tur. Jalpy, elimizdegi jas qyzdardyń 30 paıyzynyń ǵana densaýlyǵy qanaǵattanarlyq deńgeıde eken. Al qalǵan 70 paıyz qarakóz qyzdardyń densaýlyǵynda kinárat baryn mamandar joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, 47,4 paıyz qyzdardyń asqazan-ishek joldary syrqattansa, nesep, zár júıesi aýrýlary mazalaıtyn qyzdar qatary 30,8 paıyzdy qurap otyr. Al jas qyzdarymyzdyń 12,5 paıyzy endokrındik júıe dertine shaldyqqan eken. Bolashaq analardyń densaýlyǵynda kezdesken mundaı syrqattardyń qursaqtaǵy sábıge de óz áserin tıgizetini anyq. Sondyqtan, ómirge urpaq ákeletin analar óz densaýlyǵyna asqan jaýapkershilikpen qaraýy kerek.
Kináni qaıdan izdeımiz?
Ana men bala óliminiń negizgi sebebi – áıel densaýlyǵynda bolatyn kinárattar, júktilik nemese júktilik kezinde paıda bolǵan ártúrli aýrýlar. Jalpy, medısınada ana óliminiń sebepteri akýsherlik nemese akýsherlik emes dep ekige bólinedi. Akýsherlik sebepterge preeklamsıa, qan ketý, túsik jasaý kezindegi asqynýlar jatsa, akýsherlik emes sebepterge ekstragenıtaldy aýrýlar, ıaǵnı, júrek qantamyr júıesiniń, búırek pen baýyr jáne ózge aǵzalarda kezedesetin aýrý túrlerin jatqyzýǵa bolady. Ana men bala óliminiń taǵy bir sebebi – dárigerlerdiń biliktiliginiń tómendigi. Bilikti dárigerler sanynyń azdyǵynan elimizdiń shalǵaı aýdandarynda ana ólimi jıi tirkeledi. Mundaı qaıǵyly jaǵdaılar keıde bosandyrý ádisteri durys júrgizilmegendikten oryn alady. Elimizde kóbinese ana men bala ólimine dárigerlerdi jazǵyryp jatady. Biraq bul jaǵdaıǵa analar da úlken jaýapkershilikpen qaraýy tıis. Dárigerdiń keńesterine súıenip, ýaqytynda tekserýden ótip turýdy qansha mindettese de, júkti áıelderdiń birazy buǵan bas qatyra bermeıdi. Bizdiń maqsat – aq halattylardy aqtap alý emes, eki jaqty jaýapkershilikti arttyrý. Sonymen qatar, ana men bala ólimine jedel medısınalyq kómek kórsetýdi uıymdastyrýdyń durys jolǵa qoıylmaýy da sebep. Sábıler ólimi, onyń ishinde bir jasqa deıingi balalar ólimi elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynyń óte mańyzdy kórsetkishi retinde halyq densaýlyǵy men oǵan kórsetiletin medısınalyq kómektiń sapasyn sıpattaıtyn 12 ındıkatorlyq júıeniń qataryna enedi. Bul ult densaýlyǵynyń jaǵdaıyn baǵalaýǵa jáne boljaýǵa kómektesedi.
Elimizdiń jer kóleminiń úlkendigine qaramastan, onda turatyn halyq sanynyń azdyǵyn eskersek, elimizdiń keleshegine árbir júktilik pen dúnıege keletin barlyq balanyń ómirin aman alyp qalý óte mańyzdy. Bir jasqa deıingi balalar ólimine perınataldy kezeńde paıda bolatyn jaǵdaılar, tynys joldarynyń qabynýy, onyń ishinde pnevmonıa men týa paıda bolatyn aqaýlar sebep bolady. Al balalar óliminiń sebepterine tynys joldarynyń qabynýy, onyń ishinde pnevmonıa, jaraqattar men kúıik jáne jedel ishek ınfeksıalary jatady. Medısına mamandarynyń zertteýi boıynsha, sábıler óliminiń kem degende 70 paıyzy medısınaǵa táýeldi ekendigi baıqalady.
Qazaqstan Táýelsizdik alǵan jyldary elimizdegi demografıalyq ahýal kúrt tómendep ketkeni belgili. Sonyń nátıjesinde halyqtyń jalpy ólimi ulǵaıyp, bala týý deńgeıi azaıdy. Elimizde 1991 men 2000 jylǵa deıingi aralyqta tiri týǵan 1000 balaǵa shaqqandaǵy sábıler ólimi 1991-1995 jyldary tym joǵary deńgeıde bolyp, sodan keıingi jyldarda birtindep tómendeı bastady. Desek te, kórshiles Reseı, Belarýs elderine jáne Ýkraınaǵa qaraǵanda bizdiń elimizdegi sábıler óliminiń kórsetkishi áli de joǵary deńgeıde. Soǵan baılanysty búgingi kúni bizdiń elimizde sábıler ólimin azaıtý óte ózekti máselege aınalyp otyr.
Búginde densaýlyq saqtaý salasynda ana men bala densaýlyǵyn jaqsartý, olardyń ólimin tejeý maqsatynda túrli is-sharalar qolǵa alynyp, jumys jasalý ústinde. 2013 jyly Úkimet elimizde ana men bala ólimin tótenshe jaǵdaı retinde qarastyrý týraly usynys aıtyp, árbir óńirge ana men bala ólimin tómendetýge múmkindik beretin is-sharalardy tyńǵylyqty atqarýǵa tapsyrma bergen edi. Sońǵy jyldary statısıkalyq derekter elimizdegi týý kórsetkishi artyp, ana men bala ólimi tómendegenin kórsetip otyr. Desek te, Qazaqstandaǵy ana men bala óliminiń kórsetkishi Eýropa elderimen salystyrǵanda 2 ese joǵary eken.
Qazaqstanda árbir 113 sekýndta bir náreste dúnıege keledi
Qazir qala kóshelerinen júkti áıelderdi jıi kezdestirýge bolady. Árıne, olardy kózben kórgen saıyn halqymyzdyń sany artyp, demografıalyq jaǵdaıdyń jaqsaratynyna senim arta túsedi. Elimizde kóp balaly otbasylardyń sany artyp, bala týý kórsetkishiniń kóbeıýi oryndy.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Taıland eli alǵash táýelsizdik alǵan kezde halyq sany 16 mln. bolsa, qazir 65 mln.-ǵa jetken. Bar bolǵany 40-50 jyldyń ishinde halyq sanynyń ósimi aıtarlyqtaı ósken. Bizdiń eldegi 2050 jylǵa josparlaǵan baǵdarlamada 2020 jylǵa qaraı halqymyzdyń sany – 20 mln.-ǵa jetse eken dep oılaǵanmyn. Kezinde táýelsizdik alǵan tusta 1991-1995 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan 3,5 mln. halyq kóship ketti. Sol kórsetkish boıynsha halyq sany 14 mln.-ǵa deıin túsken. Qazirgi ýaqytta, endi qaıta qalpymyzǵa kelip jatyrmyz. Onyń ishinde 1 mln.-nan astam qandastarymyz syrttan kelip jatyr. Aldaǵy ýaqytta da osy qarqynnan taımaı, halyqqa jaǵdaı jasaý arqyly halyq ósimin arttyrý, onyń ishinde balalarǵa jaǵdaı jasaý tolyǵymen durys jolǵa qoıyldy», ̶ degen bolatyn.
Búgingi resmı derekter Qazaqstandaǵy týý kórsetkishiniń artyp jatqanyn alǵa tartýda. Áleýmettik jelilerde Qazaqstanda árbir 113 sekýndta bir náreste, al táýligine 766 bala dúnıege keletini jıi jazylyp júr. Bul derekterdiń jaı sóz emestigin Almaty shaharyndaǵy kórsetkishter rastaıtyndaı. Máselen, 2014 jyly Almatyda 7 ret úshem dúnıege kelse, sońǵy 5 jyl ishinde ońtústik astanada 2 ret tórtem jaryq dúnıe esigin ashqan. Ótken jyly bir ǵana Almaty qalasynyń ózinde 43 myńnan astam náreste ómirge keldi. Almatynyń bıylǵy jyly bala týý kórsetkishi jóninen respýblıka boıynsha ekinshi orynǵa shyǵýy da sondyqtan. Al bala súıý jóninen kósh basynda Ońtústik Qazaqstan oblysy tur. Búginde Almatyda kún saıyn 140-qa jýyq sábıdiń kindigi kesilip, jaryq dúnıe esigin ashady.
Bir jylda týatyn nárestelerdiń sany tórt júz myńǵa jýyqtaıdy. Elimizde sońǵy 10 jyl ishinde bala týý kórsetkishi 25 paıyzǵa ósken. Qazirgi ýaqytta medısına salasynda qolǵa alynǵan sharalar nátıjesinde merziminen buryn týǵan balalardyń ómirin saqtap qalý jaqsardy. 2009-2014 jyldar aralyǵynda 1500 gramǵa deıingi salmaqtaǵy balalardyń ómir súrýi otyz paıyzǵa ósip, 60 paıyzdy quraǵan. Al 2008 jyly ýaqytynan buryn dúnıege kelgen balalardyń 40 paıyzy ǵana ómir súretin. Jańa týǵan nárestelerdiń alǵashqy jeti kúndegi ólim-jitimi 2,5 esege tómendedi. Bul – eń jaqsy kórsetkish. Jalpy, Qazaqstan táýelsizdik alǵan 23 jyl ishinde 6 mıllıon bala dúnıege keldi.
Elimizdegi taǵy bir másele – uldar men qyzdar sanynyń teńespeýi. Máselen, 2010 jyly 188,4 myń ul jáne 177,8 myń qyz bala dúnıege kelgen, ıaǵnı, 100 qyzǵa 106 uldan keledi. Al 2011 jyly aldyńǵy jylmen salystyrǵanda uldar 1,8 qyzdar 2,4 paıyzǵa artyq týylypty. Bul teńsizdiktiń áseri aldaǵy ýaqytta elimizdegi bala týý kórsetkishin azaıtýy bek múmkin.
Búgingi ýaqytta Amerıka, Eýropa elderinde bala týý kórsetkishi múldem azaıyp ketti. Sondyqtan, Eýropa halqy jyldam qartaıýda. Keleshekte munda jumys isteıtin jastardyń qalmaýy ábden múmkin. Dál osyndaı qıyn jaǵdaıdy qazir Reseı men Belarýs te bastan ótkerýde. Atap aıtar bolsaq, Reseıde sońǵy jyldary týý kórsetkishi ár myń áıelge 12,9 baladan kelse, bul kórsetkish Belarýste 12,2 balany qurapty. Biraq Batys elderi bul qıyndyqpen kúresýde. Sonyń nátıjesinde, 2014 jyly Reseıde týý kórsetkishi rekordtyq deńgeıge jetip, bir jylda 2 mıllıonǵa jýyq sábı jaryq dúnıege keldi. Sebebi dál osy jyly Reseıde otbasyndaǵy árbir ekinshi bala úshin memleket 10 myń dollardan syıaqy berýge sheshim shyǵardy. Bul qadam eldegi týý kórsetkishin birden 15 paıyzǵa ósirdi.
Árıne, eldegi halyq sanynyń ósimin arttyrý úshin ana men balanyń jaǵdaıyn jasaý basty talap. Álemdik deńgeıdegi Save The Children qaıyrymdylyq uıymy ana men balaǵa jaǵdaı jasaıtyn elderdiń tizimin jasaǵan bolatyn. Ana densaýlyǵy, áıelderdiń bilim alýy men tabysy, sondaı-aq, bala óliminiń deńgeıin esepke ala otyryp, 176 eldiń reıtıńin shyǵarypty. Atalmysh tizimde ana men balaǵa eń jaqsy jaǵdaı jasaıtyn el retinde Fınlándıa kósh basyna shyqty. Al tizimniń sońynda Kongo Demokratıalyq Respýblıkasy jaıǵasqan. Reıtıńtiń sońynda turǵan on memlekettiń barlyǵy Afrıkanyń tropıkalyq aımaǵynda ornalasqan eken. Uıym derekterine súıensek, Kongoda 30 áıeldiń bireýi bosaný kezinde nemese basqa da jaǵdaılarda qaza tabady. Al Fınlándıada 12 200 áıeldiń bireýi ǵana bosaný kezinde qaıtys bolady. Jańa týǵan balalar eń kóp qaıtys bolatyn el – Úndistan. Save The Children uıymy munda jyl saıyn 310 myńǵa tarta jańa týǵan sábı shetineıtinin rastap otyr. AQSH áıelderdiń ómir súrý sapasy jóninen 30-orynda tur. Damyǵan elder arasyndaǵy jańa týǵan bala óliminiń eń joǵarǵy kórsetkishi Qurama Shtattarda tirkelgen. Al Qazaqstan bul reıtıńte 65-oryndy ıelenipti.
Sábı súıip, baqytqa kenelemin degen asqaq armannyń jeteginde júrgen analardyń perzenthana kereýetinde jan tapsyrǵanyn estigende, janyń túrshigetini ras. Sol analardyń artynda shyryldap qalǵan jetimekti kórseń, janyń tynym tappaı, degbiriń qashady. Balalardyń densaýlyǵy tek ata-ana úshin ǵana emes, memleket úshin de óte mańyzdy ekenin uǵynǵan jón. Al balanyń densaýlyǵy qalypty bolý úshin ananyń densaýlyǵy durys bolýy qajet. Biraq… Búgingi kúni ana men balanyń densaýlyǵy kóńil kónshitpeı tur emes pe? Medısına damyǵan búgingi zamanda ana men bala óliminiń tirkelgeni qalaı? Deni saý urpaq tárbıeleý úshin memleket analarǵa jaǵdaı jasap, al ata-ana men dárigerler ózderine júktelgen mindetti múltiksiz atqarýǵa tıis. Densaýlyqty kútý – ár adamnyń óz mindeti. Ár ana bolashaq sábıiniń dúnıege saý bolyp kelýin qalasa, óz densaýlyǵyna nemketti qaramaýy kerek. Jan-jaqty jaýapkershilik qana ana men bala óliminiń aldyn alýǵa yqpal etpek. Osyny jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz abzal.
Derekkóz: Túrkistan gazeti
