Bıyl İsker áıelder qaýymdastyǵynyń torqaly toıy. Osydan týra 20 jyl buryn áıelder úkimettik emes uıymy qurylǵan edi. Sonaý 90-jyldardaǵy qıyn-qystaý kezeń bul jobany qolǵa alyp, júzege asyrýǵa túrtki boldy desek, artyq aıtpaspyz. Búginde respýblıkalyq qoǵamdyq birlestik qarqyndy damyp qana qoımaı myńdaǵan jobany júzege asyrýda. Sońǵy bes jyldyń ishinde, qaýymdastyqtyń arqasynda 2000-nan astam názik jandy jumys taýyp, armandaryn júzege asyryp jatqanyn aıta ketken jón. Jetken jetistikter men aldaǵy maqsattar jaıynda QİÁQ prezıdenti, áleýmettik ǵylymdar doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografıalyq saıasat jónindegi ulttyq komısıa múshesi Raýshan SÁRSEMBAEVA aıtyp bermek.
– Raýshan Birgebaıqyzy, siz İsker áıelder qaýymdastyǵyn 20 jyl basqaryp kelesiz. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizde kóptegen ózgerister boldy. Áıel­derdiń basyn kosyp, ortaq múddege jumyldyrǵan qoǵam­dyq birlestik qalaı quryldy áńgimemizdi sodan bastasaq.
– Iá, rasymen de, osy ýaqyt aralyǵynda kóp ózgeris boldy. Elimizdi álem tanıtyn jaǵdaıǵa jettik. Qazaqstanǵa qarap keı memleketter boı túzeıdi, bizdiń tájirıbemizge súıenedi. Bul maqtanarlyq jaıt. Elimizdiń qol jetkizgen tabystaryna İsker áıelder qaýymdastyǵy da úles qosty dep naqty aıta alamyn. 90-jyldardyń basy halyq úshin aýyr kezeń boldy. Osy ýaqytta maǵan mańyzdy qadam jasaýǵa týra keldi. Jańa ómirde óz ornymdy taýyp, naqty bir isti qolǵa alý tańdaýy turdy. Bolmasa, el eńsesiniń tiktelgenin, ekonomıkanyń turaqtalǵanyn kútýim qajet edi. Aqyrynda men táýekelge bel býyp bıznes álemine jol tarttym. Alaıda, bastaǵan isim tabysty da jemisti bolǵanymen kóńilim toq emes edi. Sol mezette bar kúsh-jigerimdi, tájirıbemdi úkimettik emes uıym qurýǵa sarp ete alatynymdy túsindim. Nátıjesinde Qazaqstannyń İsker áıelderi qaýymdastyǵy dúnıege keldi. Bul elimizdegi biregeı joba boldy. Oǵan óz qamyn emes, ózgeniń kúıin kúıitteıtin, eliniń taǵdyryna alańdaıtyn, bir-birine kómek qolyn soza alatyn názik jandylar endi. QİÁQ eń aldymen qoldaý men tirek bola alatyn kýrstardy uıymdastyrdy. Onda áıelder qaýymy psıhologıalyq ońaltýdan ótip, bıznes-marketıng degen uǵymdarmen jete tanysyp, óz isin ashýǵa múmkindik aldy. Sol kezeńderde Almatydaǵy keńsemizge kúndelikti 50-60 adam keletin. Olardyń eńbekpen qam­ty­lýyna da basa nazar aýdar­dyq. Áleýmettik jaǵynan az qam­tyl­ǵan otbasylar úshin arnaıy qaıy­rymdylyq sharalaryn ótkizdik. Bastamamyzǵa jan bitirgen nıet­tes azamattar da tabyldy. Sóıtip, respýblıkanyń oblys ortalyqtarynda fılıaldarymyz óz jumysyn bastaǵan bolatyn.
– Sizder 20 jyldyń ishinde qoǵamda oıyp turyp oryn aldyńyzdar. İsker áıelder qaýymdastyǵy osy ýaqyt aralyǵynda kimmen áriptestik qatynas ornatyp keledi?
– QİÁQ Úkimetpen, Prezıdent janyndaǵy Áıelderi isi jáne otbasylyq-demografıalyq saıasat jónindegi ulttyq komısıamen belsendi baılanys ornatqan. Ózge de bıznes qurylymdary men úki­mettik emes uıymdar qol­daý bildirýde. Nátıjesiz emes. Má­selen, «Shevron» kompa­nıa­synyń qoldaýynyń arqasynda qaýymdastyǵymyz jumyssyz júrgen jandardyń biliktiligin arttyrý men oqytý jáne qaıta daıarlyq kýrsynan ótkizý jobasyn júzege asyrdy. 2014-2015 jyldary «Áleýmettik-eń­bek salasyndaǵy áıelder arasynda aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizý» jobasyn qolǵa aldyq. Nátıjesinde qyz-kelinshekter, ásirese, aýyldyq jerlerdegi azamatshalarymyz úkimettik baǵdarlamalar jóninde bilim kókjıekterin keńeıtti. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy negizinde eldi mekende turatyn 150 azamatsha óz isin jolǵa qoıdy. Qolǵa alynǵan biregeı jobalardyń qatary jyl sanap arta berdi. Solardyń biri – 6969 telefon nómiri arqyly, tegin «keńes berý jelisi» halyqqa jol tartty. Osy jobanyń aıasynda jumyspen qamtý, bıznes ashý, zeınetaqymen qamtamasyz etý, bolashaq analardyń quqyqtary men mindetteri jóninde keńinen aqparat berildi. Elimizdiń ár túkpirindegi 70 myńǵa jýyq áıel kásibı-quqyqtyq keńes aldy. Sonymen birge, «Damý» kásipkerlikti damytý qorymen birge turaqty negizde jas kásipkerlerge oqytý kýrstary quryldy. 52 myńnan astam qyz-kelinshek bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysty. Olar jeńildikpen nesıe alyp, bıznes ashty. Búgingi kúni «Damý» qory jalpy quny 12 mlrd. teńge bolatyn, áıelderdiń bastamasymen ómirge kelgen 1,5 myńǵa jýyq jobaǵa qoldaý bildirdi. Al ol óz kezeginde 10 000-ǵa jýyq jańa jumys oryndaryn ashýǵa muryndyq boldy. Bul atqarylǵan isterdiń shaǵyn bólshegi ǵana desek bolady.
– Názik jandardy jumyspen qamtý máselesine basa nazar aýdaryp qana qoımaı, Qazaq­stan­nyń İsker áıelderi qaýym­dastyǵy kóptegen Halyq­aralyq forýmdarǵa belsene qatysyp júr. Mundaı jıyndar qanshalyqty mańyzdy?
– QİÁQ ımıji qalyptasqaly halyqaralyq qoǵamdyq uıym­dardyń arasynda onyń bedeli de bekı tústi. 1995 jyldan bas­tap bizdiń qaýymdastyq kóptegen joǵary deńgeıdegi forým­dar, konferensıa men samıt­terge qatysty. Máselen biz Ulybrıtanıa, Germanıa, Túr­kıa, Malaızıa syndy memleketterge baryp óz ıdeıalarymyzdy ortaǵa saldyq. Osy rette aıta keteıin, 2000 jyly Nú-Iorkte ótken BUU arnaıy sesıasyna qatystym. Jıyn barysynda «21 ǵasyrdaǵy damý men beıbitshilik jáne áıel men er azamattardyń teńdigi» máselesi qozǵalǵan edi. Alqaly basqosýǵa 1250 úkimettik emes uıymnan 3000-ǵa tarta ókil qatysty. Sesıa sońynda áıelderdiń osy qoǵamda alatyn ornynyń zor ekeni jáne keleli máselelerdi sheshe alatyndyǵy moıyndalǵan bolatyn. 20 jyl ishinde QİÁQ 34 halyqaralyq uıymmen jáne qazaqstandyq kompanıalarmen tyǵyz baılanys ornatty. Jaqyn arada Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqovanyń jetekshiligimen Japonıada ótken «WAW! Tokyo 2015» áıelderge arnalǵan II álem­dik konferensıaǵa qatysyp, Sankt-Petrbýrgte bolǵan Eýra­zıa­lyq áıelder forýmyna baryp keldik. Osyndaı aıtary men bereri mol jıyndarǵa qatysa otyryp, biz Qazaqstan Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap názik jandylardyń qoǵamdaǵy bedeli men rólin arttyrý baǵytynda ıgi ister atqaryp, jaqsy nátıjelerge qol jetkizgendigin pash etýge tyrysamyz.
– Qaýymdastyq otbasylyq qundylyqtardy dáripteý máse­lesine de basymdyq beredi. Osy baǵytta qolǵa alynǵan qaı jobalardy maqtan tutasyz?
– Biz otbasylyq qundy­lyq­tardy dáriptep, ana men balanyń áleýmettik, medısınalyq turǵydan qorǵalýy, jastarǵa zańdyq-quqyqtyq keńes berý syndy istermen tereń aınalysamyz. 1999 jyldan bastap Ulttyq komısıa­men «Qanatty áıel» ıdeıa jáne taýarlar kórmesin uıymdastyryp kelemiz. 2001 jyldan beri «Jedel jeli – Qyzyl alma» jobasy júzege asyp keledi. Osy oraıda myńdaǵan jan otbasyn qurý, bala súıý syndy ózin tolǵandyryp júrgen saýaldaryna tushymdy jaýap aldy. Bul joba áli de jalǵasýda. 2011 jyly «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna – «Ana men balanyń» 20 saıabaǵy» jobasy júzege asty. Shara aıasynda qaýymdastyq fı­lıaldary bar oblystarda saıa­baqtar ashylyp, perınataldy ortalyqtar tóńiregi abattandyryldy. Mundaǵy negizgi maqsat – qazaqstandyq otbasylardyń bekemdenýine jaǵdaı jasap, qazaq halqynyń úzdik otbasylyq salt-dástúrlerin jańǵyrtý bolatyn.
– Áıelder kásipkerligi taqyrybyna oralatyn bolsaq, otandyq ekonomıkanyń damyp qaryshtaýyna Qazaqstan áıelderi qanshalyqty úles qosýda dep oılaısyz?
– Eger Táýelsizdik jyldarynyń alǵashy kezeńinde kásipker-áıel túsinigi bolmasa, búginderi bári kerisinshe. Qazirgi tańda jeke kásipkerlik salasyndaǵy árbir ekinshi bıznestiń tutqasy názik jandylardyń qolynda. Elimizde mıllıonǵa jýyq shaǵyn jáne orta bıznestiń 41,5 paıyzyn áıelder basqaryp otyr. Qazaqstanda 700 myńǵa jýyq áıel-jetekshi bıznesin dóńgeletip qana qoımaı, otandyq ekonomıkanyń qaryshtap damýyna atsalysyp jatyr deý­ge bolady. Sonyń arqasynda 2014 jyly 800 myńǵa jýyq ja­ńa jumys oryndary ashyldy. Bir Astananyń ózinde ǵana 53 myń­ǵa jýyq názik jandy kásipker bar. Qazaqstan İsker áıelderi qaýym­dastyǵy kásipkerlerdiń quqy­ǵyn qorǵaý, osy saladaǵy bilim men biliktilikti arttyrý baǵy­tyndaǵy jumystardy jalǵas­tyrýda. Osy túıtkildi másele­lerdi sheshý arqyly, áıelder kásip­kerligin damytyp qana qoımaı, ekonomıkamyzdy da sara jol­ǵa salýǵa bolady. Iaǵnı qazaqstan­dyqtardyń ómir súrý deńgeıi artyp, jańa jumys oryndary kóp­tep ashylady. Názik jandylar qolǵa alǵan bıznes álemdik ekono­mıka tyǵyryqqa tirelgen ýaqytta, el ekonomıkasynyń ósi­min arttyrýǵa sep bolatynyna senimdimin.
Áńgimelesken
Gaýhar MUQATAEVA.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan