Jýyrda Saýd Arabıasy tanymal ýaǵyzshy sheıh Nımr Bakr ál-Nımr bastaǵan sheıitterdiń 46 ókilin darǵa asty. Mine, osy ólim jazasynan keıin arabtar men parsylardyń arasyndaǵy jaǵdaı ýshyǵyp ketti. Naqtyraq aıtsaq, atalǵan oqıǵadan keıin Saýd Arabıasynyń Irandaǵy elshiligine parsylar shabýyl jasady. Bir qyzyǵy álem elderi 46 adamnyń ólim jazasyna kesilgenine emes, dál osy máselege aıryqsha nazar aýdarýda.
Jalpy, HHİ ǵasyrda orta ǵasyrlyq tásilmen adamdardy darǵa asý aqylǵa syımaıtyn nárse. Óıtkeni, ólim jazasyn Amerıka men Eýropa elderinen bastap esi durys birde-bir memleket qoldamaıdy. Alaıda, jaıshylyqta demokratıany jeleý etip shyǵa keletin alpaýyt memleketter Saýd Arabıasynyń áreketine kóz juma qarap, lám-mım demedi. Shyn mánisinde Arabıa elshiligine shabýyl men 47 adamnyń ólim jazasyna kesilýi aqtaýǵa kelmeıtin jaǵdaı bolatyn. Alaıda, álemdik BAQ ólim jazasynan buryn parsylardyń elshilikke shabýyl jasaǵanyn aıyptap shyqty.
Munyń syry nede? Sebebi, ejelden Saýd Arabıasy Amerıka men Eýropa elderiniń qýyrshaǵy bolyp otyr. Kezinde arab elderiniń Osman ımperıasynan táýelsizdik alýyna Ulybrıtanıa syndy alpaýyt elder yqpal etken bolatyn. Sondyqtan da Saýd Arabıasy táýelsizdik alyp bergeni úshin Eýropa elderine máńgilikke qaryzdar bolyp qaldy. Al qaryzdyń óteýine alpaýyt elder ıslam dininiń qaınar kózi sanalatyn Saýd Arabıasynan búlik shyǵarýǵa tyrysty. Izraılmen de saýdtardyń ym-jymy bir. Qazirgi tańda, ısi musylman halqynyń ortalyǵy sanalatyn memlekette ýahabızm ıdelogıasy keń taraýda. Buny bir dep qoıyńyz.
Al, endi arab-parsy daýy qalaı aıaqtalýy múmkin? Halyqaralyq taqyryptarda qalam terbep júrgen jýrnalıs Baýyrjan Qarıpovtyń aıtýynsha Iran men Sýdıa arasynda teketires Sırıa daǵdarysynyń jalǵasy. Máselen, Saýdıa Asadty qulatýǵa qalaı úsh salsa, Iran ony qyzǵyshtaı qorǵap otyr.
– Sarapshylar Saýdıanyń 47 adamdy ólim jazasyna kesýi, onyń ishinde Shıa baǵytyn ustanatyn dindar azamattyń bolýy, Saýdıanyń Iranǵa jasaǵan alǵashqy soqqysy dep otyr. Ári kópshilikti «Saýdıa jeńiske jete me eken?» degen suraq mazalaýda. Alaıda, Iran 10-15 jyldyń ishinde Taıaý Shyǵysta Reseı sekildi bedeldi bir memleketke aınalýy múmkin. Búginde Iranda hımıalyq (atom) qarý-jaraqtardyń bar ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Reseıdiń arqasynda Batystyń Iranǵa salynǵan sanksıalary jumsartylǵany belgili. Sondyqtan Saýdıa 10-15 jyldan keıin Irannan keletin qaýipti sezip otyr, – deıdi Baýyrjan Karıpov
Sondaı-aq ol «5 jyldan keıin Saýdıa bankrotqa ushyraýy múmkin» degen boljam aıtyp otyr. Sebebi qazirdiń ózinde munaı baǵasynyń arzandaýy Saýdıanyń ekonomıkasyna áser etip jatyr. Mine, osy úrdis jalǵasa berse, Saýd Arabıasynyń saýdasy bitýi ábden múmkin. Al kerisinshe Irannyń ál-aýqaty artyp, Taıaý Shyǵysta yqpaly artady. Bul, árıne, boljam ǵana. Al, bizge naqty belgisi Amerıkadan bastap Eýropa elderine deıin Saýd Arabıasynyń tosyn áreketterine kóz juma qarap otyr. Soǵan qaraǵanda olarǵa adam quqyǵy, demokratıa degen nárseler jáı nárse sıaqty. Áıtpese, Saýd Arabıanyń 47 adamdy ólim jazasyna keskenin BUU qatań aıyptap shyǵar edi ǵoı...
Serik JOLDASBAI
Astana
