Reseı "durys" qadam jasady
Saıasatta eshqandaı dostyq bolmaıdy, tek múdde qatynasy ǵana bolady. Álde bir jattandy dıalogtardyń bundaı múddede paıdasy shamaly bolatynyn kúnde kórip, bilip otyrmyz.
Reseıdiń Ýkraınaǵa ásker kirgizý týraly sheshimi bir jaǵynan qajettilikten boldy. Kez kelgen el óz ultynyń múddesi men qaýipsizdigi úshin aıanbaıtyny haq. Onyń ústine, Qyrym men Harkov syndy Ýkraınanyń shyǵys aımaqtarynda orystar men orys tildiler basym. Olar Reseıden ózderin ultshyl-radıkaldardan qorǵaýdy talap etip otyr. Onyń ústine bul qıyn kezeńdi sátti paıdalanǵan orys ultshyldary Ýkraınanyń jańadan kelgen bıligin moıyndamaýda. Ýkraınadaǵy ahýal shyndyǵyna kelgende orystyń oıyndaǵysyn isteýge tabyla ketken sebep boldy. Sonymen, RF Memdýmasy kómektesýge bel býyp, orys armıasy Ýkraınaǵa bet aldy.
Taǵy bir jaǵynan, Ýkraınadaǵy saıası toqyraýdy paıdalanyp, orystyń yqpal aýmaǵyna qarata suǵanaqty jasaýdy kózdegen batys elderiniń aldyn alý bolatyn. Eger NATO nemese Evro Odaq óz qaýypsizdik kúshterin Ýkraınaǵa kirgizse erteń Orystyń mańdaıyna kiretin shógir bolatyny daýsyz. Sol úshin «Qoryqqan úırek buryn ushady» dep, orystar tez qımyldap, saıası, aqparattyq jáne ekonomıkalyq jaqtan Ýkraın halqyn ózderiniń maqsattaryna qaraı beıimdedi, daıyndady. Shyǵys Ýkraınadaǵy Orys tildi halyq pen Qyrymnyń basym halqynyń senimine, qoldaýyna ıe bolyp úlgirdi. Endi halyq Orystyń ymy-jymynyń yńǵaıyna qaraı qulaı bastady.
Ýkraınany Ýkraın halqynyń qolymen jaýlaýda
Reseı qazir qarýly soǵytan góri aqparattyq, ekonomıkalyq jáne saıası tásilderdi paıdalana otyryp Ýkraına halqynyń bir bóliminiń sanasyn jaýlap úlgirdi. Aqparttyq shabýyldar arqyly Ýkraınanyń jańa bıliginiń abyroıyn aırandaı tógip, halqynyń olarǵa degen senimine selkeý túsirdi. Ózderin Ýkraına halqynyń naǵyz qorǵaýshylary, qormaldary etip kórsetti. Sonymen qulaǵan úkimetten qalǵan qur tulyptan aqsha tappaǵan Ýkraına jańa bıligi btystan qaıyr tilep ketti. Áskerleri qashty, soǵystan bas tartty. «Berkýt» Rossıaǵa baryp, turaqty jumysqa ilinip, qaryndaryn toqtady. Onyń ústine Orys Qyrymǵa 6 mıllıard AQSH dollary kóleminde kómek berip, Ýkraınderge aýyr psıhologıalyq soqqy berdi. Qalyń buqara bastary aınalyp, aqyry Orystan keletin kómekke telmire bastady. Orys Ýkraına jańa bıligine qarata gaz qaryzyn qaıtarýdy talap etip ǵana qoımaı, buryńǵy bılikpen kelisken 15 mıllıard dollarlyq kómekten qaqty.
Osylaısha Ýkraına halqy kiriptarlyqtyń kesirinen Orys eline berile bastady. Muny myqty paıdalanǵan Orystar ózderine berilgen halyqtan ózin qorǵaý bólimderin quryp, Qyrym túbeginiń áskerı-qaýypsizdik salasyn baqylaýǵa aldy. Qysqartyp aıtqanda, Ýkraına elin Ýkraına halqynyń qolymen jaýlaýǵa bet aldy.
Orys Býdapesht Memarandýmyn aınalyp ótýdiń jolyn izdeýde. Tipten, Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵyn ózimiz qorǵaımyz degen syltaýmen basqa halyqaralyq uıymdardyń, elderdiń kıligýine tosqaýyl jasaýda. Múmkin Ýkraına óz aýmaqtyq tutastyǵyn shynymen Orystyń kómegimen saqtap qalǵan bolyp kórinýi múmkin. Biraq sol úshin Orystarǵa az bolmaǵan bodaý tóleıdi ári qaryzdar bolady. Ol Ýkraına halqynyń sanasyna sińedi. Mine bul Orys senerıasynyń jeńisi bolmaq. Sol úshin orysshyl halyqtyń aıtylmysh «demokratıalyq sheshimi» arqyly Qyrymdy táýelsizdendirý maqsatyna jetip, óziniń Qara teńiz aımaǵyndaǵy yqpalyn keńeıtýi múmkin. Qalǵan shyǵys Ýkraına aımaqtaryn Ýkraına bıligine qarsy paıdalanady. Mine bul «Óz qolyn ózi kese almaıtyn» Ýkraınanyń tragedıalyq taǵdyry bolmaq...
Eger Orys pen Ýkraına arasynda shynymen qarýly soǵys týylsa ári soǵys sálde bolsa uzaqqa sózylsa Orys ımperıasynyń óziniń aýmaqtyq tutastyǵyna qater tónýi múmkin. Sebebi, AQSH bastaǵan batys elderiniń kózdegen maqsattary sol soǵys. Halyqaralyq qoǵam men múddeli halyqtardyń qarsylyǵyna, qysymǵa ushyraıdy, tipten soǵysqa ulasady. Onyń zardaby ońaı bolmaıtyny belgili. Sol úshin Orys áskerı qysym men jekelegen qımyldarǵa barýy múmkin, biraq resmı soǵysqa kirýge múddeli emes. Bul endi bir jaǵynan, reseıdiń óz haly úshin bedelin kótterip, halyqtyń senimin nyǵaıtatyn, rýhyn aspandatatyn paıdaly quraly. Endi bir bólim saıasatkerler men jýrnalıserdiń áleýmettik jelidegi pikirlerine kezek bereıik:
Bolat Múrsálim: 2000 jyldardyń ortasynda Pýtın Reseıdiń "etnıkalyq shekarasy" degen uǵymdy shyǵaryp, "etnıkalyq shekara múddesin qorǵaý - Reseıdiń mindeti" degendi zańyna kirgizgen. Olardyń "logıkasyna" qaraǵanda, ol "shekaraǵa" Qyrym ǵana emes, Qazaqstannyń da birqatar aýmaǵy kirip ketken. Mine bul - naǵyz qaýip! Sondyqtan, Qyrym men qazaqtyń taǵdyry bir kemede!
Aıdos Juqan: Qyrymdaǵy 300 myń tatar úshin Túrkıa kómektesem deıdi. 600 myń ýkraıyn men jeri úshin Ýkraına ólispeı berispes. 1,5 mln. orysy úshin Reseı soǵysamyn dep álek. "Orys úshin" degen syltaýmen Reseı basa-kóktep kire beretin bolsa, bizdiń jaǵdaıymyz múldem múshkil. Qazaqstanda 3 mln-nan astam orys bar! Oǵan oryssha shúldirlep, Reseıdiń soıylyn soǵatyn qazaqtardy qosyńyz. Tez arada Keden Odaǵynan shyqpasa bolmaıdy. Al Qyrymdy qyrǵyn áskeri bar Reseıden alyp qalatyn Eýropa men AQSH qana. Al Qytaı, Japonıa, Izraıl, Arab elderi úshin basty ustanym - "biriń ólip, biriń qal" bop tur.
Fazylbek Ábsattaruly: Qyrym tatarlar Reseıge qarsy qorǵanýǵa óz betterimen daıyndalyp jatyr. Osy sátti paıdalanyp barlyq túrki tektes halyqtar birigip Reseıge qarsy kúres ashýy kerek. Reseıdiń qulaıtyn ýaqyty jaqyndady. Búkil álem Reseıge qarsy kúresedi dep oılaımyn. Eger Reseıdiń kúl talqanyn shyǵarsaq, Reseıdegi ondaǵan túrki tektes halyqtar Táýelsizdigin alar edi.
Amangeldi Qurmetuly: Túrkıanyń Ýkraınaǵa qatysty saıasatyna tań qalyp otyrmyn. Ystambýl buǵazynan Reseıdiń "Kalınıngrad" kemesin nege ótkizdi eken á? Baltyq teńizindegi keme Qyrymǵa ásker aparǵan shyǵar. Negizi bul keme áý basta tek Jertorta teńizine ǵana baryp qaıtýy kerek edi. Ótken jyldyń 24 jeltoqsanynda jolǵa shyqqan. Al, áskerı kemeni Ystambýl buǵazynan ótkizý máselesi aldyn ala kelisilýi kerek. Biraq, túrikter de, NATO da ún-túnsiz ótkizip jiberdi ony Qyrymǵa. Sóıte tura Túrkıa Qyrym tatarlaryna jaqtas bolǵysy keledi. Eýropalyq odaq Ýkraınany qoldaǵan bolady. Qoldarynda tetik turǵanda úndemedi de, is nasyrǵa shapqanda shý-shý etedi. Áı, saıasat-aı... halyqaralyq kelisimder bar. 1936 jylǵy. Onda áskerı kemelerdiń ótýine qatysty erejeler kúshti edi. Biraq, osy joly orystyń kemesiniń ótkenin túrik baspasózi de kesh ańǵardy. NATO da, AQSH ta, Túrkıa da ony bilip otyrdy. Shamasy batys Reseıdi arandatý úshin oǵan jol berip otyr nemese bul saıası oınydardyń taǵy bir serısásy shyǵar.
Qalaı bolmasyn, soǵystyń aty soǵys. Biri jeńiledi.
Beısen Ahmet
