جاعىمپازدىق پەن جارامساقتىقتىڭ نەبىر مىسالدارىن ايتىپ جارىس وتكىزسە، بۇرىنعى كسرو مەن بۇگىنگى قازاقستان بايگەنى شاپپاي الاتىنىنا كۇماندانبايمىز. كۇن كوسەم لەنين مەن «حالىقتىڭ اكەسى» ءستاليندى ماقتاپ داستان جازدىق، توم-توم رومان تۋعىزدىق. ونداي «كوسەم» مەن «حالىقتىڭ اكەسى» كەشەگى كسرو-مەن بىرگە تاريحتا قالىپ قويعان جوق، بۇگىنگە دە جەتتى. وندا دا سىرتتان بىرەۋ تاڭبادى، ءوزىمىز جاسادىق. دەگەنمەن قازاقستاندىق جارامساقتار مەن جالعان جارناماشىلار بۇل ماسەلەدە سول كەڭەستىك «ارىپتەستەرىنە» دە شاڭ قاپتىرىپ كەتەتىن سياقتى.
ەندى تاريحقا تەرەڭدەمەي، ناقتىلىققا كوشسەك. وتكەن سەنبىدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ العاشقى جۇمىس وتىرىسى ءوتتى. وندا كوميسسيا قۇرامىنا ەنگەن 74 ادامنىڭ تورت-بەسەۋىنەن باسقاسى جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ەرەكشە تەبىرەنىپ وتىرىپ سيپاتتاپ بەرگەنىن ەسەپكە الماساق، جەردى ساتۋعا، شەتەلدىكتەرگە شيرەك عاسىرعا جالعا بەرۋگە قارسى ەمەستىگىن، مۇنىڭ ەكونوميكانى ەكى قىردىڭ ار جاعىنا اپارىپ تاستايتىن «كورەگەن» شەشىم ەكەنىن جارىسا جەتكىزدى. «ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ ءجۇرمىز» دەپ كۇپسىنەتىن قايراتكەرلەر دە، قازاق وي-ساناسىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن اكادەميكتەر دە، ەلدى اۋزىنا قاراتقان نەبىر شەشەندەردىڭ دە نەگىزگى ويلارى وسىعان سايادى. «جەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن»، «تراكتوردان تۇسپەيتىن»، «تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن سوقا سۇيرەپ جۇرەتىن» ازاماتتار رەتىندە كەڭەس قۇرامىنا ەنگەن فەرمەرلەر، ديقاندار مەن باعباندار وداعى، شوپاندار مەن بالىق وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى سىندى ۇيىم وكىلدەرى دە وزگەلەردەن قالىسپادى. نەگە قالىسسىن، جەر – سولاردىڭ تىكەلەي جۇمىس وبەكتىسى ەمەس پە؟ «جەردىڭ جايىن سۇراساڭ بىزدەن سۇرا!» دەپ تۇرىپ كوسىلدى دەرسىڭ. بيلىك باستاماسىن قولدايمىن دەپ بيلىككە جاققانىمەن، وزگەگە كۇلكى بولعان ازاماتتار از بولمادى ول جولى. سولاردىڭ ءبىرى – ەكس-شەنەۋنىك، ەكس-دەپۋتات، بۇگىندە قولىنا شوپاننىڭ تاياعىن ۇستاعان شارۋا، «بايسەركە-اگرو» اگروونەركاسىپتىك حولدينگىنىڭ باسشىسى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ مىرزا.
«كۇلكى بولاتىنداي ول نە دەپتى؟» دەيسىز بە؟ جەردى جەكەشەلەندىرۋ مەن شەتەلدىكتەرگە ساتۋدىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن ەكەنىن قۇر ايتىپ قانا قويماي، ءوزىنىڭ دە وسى فەرمەرلىك قىزمەتتەگى جەتىستىكتەرىمەن دە ءبولىسىپتى.
«مەن ءوزىمنىڭ 5000 گا جەرىمنەن 50000 گا جەردىڭ ءونىمىن الىپ وتىرمىن. ويتكەنى، مەندە عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق بار، كاسىبي ماماندار بار. مەن وڭتۇستىك كورەيادان ينۆەستورلار تارتتىم، ولار جىلىجاي ءۇشىن 10 ميلليون دوللار بەردى. سونىڭ ارقاسىندا مەن ءبىر ەكتاردان 60-70 كەلى قيار مەن قىزاناق الىپ وتىرمىن. سيىر ساۋۋ بويىنشا كورسەتكىشتەر دە ءار سيىردان 70 ءليتردى قۇرايدى. مۇندايدى سىزدەر قايدان كورىپ ەدىڭىزدەر. مۇنىڭ ءبارى يننوۆاسيا!»، - دەپ ماقتانعان ەدى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ.
تەمەكەڭنىڭ قيارى مەن قىزاناعى تۋرالى ايتقاندارىن قايدام، ال، سيىرلارىنىڭ سۇتتىلىگى كۇمان تۋعىزاتىن سياقتى. وعان ءبىرقاتار اگرارلىق سالا ماماندارى دا كۇمانمەن قارايتىن سياقتى. مىسالى، سقو مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى الەكساندر ماكەيەۆ مۇنى ەستىپ اپ: «بۇل كىسى ەگەر بىر-ەكى سيىردان وسىنداي ءونىم الامىن دەپ وتىرعان بولسا، ماسقارا ەكەن»، - دەپ مىسقىلداعان كورىنەدى.
وسى وبلىستاعى فەرمەرلەر وداعى فيليالىنىڭ ءتوراعاسى نياز يبرايەۆ تا ت. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بۇل «رەكوردىنا» جاعاسىن ۇستاعان سەكىلدى.
«سيىر تاۋلىگىنە 20 ليتر، مەيلى 25 ليتر ءسۇت بەرە الادى. 30 ليتر بەرەتىن-اق بولسىن. ءبىراق، 70 ليتر ءسۇت، ءبىر سيىردان جەتى شەلەك ءسۇت الۋ.... سۇمدىق!»، - دەپتى.
ن. يبرايەۆ «سۋپەر ساۋىنشىنىڭ» بۇل ايتقانىنا سەنگىسى كەلسە دە، زەڭگى بابا تۇلەگىنىڭ جەلىنى بۇعان مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتىپتى.
«سيىردان جەتى شەلەك ءسۇت الۋ ءۇشىن ونىڭ ءۇش-تورت جەلىنى بولۋ كەرەك، ايتپەسە بۇل مۇمكىن ەمەس!»، - دەپتى ن. يبرايەۆ. شىنىمەن دە، تەمەكەڭ بۇل كورسەتكىشتى ايتقان كەزدە سيىردىڭ ءسۇتى جەلىنگە ەمەس، قارنىنا جينالادى دەپ ويلادى ما ەكەن دەگەن سۇراق تۋادى.
ماماندار ەگەر ءبىر سيىر كۇن سايىن وسىنشا ءسۇت بەرسە جىلىنا 26280 ليتر ءسۇت ساۋىلاتىنىن ايتادى. ءبىراق، مۇنداي كورسەتكىشكە جەتكەن رەكوردسمەندەر الەمدە ساۋساقپەن ساناپ الارلىق قانا ەكەن. الەمدىك رەكوردتى ازىرگە 2004 جىلى 365 كۇندە 30805 ليتر ءسۇت بەرگەن جۋليان دەگەن سيىر باستاپ تۇرعان كورىنەدى. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 1973 جىلدان بەرى (19 مىڭ ليتر) جاڭارماپتى. ءبىراق، بۇل رەكوردتاردىڭ بارلىعى ناقتى ءبىر سيىردىڭ بەرگەن سۇتىنە قاراپ قۇرالعان. ال، تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ مىرزا بۇل رەكوردىن جالپى ءونىمىن ءار سيىر سانىنا ءبولىپ شىعارسا دا سيىرلارىنا وڭايعا سوقپايتىن سياقتى.
رەكورد ورناتقىش فەرمەردىڭ بۇل ايتقاندارىنا كۇماندانا قاراۋعا سەبەپ بولاتىن تاعى ءبىر ءجايت – ونىڭ ىسكەرلىك جولى. تەمەكەڭ شارۋالار ديناستياسىنىڭ وكىلى دەگەندى بۇرىن ەستىمەدىك. اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا باعىن سىناپ جۇرگەنىنە دە كوپ بولا قويعان جوق. ءتىپتى، كەيبىر ازاماتتار ول كىسىنىڭ فەرمەر ەكەنىن كەشەگى جەر كوميسسياسى تۋرالى تەلەديدار جاڭالىقتارىنان ەستىپ جاتىر. جوق الدە ت. دوسمۇحامبەتوۆ مىرزانىڭ سيىرى ءسۇتتى بولۋىنا ونىڭ ءبىر كەزدەردەگى استانا قالاسىنىڭ اكىمى، سپورت جانە تۋريزم ءمينيسترى، ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ باسشىسى، پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارۋشىسى نەمەسە پارلامەنت دەپۋتاتى قىزمەتتەرىندەگى تاجىريبەسى ىقپال ەتتى مە ەكەن؟
ايتپەسە، ول كىسىنىڭ شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى ديرەكتور التاي كەنجەبايەۆ باسپا ءسوز وكىلدەرىنە ەكس-مينيستر ايتقان رەكوردتارعا ەشقانداي دا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىنىن ايتىپتى. ونىڭ «مۇنىڭ بارلىعى ناقتى ساندار. مۇنىڭ ءبارى كومپيۋتەردە تىركەلەدى، كورسەتىلەدى، ياعني ونى قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەگەن باتىل مالىمدەمەسىنەن سوڭ ءسۇتتىڭ كوپ بولماعى سيىرعا ەمەس، ونى ساۋاتىن كىسىگە بايلانىستى ەكەن عوي دەمەسكە شاراڭىز دا قالمايدى.
جومارت ابدوللا ۇلى
