جەر رەفورماسى – بۇگىنگى تاڭدا ەستى قازاقتى تۇگەل تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە. بيلىكتەگى كەي بىلىكسىز باسشىلار باستاعان بىلىق جالپى حالىقتىق تولقۋعا ۇلاسۋ الدىندا تۇر. جەر تاعدىرى ەڭكەيگەن قاريانى دا، ەس بىلگەن جاستى دا الاڭداتىپ وتىر. جەر مەن ەل اينالاسىنداعى سوڭعى وقيعالارعا قاتىستى جازۋشى، دراماتۋرگ، ق ر مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆ «جاس الاش» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن ەكەن. سول ساليقالى سۇحباتتى «قامشى» وقىرماندارىنىڭ دا نازارلارىنا ۇسىنامىز.
– دۋلات اعا، بۇكiل حالىقتىڭ قازiرگi جانايقايى جەرگە قاتىستى بولىپ تۇر عوي. كۇن سايىن تالقىلاۋ ءجۇرiپ جاتىر. بيلiك وكiلدەرi كۇنi كەشە عانا زيالى قاۋىم وكiلدەرiمەن جيىن وتكiزدi. وعان ءوزiڭiز دە قاتىستىڭىز. جالپى، جەر ءماسەلەسiنە قاتىستى ءوز ويىڭىز قانداي؟
– مۇحتار اۋەزوۆتiڭ «كەدەن كەدەن بولدى، كەدەرگi نەدەن بولدى؟» دەگەن ءسوزi بار ەدi. سول ايتپاقشى، جەر قوزعالسا دا قوزعالمايتىن قازاق نەگە قوزعالدى؟ ءبارiنە توزگەن قازاق نەگە كوشەگە اتىپ-اتىپ شىقتى؟ ولاردى ۇيلەرiنەن سۇيرەپ شىعارعان كiم؟ ارينە، بيلiكتiڭ ءوزi. بۇعان دەيiن ەل ءبارiنە كوندi. توبەسiنەن پروتون قۇلاپ جاتسا دا ۇندەمەدi، «قويشى، بيلiككە سەنەيiكشi، بiر بiلگەندەرi بار شىعار» دەدi. ايلىقتارىن كەشiكتiرگەندە دە، زەينەتاقى قورىن بيۋدجەتكە الىپ جاتقاندا دا ەشتەڭە دەمەدi، «جارايدى، ەلدiڭ بەرەكەسiن المايىق، تىنىش بولايىق، ءبۇلiنشiلiك سالمايىق» دەگەن ويمەن قازاق شىداپ باقتى. اياعىنىڭ استىنداعى جەر قوزعالسا دا قوزعالمايتىن قازاق جەرiنiڭ بiر پۇشپاقتارى ساتىلاتىن كەزدە شىداي المادى، قازاقتىڭ شىن نامىسى وياندى. تىنىش جاتقان حالىقتى وزدەرi اشىندىرىپ الدى. ەندi بۇدان كەيiن تولىق ساباسىنا تۇسە مە، تۇسپەي مە، مەن ونى بiلمەيمiن.
«جەر ساتىلادى» دەگەن ءسوز بولعان جوق» دەيدi. نەگە بولعان جوق؟ ە.دوسايەۆتىڭ «1 ملن 700 مىڭ گەكتار جەر ساتىلادى، ودان 2 ملرد اقشا تۇسەدi، سونىمەن بيۋدجەتتiڭ جىرتىعىن جامايمىز»دەگەن ءسوزiنەن كەيiن جۇرت ءدۇر سiلكiندi. ونى ءوزiمiز دە كوزiمiزبەن كورiپ، قۇلاعىمىزبەن ەستiدiك. ەندi قالايشا جوققا شىعارامىز؟! اقىرىندا ەكi مينيستردi قۇرباندىققا شالا سالدى.
سول ەكەۋى عانا وڭباعان، ەكەۋى عانا انتۇرعان ەكەن، ۇكىمەت باسىندا وتىرعان پرەمەر-مينيستر ەشتەڭە بىلمەيدى ەكەن، انا وڭباعان انتۇرعاندار عانا بۇلىك شىعارىپتى: «جەر ساتامىز» دەپ. سوندا موپ-موماقان بولىپ پرەمەر-مينيستر وتىرۋى كەرەك پە؟! نەگە ول حالىقتىڭ الدىنا شىقپايدى، نەگە ول ءتۇءسىندىرمەيدى؟ نەگە پرەزيدەنتءتىڭ كولەڭكەسىندە، ءۇندەمەي وتىرا بەرەدى؟! بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، حالىقتىڭ بۇل نارازىلىعى تەك قانا جەرگە بايلانىستى ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى كوپتەن بەرى قوردالانىپ قالعان كەلەڭءسىزدىكتەرءدىڭ جيىنتىعى. باياعىدا «اۆرورادا» كوتەرىلىس بۇرق ەتە تۇسكەندە: «جىگىتتەر، سورپانىڭ ىشىنەن قۇرت شىقتى» دەگەن ءبىر-اق اۋىز ءسوز بولعان. وعان شەيىن ولاردىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى، الەۋمەتتىك جاعدايى، ءومىردىڭ ادام توزگىسىز قيىندىعى جيناقتالا كەلىپ، سورپانىڭ ىشىنەن شىققان قۇرت كوتەرىلىسكە سەبەپ قانا بولدى. سول سياقتى، بۇعان دا سەبەپ بولعان – «جەردى ساتامىز، جالعا بەرەمىز» دەگەن ءسوز. سوعان قازاق توزە المادى.
– كەلەڭسىزدىك دەگەندە، مىسالى، قانداي ماسەلەلەر؟
– مىسالى، ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ادىلەتتىلىكتىڭ جوقتىعى، ارمان-تىلەكتەرىن، ءوتىنىشتەرىن ايتىپ بيلىك ورىندارىنا بارسا، اۋداننىڭ اكىمىنەن باستاپ وبلىستىڭ اكىمىنە دەيىن جۇرە تىڭدايتىندىعى. كەيبىر اۋىلداردا ءالى كۇنگە دەيىن جارىق جوق. كوشەلەردەگى باتپاق كەشىپ جۇرگەن ادامداردى تەلەديداردان كۇندە كورەمىز. بالالار مەكتەپكە بارا الماي وتىر. ۇيلەرى قۇلاعالى تۇر. جەرلەرى جوق. قازاق ءتىپتى ءوز ەلىندە، ءوز جەرىندە قۇلعا، قايىرشىعا اينالىپ بارا جاتىر. بۇكىل جەراستى بايلىعىمىزدى شەتەلدەرگە بەرىپ قويدىق. ەڭ قىمبات ۋران، ۆولفرام، جەز كىمگە كەتىپ جاتىر، مۇناي كىمگە كەتىپ جاتىر؟! مىنە، بۇلاردىڭ ءبارى – جۇمباق. تەك قانا بيلىك بىلەدى. وسىنداي سۇراقتاردىڭ ءبارى جۇرتتىڭ كوكەيىندە جينالدى دا، نارازىلىق بۇرق ەتە قالدى.
– ەندى وسى جالپىحالىقتىق نارازىلىقتى توقتاتۋ مۇمكىن بە؟
– مۇنى توقتاتۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار: پرەزيدەنت: «ەشقانداي دا جەر ساتىلمايدى. موراتوريي – ۋاقىتشا ەمەس، ماڭگىلىك. جالعا بەرىلسە دە، ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا عانا بەرىلەدى»، – دەپ حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ ايتۋى كەرەك.
جالپى، جەر قاتىناستارى جونىندەگى حالىقارالىق جاعدايلاردا «كورشى ەلدەرگە جەر ساتىلمايدى دا، جالعا دا بەرىلمەيدى» دەگەن بار. مىسالى، ەگەر گەرمانيا جەردى جالعا بەرەتىن بولسا، جاپونياعا نە كاناداعا بەرەدى. ال ىرگەسىندەگى اۆسترياعا بەرمەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، جارايدى، جەردى 25 جىلعا جالعا بەردىك دەلىك. 25 جىلدان كەيىن بيلىك باسىندا وسى وتىرعانداردىڭ ەشقايسىسى بولمايدى. جاسى ءقازىر 30-داعىلار بولاتىن شىعار، ءبىراق ولاردىڭ ءوزى ول كەزدە زەينەتكە شىعۋعا دايىندالىپ جاتادى. مەنىڭ نەمەرەم مىسالى، 25-تە. ول كەزدە 50-گە كەلەدى. ونىڭ: «مىنا جەردى وزىمە قايتارىپ بەر» دەگەنىن كىم تىڭدايدى؟! «باياعىدا قوعامدىق كوميسسيا وسىنداي شەشىم قابىلداعان ەكەن» دەگەن نارسە كىمنىڭ ەسىندە تۇرادى؟ «بۇرىن قايدا قالدىڭدار؟» دەيدى. ءوزىمىزدىڭ اكىمقارالار-اق: «وعان مەن جاۋاپ بەرمەيمىن. بۇل وسىدان 25 جىل بۇرىن سولاردىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەن»، – دەپ، سۇتتەن اق، سۋدان تازا بوپ وتىرادى. بارلىق كىنا وسى ءبىزءدىڭ بۋىنعا ارتىلادى. «سوندا قايدا قارادىڭدار؟ زيالى قاۋىم وكىلدەرى – جازۋشىلارىڭ، اقىندارىڭ، جۋرناليستەرىڭ، قوعام قايراتكەرلەرىڭ، ساياساتكەرلەرىڭ نە ىستەدى؟ سول كەزدە نەگە قورعاپ قالمادى؟» دەيدى.
25 جىل دەگەن ادامنىڭ بۇكىل ءبىر سانالى ءومىرى ەمەس پە؟ ءتىپتى، جالعا العان مەرزىمى بىتكەن كەزدە ەشكىم ورنىنان تۇرىپ كەتە سالمايدى. سول جەردە قالعىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە سوعان شەيىن سىبايلاس جەمقورلىق تولىعىمەن جويىلىپ كەتەتىنىنە مەءنىڭ كۇدىگىم بار. دەمەك جەمقورلاردىڭ ءبىرى الگى جەردى الادى دا، قۇجاتتارىن زاڭداستىرىپ، ساتا سالادى.
مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديستەرىندە: «ەگەر جەرىڭ بولسا، ءوزىڭ وڭدە. ءوزىڭنىڭ شاماڭ كەلمەسە، تۋىسقانىڭا بەر. تۋىسقانىڭنىڭ شاماسى كەلمەسە، وندا كەلەشەك ۇرپاققا ساقتاپ قوي»، – دەگەن ءسوز بار. ول كەزدە ءتىپتى جەر دەگەن سۇراۋسىز بولعان، شەكارا بولماعان. سونىڭ وزىندە پايعامبارىمىز جەرگە قاتىستى وسىنداي ءسوز ايتقان. ەشكىم مۇحاممەد پايعامباردان اۋليە ەمەس قوي. ەندەشە وسى سوزگە ءبارىمىز توقتاۋىمىز كەرەك.
– ال پرەزيدەنت: «جەرگە قاتىستى ماسەلەنى اسفالتتا ايقايلاپ جۇرگەندەر ەمەس، جەرمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار شەشۋى كەرەك» دەدى. بۇعان نە ءۋاج ايتاسىز؟
– ەگەر مۋزىكا ماسەلەسى قارالاتىن بولسا، مەن وعان ارالسپايمىن. اينالايىن-اۋ، بۇل اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىعى بار نارسە عوي. مەيلى، مۋزىكانى تۇسىنبەي-اق قويايىن. ال جەر... ول – مەنىڭ، سەنىڭ، ءبارىءمىزدىڭ وتانىمىز عوي! ەگەر مەن شاحتەر بولسام، كومىرىمدى قازىپ، تىپ-تىنىش جۇرە بەرۋىم كەرەك پە؟ نەمەسە اتىراۋدىڭ مۇنايشىسى بولسام، ال شىعىس قازاقستاندا جەر ساتىلىپ جاتسا، تىنىش جاتا بەرۋىم كەرەك پە؟! مۇنايشى بولسام دا، مەن بۇكىل ەلىمنىڭ، جەرىمنىڭ اماندىعىن، شەتەلگە بەرىلمەگەنىن قالايمىن.
رەسەي ءوزىنىڭ جەرىن يگەرە الماي جاتىر. سويتە تۇرا، بىزدەن جەر ساتىپ العىسى كەلەدى. نەگە؟ مۇنىڭ ءبارى – اسكەري-ستراتەگيالىق قانا ءمانى بار نارسە. ەگەر ەرتەڭ قىتايعا جەر بەرە قالساق، ول جەردەن قىتايدى ەشكىم ەشقاشان قۋىپ شىعا المايدى. امەريكاڭ دا، يسپانياڭ دا قۋىپ شىعا الماي وتىر. قىتايعا جەرى جالعا بەرىلگەن حاباروۆسك ءولكەسى ءقازىر رەسەيدىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى. ول جاقتا ورىستاردى ساباپ جاتىر قىتايلار. بىزدە دە وتكەندە ءبىر تەلەارنادان: «مەن ءوز زاۋىتىمدا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن. ماعان قازاق ءتىلىنىڭ دە، ورىس ءتىلىنىڭ دە كەرەگى جوق. ءبىز ءبارىمىز قىتايشا سويلەيمىز. قازاق قىزىنا ۇيلەنسەم دەگەن ارمانىم بار»، – دەپ ءبىر جۇڭگو سويلەپ جاتىر. «قازاق قىزىنا ۇيلەنگەن سوڭ قازاقشا ۇيرەنەسىز بە؟» دەسە، «جوق، مەن ونى قىتايشاعا ۇيرەءتىپ الامىن عوي»، – دەيدى. ناعىز ەكسپانسيالىق ارەكەت! وسىدان قالاي قورىقپايسىڭ ەندى؟ 300 مىڭ جۇڭگو ءقازىر وسىندا ءجۇر دەپ ەستىدىم. مىسالى، قىتايدىڭ وزىندە ءبىر بالادان ارتىق تۋۋعا رۇقسات ەتپەيدى. ال ءبىراق مۇندا كەلىپ تۋعاندارعا ماراپات ەسەبىندە اقشا بەرەدى ەكەن. سودان كەيىن بۇلار شەكسىز بالا تۋا بەرەدى. قازاق بيولوگيالىق جولمەن ءوسىپ، ءبىر، ەكى، ارى كەتسە ءۇش بالا تۋسا، ولار گەومەتريالىق پروگرەسسيا جولىمەن كوبەيەءدى. الگى 300 مىڭ قىتايدىڭ 25 جىلدا قانشاما ەسەگە ارتاتىنىن ەندى ءوزىڭىز ويلاي بەرىڭىز. سول كەزدە ءبىزدىڭ وسى شىرىلداعانىمىز شىرىلداعان بوپ قالادى. تاجىكستان جەر بەرىپ ەدى، قىتايلار وندا اسكەرىمەن باردى. وسىدان نەگە ساباق المايمىز؟! الاقانداي تاجىكستاندى ەندى تىرپ ەتكىزبەيدى دەگەن ءسوز. ەگەر دە سول جەردەگى قانداستارىنىڭ مۇددەسى اياقاستى بولا قالسا، جۇڭگو ءتىپتى قالىڭ اسكەر كىرگىزۋگە دە دايىن.
– جەر كوميسسياسىنىڭ وتكەن سەنبىدەگى العاشقى وتىرىسىنا قاتىسقان 70 ادامنىڭ 11ء-ى جەردىڭ ساتىلۋىنا، جالعا بەرىلۋىنە قارسى بولىپتى دا، قالعاندارىنىڭ ءبارى قولداپتى. بۇعان نە دەيسىز؟
– مەنىڭ بىلۋىمشە، قولداعانداردىڭ بارلىعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى كورىنەدى. بۇل بولمايدى. ەگەر ءدال وسى كۇيىندە قالاتىن بولسا، 11 ادام ءبىزدى قولداپتى ەكەن دەپ، حالىق تىنىشتالا قالمايدى. مۇنى ۋشىقتىرماس ءۇشىن، نارازىلىق دۇربەلەڭگە اينالىپ كەتپەس ءۇشىن جەر كودەكسىنە شۇعىل ءتۇردە وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. «جەر ساتىلمايدى، شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلمەيدى. ءوز ازاماتتارىمىزعا جالعا بەرىلگەن كۇندە باسقا ماقساتتا پايدالانىلمايدى، عيماراتتار سالىنبايدى» دەپ.
تەرەششەنكو، ماشكيەۆيچتەر نەگە قازاقستاننىڭ 300 - 400 مىڭ گەكتار جەرىن يەلەنىپ الىپ، سۋبارەنداعا بەرىپ، اقشا تاۋىپ وتىر؟ قازاقتىڭ ءوزى قايدا؟ سوسىن جەردى جالعا بەرگەن كەزدە سونى العان ادامنىڭ بۇكىل مۇمكىندىگىن تەكسەرۋ كەرەك. ونىڭ قولىندا قانداي تەحنيكالار بار، جۇمىس ىستەي الا ما؟ ماسەلەن، بەكسۇلتان ەكەۋمىزدىڭ دە جارتى ميلليون گەكتار جەر العىمىز كەلەدى. ءبىراق قولىمىزدا كۇرەكتەن باسقا ەشتەڭە جوق. دەمەك جەردى بىزگە بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى ءبىز ونى ءوڭدەي المايمىز. ەگەردە سونداي بىرەۋلەر الىپ كەتسە، ونى سۋبارەنداعا بەرەدى. ول كەلەسى ءبىرەۋگە بەرەدى. ءسويءتىپ، اقىرىندا شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتە سالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان وسى جاعىنا ساق بولۋىمىز كەرەك. زاڭ ساعات مەحانيزمىندەي ناقتى ىستەيتىن بولسا عانا ءبىز ناعىز زايىرلى مەملەكەت بولامىز.
نەگىزى، «جەرىمىز كەڭ، بوس جاتقان جەرلەر كوپ» دەگەندى كىم شىعارىپ جۇرگەنىن بىلمەيمىن. قازاقستان – اگرارلى مەملەكەت. ەلگە «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەدىك. شىن مانىسىندە، ءقازىر مالىنا جايىلىم تاپپاي جۇرگەن كىسىلەر بار. قايدا بارسا دا مالىن بىرەۋ اتادى، قۋادى نەمەسە ءمۇيىزىن سىندىرادى. جۇرت «ەندى قايدا بارىپ كۇن كورەمىز، بالا-شاعامىزدى قالاي اسىرايمىز» دەپ زار جىلاپ ءجۇر. مۇحتار قۇل-مۇحامەدتىڭ الماتىداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە تالعات ماماشيەۆ: «الماتى وبلىسىندا مال جايىلاتىن جەر قالمادى»، – دەپ ايتىپ قالدى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي، جەردىڭ كوپشىلىگى وليگارحتاردىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتتى عوي. مۇنداي جاعدايدا قاراپايىم حالىقتىڭ جەرگە دەگەن مۇقتاجدىعىن قالاي شەشۋگە بولادى؟
– ۇلان-عايىر اۋماقتاردى باسقالارعا سۋبارەنداعا بەرۋ ارقىلى پايدا تاۋىپ وتىرعانداردان جەردى تارتىپ بولسا دا الۋ كەرەك. بيلىكتىڭ ءوزى: «يگەرىلمەگەن جاعدايدا جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتادان الىنادى» دەپ ايتىپ جاتىر ەمەس پە؟ ال بىزدە ونداي جەرلەر وتە كوپ. ءوز ىشىمىزدەگى قالتالىلار جەردى مەنشىكتەنىپ الىپ، ءشوپ قورىعان يت سياقتى بولىپ وتىر. ءوزى دە جەمەيدى، جۇرتتى دا جولاتپايدى. سوندىقتان جەر كودەكسىنە شۇعىل تۇردە وزگەرىستەر ەنگىزبەسەك، حالقىمىزدى ەشتەڭە توقتاتا المايدى. م.قۇل-مۇحامەد وتكىزگەن جيىندا مەن مۇنى دا ايتتىم.
– باسقا كىمدەر سويلەدى؟ نە ايتتى؟
– ول جيىندا ا.ءاشىموۆ، ت.شارمانوۆ، ب.تولەگەنوۆا، س.دوسانوۆ، س.ورازبايەۆ، ە.حاcانعالييەۆ، ب.نۇرجەكەيەۆ، ت.ماماشيەۆ، جالپى، قاتىسقان 100 شاقتى ادامنىڭ جارتىسىنا جۋىعى سويلەدى. ءاسانالى ءاشىموۆ جاپ-جاقسى نارسەلەر ايتىپ ەدى، ءبىراق تەلەديداردان تەك وزدەرىنە كەرەكتىسىن عانا الىپ بەءرىپتى. ايتپەسە ءاسانالى ايتقان: «حالىق ءارتىسى» بولعاننان كەيىن مەن قاشاندا حالىقپەن بىرگەءمىن. ول نە ىستەسە دە، نە ايتسا دا، بەكەر ەمەس. «حالىق ايتسا قالت ايتپايدى». سوندىقتان حالىقتى كىنالاۋعا بولمايدى»، – دەپ. ءبىراق «اسىعىستىق تا قىلماعانىمىز ءجون شىعار. وسى تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە كەيدە ءقاۋىپ ءتوندىرىپ الامىز با، سول ءۇشىن وسىنىڭ ارتىن ۋشىقتىرىپ الماساق بولعانى» دەگەن. جاڭالىقتاردان وسى سوڭعى جاعىن عانا بەردى دە، ول بيلىكتى قولداعان بولىپ شىعا كەلدى. بيبىگۇل بولسا دا «بۇلىك سالمايىق، تىنىش بولايىق» دەگەندى ايتتى. نۇرلان ورازالين ونسىز دا ءارقاشان بيلىكتى قولدايدى. راس، پرەزيدەنتتىڭ: «حالىققا ۇناماعان زاڭنىڭ بىزگە كەرەگى جوق»، – دەگەن ءسوزىن مەن دە قولدايمىن. ءبىراق ءسوز بار دا، ءىس بار، ارەكەت بار. قوردالانعان ماسەلەلەردى بىرتىندەپ جويماساق، كەيىن وتە قيىن بولادى.
ءقازىر قاراپ تۇرساڭ، بىزدە بارلىق سالادا كەلەڭسىزدىك جايلاپ بارادى: ۇلەسكەرلەردىڭ ءۇيى بەرىلمەيدى، مىنە، الماتىنى تاعى دا سۋ باسىپ، ۇيلەردى سۋ الىپ جاتىر. باياعىدا كەڭەس كەزىندە نەگە سۋ تاسقىنى بولمادى؟ نەعىپ ۇيلەردى سۋ المادى؟ ول كەزدە ارىق جۇيەلەرى، سۋاعارلار جۇمىس ىستەيتىن. ءقازىر كوشەلەردىڭ بارىنە كولدەنەڭ-كولدەنەڭ ءۇي سالىپ تاستادى. ءسويتىپ، جاپپاي ءبۇلىنشىلىك بولىپ جاتىر.
– جاڭاعى جيىنعا قاتىسقانداردىڭ قانشاسى جەردى «ساتىلماسىن» دەدى؟
– بىردە-بىر ادام «ساتىلسىن» دەگەن جوق، ءبارى دە «ساتپاۋ كەرەك» دەدى. ال جالعا بەرۋ – شەتەلدىك تاجىريبەدە بار نارسە. ءبىراق وسى ماسەلەدە پىكىرلەردى تىم جۇمسارتىپ بەردى دە، ءبارىءمىز سونى قولداعان سياقتى بولىپ قالدىق. مەنىڭ ءسوزىمدى بەرمەك تۇگىل، «سويلەدى» دەگەن ادامداردىڭ تىزىمىندە دە جوقپىن. اقپارات كوزدەرى سول جينالىستى مۇلدە بۇرمالاپ بەرىپ جاتىر.
– بەكسۇلتان اعا نە ايتتى؟ سماعۇل ەلۋبايەۆ شە؟
– بەكسۇلتان قوعامداعى بيۋروكراتتىق تۋرالى ايتتى. سماعۇل ەشتەڭە دەگەن جوق. سەرىك قيرابايەۆتىڭ ايەلى، گەوگراف عالىم ءاليا بەيسەنوۆا بىلايشا، جاقسى سويلەءدى، ءبىراق ءسال ءبۇلدىرىپ الدى.
– نەگە؟
– «ءبىلىم ءمينيسترىن قولدايمىن» دەگەندەي پىكىر ايتتى. ونى ايتپاۋى كەرەك ەدى. سوسىن «ءبۇگىنگى تاقىرىپ ول ەمەس قوي» دەدىك تە، ارەڭ توقتاتتىق.
– رەفورمالارى ۇلتتىق مۇددەگە مۇلدە قايشى كەلىپ وتىرعان ءبىلىم ءمينيسترىن قالايشا قولدايدى؟ وعان قانداي نەگىز بار ەكەن سوندا؟..
– تاقىرىپ ول ەمەس بولعاننان كەيىن ەشتەڭە دەمەدىك. ءبىراق مەن سول جيىندا ە.ساعادييەۆ پەن م.قۇل-مۇحامەدكە: «بالالارىمىزدى تىنىش وقىتايىقشى. ءوزىمىز دە وقىپ شىقتىق قوي. كوشتەن قالىپ جاتقان كىم بار ءقازىر؟ قويشىنىڭ بالاسى دا اكادەميك بولدى عوي. وسى مينيسترلەر كەلگەن سايىن رەفورما جاسايدى. بالالارىمىزدى ماڭگۇرت قىلاتىن بولدىق قوي»، – دەدىم.
شىندىعىندا، بالانى باستاۋىش مەكتەپتە قازاق تىلىندە وقىتۋ كەرەك. ءبىتتى. باياعىدا جاپونيادا «ەۋروپاشا وقىتامىز» دەگەن ءۇردىس بولعان. سويتسە، بالالاردىڭ كوپشىلىگى جاپون مەنتاليتەتىنەن ايىرىلىپ بارادى ەكەن. سوسىن بۇرىنعى وقۋ جۇيەسىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ عانا: بالا باستاۋىش مەكتەپتە انا تىلىندە عانا ءبىلىم الۋى كەرەك.
سوسىن «ادەبيەت پەن ءتىلدى قوسىپ وقىتامىز» دەگەن نە سۇمدىق؟ ءقازىر بالالار ونسىز دا ساۋاتسىز. سول سياقتى، «قازاقستان تاريحىن مەكتەپتە عانا وقىتىپ، جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتپايمىز» دەگەن نە ءسوز؟ قايتا تاريحتى ۋنيۆەرسيتەتتە – بالالاردىڭ ساناسى ءوسىپ، اقىل-ويى تولىسقان كەزدە وقىتۋ كەرەك. ال مەكتەپتە تاريحي تاقىرىپتار قىسقاشا عانا، ءۇستىرت بەرىلەدى. ونىڭ ءوزىن «گەوگرافيامەن بىرىكتىرۋ كەرەك» دەپ جاتىر. وسىنداي نارسەلەردى قايدان شىعارادى، سول ماعان تۇسىنىكسىز.
– وسى ءبىر استىرتىن ساياسات ەمەس پە؟ ايتپەسە حالىقتى – جەردەن، ال جاس ۇرپاقتى – تىلدەن، تاريحتان، داستۇردەن ايىرۋعا بۇگىنگى بيلىك نەگە سونشا قۇلشىنىپ وتىر؟
– وسىنداي ءبىر ەكسپانسيا بار ما، قاستاندىق ءجۇرىپ جاتقان جوق پا دەپ مەن دە ويلايمىن. ايتايىن دەسەڭ، اۋزىڭ بارمايدى. تەلەديداردىڭ ءتۇرى اناۋ: تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن – مۋزىكا، شەتەلدىڭ ماعىناسىز سەريالدارى. سونداعى ماقسات – حالىقتى ءدۇبارا قىلۋ، ويلاۋ قابىلەتىنەن ايىرۋ.
– دەگەنمەن وسىنداي وتكىر ماسەلەلەر قوزعالعاندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى بۇعىپ قالۋعا، اڭگىمەدەن قاشۋعا تىرىساتىن سياقتى...
– ول راس. مىسالى، 700 جازۋشى بار دەيمىز. ءبىراق ءالدەقانداي ماسەلە قوزعالار كەزدە سولاردىڭ كوپشىلىگى سىرت قالادى. باستارى قوسىلمايدى. كوبىسى – قولدان جاسالعان جازۋشىلار. شىن جازۋشى حالقىنىڭ جاعدايىنا قابىرعاسى قايىسپاي، جۇرەگى اۋىرماي تۇرمايدى. «قويشى، ۇيدە وتىرا بەرەيىنشى» دەمەيدى. مەن ەشكىمگە «كوشەگە شىق، ايقايلا» دەپ جاتقان جوقپىن. ءبىراق «مىنا ءومىر نە بولىپ بارادى؟ قوعام قايدا بارا جاتىر؟» دەپ ەلەڭ ەتۋگە، باس كوتەرۋگە بولادى عوي. نەگە ماقالا جازبايدى، نەگە پىكىرىن ايتپايدى؟ ەشكىمنىڭ جاعاسىنان الماي-اق قوي. «قىزمەتىڭنەن كەت» دەمە، جۇرتتى توڭكەرىسكە شاقىرما. ءبىراق ءوزىڭنىڭ ويىڭدى ايتۋ پارىز ەمەس پە؟
جەر دەگەنىڭ – وتانىڭ عوي. مىسالى، كەشەگى II دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن قان توككەن جوقپىز با؟ ەندى بەيبىتشىلىك ورناپ، تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن كەزىمىزدە وتانىمىزدىڭ ۇلتاراقتاي جەرىن ەمەس، ۇلكەن-ۇلكەن اۋماقتارىن ميلليون گەكتارلاپ نەگە ساتامىز؟ بۇل نە؟ مۇنىڭ ار جاعىندا وتانىن ساتۋ سياقتى وتە ءقاۋىپتى ارەكەت جاتقان جوق پا؟
بىزگە «باياعىدا جەر كودەكسى العاش قابىلدانعان كەزدە قايدا قارادىڭىزدار؟ نەگە سول كەزدە شۋ كوتەرمەدىڭىزدەر؟» دەيدى. ول كەزدە دە، ءقازىر دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – تەلەارنالار، بيلىككە قاراستى گازەت-جۋرنالدار حالىققا شىنايى اقپارات بەرگەن جوق. قوعامدا نە بولىپ، نە قويىپ جاتقانىن جان-جاقتى تۇسىندىرگەن ەمەس. سوندا دا حالىق بۇرىن بيلىككە، پرەزيدەنتكە، ۇكىمەتكە سەندى. شىندىعىندا، زاڭدى قۇنتتاپ وقىعان ەشكىم بولعان جوق ول كەزدە. تەك ينتەرنەت ومىرىمىزگە ەنگەننەن باستاپ قانا، حالىق الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءتۇرءلى جاعدايلاردان حاباردار بولا باستادى.
ال جارايدى، جەرىڭدى ءقازىر ساتىپ، بيۋدجەتىڭنىڭ جىرتىعىن 2 ملرد دوللارمەن جامادىڭ دەيىك. كەلەسى جىلى نەمىزدى ساتامىز؟! ونسىز دا ءبارىن ساتىپ بولدىق قوي.
مەن ارالاساتىن ادامداردىڭ، اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوبىسى جەردى ساتۋعا، شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە قارسى. ءبىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە ۇندەمەي قالعاندى ۇناتاتىن سياقتى. «قويشى، كوزگە كورىنە بەرمەيىنءشى. مەن تۋرالى نە ويلاپ قالادى؟» دەيدى. بىرەۋىنىڭ مەرەيتويى جاقىنداپ قالعان، بىرەۋىنىڭ بالا-شاعاسى ءوسىپ كەلەدى، العا قويعان باسقا ماقساتتارى بار. ءبىراق قالاي بولعاندا دا، ەشكىم جەكە كوزقاراسى ءۇشىن جازاعا تارتىلمايدى عوي. ءاركىمءنىڭ ءوز ويى بار. ال جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە ءبىر-اق پىكىر بولۋى كەرەك: «جەر ساتىلمايدى»! بۇل – سپەكتاكلدى كورىپ بولىپ، «مەنىڭ ويىم بىلاي» دەيتىن كوركەم شىعارما ەمەس. ءبىر-اق نارسە: ول – وتانىڭ. ونى ساتپايسىڭ! بۇعان بولا كوميسسيا قۇرۋدىڭ دا، داۋىسقا سالۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ءتىپتى وسى تالقىلاۋدىڭ ءبارىن ءبىز بەكەر وتكىزىپ جاتىرمىز. حالىقتىڭ نيەتى، كوزقاراسى ونسىز دا بەلگىلى.
– «جەر ماسەلەسىن جەرمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار شەشۋى كەرەك» دەگەن نارسەنىڭ ءوزى قاتە. سولاي ەمەس پە؟
– ارينە. جەر ماماندارى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن زەرتتەيتىن شىعار. «بۇل جەرگە كەلەسى جىلى باسقا داقىل ەگۋ كەرەك» دەگەن ماسەلەنى قاراستىراتىن بولار. ءبىراق بۇل ارادا جەردىڭ قۇنارلىلىعى، توپىراقتىڭ ساپاسى تۋرالى اڭگىمە بولىپ جاتقان جوق قوي. مۋزىكانى تىڭداماساڭ، تىڭداماي-اق قوي، تۇسىنبەسەڭ، تۇسىنبەي-اق قوي. ءبىراق جەردى ساتۋعا بولمايتىنىن تۇسىنۋگە بولادى عوي. مەيلى، قۇنارلى، مەيلى قۇنارسىز بولسىن، ءتىپتى اق سور باسىپ جاتسا دا، ءبارىبىر ول – ءبىزدىڭ جەر! ونى ساتۋعا بولمايدى.
– ال ەندى بيلىك باسىنداعىلار، وسى ماسەلەگە جاۋاپتى مينيسترلەر، ولار دا قازاق قوي. وسى «بولمايدى» دەگەن نارسەنى سولار قالايشا تۇسىنبەيدى؟
– وسىنى مەن دە تۇسىنبەي وتىرمىن. قايتالاپ ايتامىن: جەردىڭ ساتىلماۋى كەرەك ەكەنىن ءبارىمىز قولداۋىمىز كەرەك. ءتارتىپ ساقشىلارىنا دا: «كۇنى ەرتەڭ الدەقانداي جاعداي بولا قالسا، بەيبىت ادامداردى جەلكەسىنەن سۇيرەپ جۇرمەڭدەر. قايتا سولاردىڭ اراسىنا ارانداتۋشىلاردىڭ كىرىپ كەتپەۋىن قاداعالاڭدار. بيلىككە قارسى شىعىپ، «ورنىنان كەتسىن!» دەپ جاتقان ەشكىم جوق. بارلىعى تەك قانا: «جەر ساتىلماسىن!» دەپ جاتىر. ول – سەنىڭ دە جەرىڭ. سەءنىڭ دە بالا-شاعاڭ بار. سەنىڭ دە نەمەرە-شوبەرەڭ بولادى. سولارعا قالدىراسىڭ عوي. ال بۇگىن ساتىپ جىبەرسەڭ، نە بولادى سوندا» دەپ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك.
ەشكىم بىزدەن ءشول دالانى سۇراپ جاتقان جوق، ەڭ شۇرايلى جەرلەرگە كوز تىگىپ وتىر. قىتايعا دا، باسقاعا دا الماتى وبلىسىنان ءتىپتى 1 سانتيمەتر دە جەر بەرىلمەۋى كەرەك. بۇل – شەكارالىق وبلىس. وسىنى ءاربىر قازاق ءتۇسىنۋى كەرەك.
– قالاي ويلايسىز، 21 مامىردا نە بولۋى ىقتيمال؟
– ول جاعىن انىق بىلمەيمىن، ءبىراق حالىق ءبارىبىر شىعاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى قوردالانعان ماسەلەلەر تەك جەرگە عانا بايلانىستى ەمەس.
– الماتىدا م.قۇل-مۇحامەد وتكىزگەن جيىندا قاۋلى-قارار، ءمالىمدەمە سياقتى بىردەڭە قابىلداندى ما؟ قانداي بايلام جاسالدى؟
– «ايتىلعان پىكىرلەردىڭ ءباءرىن پرەزيدەنتكە جەتكىزەمىز» دەپ كەتتى. «موراتوريي ءبىر جىلعا جاريالاندى» دەپ ەدى، ءبىر جىلعا دا ەمەس، جاڭا جىلعا دەءيىن عانا ەكەن. جاڭا جىلدان كەيىن وسى اڭگىمەنى قايتا باستايمىز با سوندا؟ وسى ماسەلەنى ءبىرجولاتا شەشۋ كەرەك. ءبىز «بۇدان كەيىن جالپى، «جەر ساتۋ» دەگەن اڭگىمە بولماسىن» دەدىك.
جەر ساتۋ دەگەننىڭ ءوزى قايدان شىقتى وسى؟ «قازاقستان جەر كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىن الادى» دەگەن ءبىر بالە بولدى. پايدالانىلماي جاتقان جەر جوق بىزدە! ونىڭ ءبارى – مالدىڭ جايىلىمى. «بوس جاتىر ەكەن» دەپ، سونى شەتەلگە جالعا بەرەمىز بە ەندى؟ حالىق ونسىز دا جۇمىسسىز. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى سونشاما بايلىقپەن، بار-جوعى 17 ملن حالىقتى ءجوندەپ اسىراي الماي وتىرمىز: نە ءۇي جوق، نە كۇي جوق، نە جۇمىس جوق. مىسالى، پولشا، چەحوسلاۆاكيا، جاپونيانى قاراشى: ەشتەڭە جوق ولاردا، ءبىراق ءبارى بار. بىزدە ءبارى بار، ءبىراق ەشتەڭە جوق.
– الداعىنى تەك اللا بىلەءدى. ءبىراق الدەقانداي جاعداي بولا قالسا، زيالى قاۋىمنىڭ حالىقتىڭ جاعىنان تابىلۋى مۇمكىن بە؟
– مەن سوعان كۇدىكتەنىپ قالدىم. ءبارى ۇيدەن تاماشالاعاندى ءجون كورەتىن، «انانى ۇستاپ الىپ كەتىپتى»، «اناۋ بىلاي دەپ ءسويلەپتى»، «بارەكەلدى»، «وي، جارايسىڭ» دەپ الاقانىن ىسقىلاپ وتىراتىن، اس ۇيدەگى پاتريوتتار سياقتى. مەنى دە جۇرت «قاشىپ كەتتى» دەپ ويلايتىن شىعار. ءبىراق شىندىعىندا، مەن ول كۇنى تەمىرلاندا بولامىن. وسىدان ەكى اي بۇرىن جوسپارلانىپ قويعان ءبىر ۇلكەن شارا بار، سوعان قاتىسۋىم كەرەك.
– ەگەر سول كۇنى الماتىدا بولساڭىز، حالىقتىڭ ورتاسىندا بولار ما ەدىڭىز؟
– ارينە، بولار ەدىم. نەگە بولمايمىن؟! جەرگە قاتىستى ماسەلەدە مەن نەگە تىس قالۋىم كەرەك؟!
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
روزا راقىم قىزى.
«جاس الاش» گازەتى
ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: دۋلات يسابەكوۆ، ق ر مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى، دراماتۋرگ: حالىقتىڭ بۇل نارازىلىعى تەك قانا جەرگە بايلانىستى ەمەس
