قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى - ءسالافيزم يدەولوگياسىنىڭ حالىق ىشىندە، اتاپ ايتقاندا جاستاردىڭ اراسىندا بەلەڭ الۋى. بۇل ءىلىم ح‑ءحى عاسىرلاردا اندالۋسيا (يسپانيا) جەرىندە باستالىپ، ارى قاراي حVIII عاسىردا ءناجد ولكەسى قازىرگى ساۋد اراۆيانىڭ سولتۇستىگىندە جالعاسىن تاپتى. باستاپقى كەزدەن بۇل يدەولوگيانىڭ وكىلدەرى وزگە پىكىرگە توزبەۋ، وزگەلەرگە اگرەسسيالىق كوزقاراسپەن قاراۋ، الدىنا قويعان ماقساتتارىنا قارۋمەن بولسا قول جەتكىزۋ سەكىلدى سيپاتتارمەن تانىلدى.
اندالۋسيا عۇلامالارى اشعاري مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى بولعانى بەلگىلى. ءبىراق، قازىرگى سالافيلىك يدەيانىڭ نەگىزىن سالعان ونداعى حانبالي مازحابىنىڭ كەيبىر عالىمسىماقتارى ەلدەگى مەشىتتەردە ءجۇرىپ جاتقان دارىستەردىڭ بارىسىندا ءوز پىكىرلەرىن تىقپالاپ، اشعاري مەكتەبىنىڭ تالىمدەرىن جوققا شىعارىپ، داۋ‑دامايلاردى تۋدىرىپ بۇلىك شىعاراتىن ەدى. بۇدان كەيىن ون ءۇشىنشى جانە ون ءتورتىنشى عاسىرلاردا شام ولكەسىندە 1263-1328 جج. ءومىر سۇرگەن يبن ءتايميا اتالمىش يدەولوگيانىڭ جالاۋىن كوتەردى. ول يسلام الەمىندەگى ءداستۇرلى باعىتتاعى سەنىم مەكتەپتەرى - اشعاري، ءماترۋدي تالىمدەرىن اداسقان دەپ سىناپ، قارالادى. اتالمىش باعىتتا تومداپ ەڭبەكتەر جازىپ، بۇل يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇگىندە ءوزىمىز بىلەتىن ءسالافيزم يدەياسى اتالمىش كەزەڭدەردەن باستاۋ الىپ، حVIII عاسىردا قازىرگى ساۋد اراۆيا جەرىندە ءومىر سۇرگەن مۋحاممەد بين ابدۋلۋاححابتىڭ قولىندا جاڭعىرىپ، وزگە ءدىني مەكتەپتەرگە قارسى ەرەكشە اگرەسسيالىق ۇلگىدە دامىپ قالىپتاستى. سوندىقتان تاريحتا بۇل توپ ۋاحابيلىك جانە ۋاحابيلەر قوزعالىسى دەگەن اتاۋمەن تانىمال.
ءسالافيزم ءسوزىنىڭ تۇپتوركىنى اراب تىلىندەگى «ءسالاف» ياعني بۇرىنعى وتكەن، بۇرىنعىلار دەگەن سوزدەن كەلىپ شىققان. يسلام تاريحىنداعى العاشقى ءۇش بۋىن - مۇحاممەد پايعامباردىڭ، ساحابالاردىڭ جانە تابيعيندەردىڭ كەزەڭدەرىنە ءسالاف دەپ ايتىلادى. سونىمەن قاتار بۇل ءۇش بۋىننىڭ ۇستانعان جولى ناعىز اقيقات ءارى دۇرىس بولىپ سانالادى. قازىرگى تاڭداعى سالافيلەر وزدەرىن ءبىز العاشقى ءۇش بۋىننىڭ جولىن ۇستانۋشىلارمىز، سوندىقتان ءبىز سالافيلەرمىز دەپ جاريالاۋدا. بۇل توپ ءوزىن قانشالىقتى العاشقىلاردىڭ جولىن ۇستانۋشى - «سالافيلەر» دەپ اتاعانىمەن ۋاحابيلىك قوزعالىسىنىڭ جالعاسى ەكەنىن جاسىرا المايدى.
يسلام ءدىنىنىڭ قازاق جەرىندەگى تاريحى سوپىلىق مەكتەپتىڭ تالىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ مىسالى رەتىندە، قوجا احمەت ياسساۋي ءتالىمىنىڭ قازاق حالقىنىڭ دىني-دۇنيەتانىمىنداعى ورنى مەن ءرولىن ايتۋعا بولادى. ال سالافيلىك-ۋاحابيلىك ءىلىم سوپىلىق مەكتەپتىڭ ءتالىمىن تولىعىمەن دەرلىك جوققا شىعارادى. ءبىز مۇنى مەدينا قالاسىنداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە پايعامبار مەشىتىندە ءدارىس بەرگەن سالافيلىك باعىتتىڭ عالىمدارىنىڭ ءبىرى الي بين مۋحاممەد بين سيناننىڭ «ءال-ماجمۋع ءال-مۋفيد مين اقيداتۋت-تاۋحيد» كىتابىنداعى مىنا جولداردان كورە الامىز: «يا مۇسىلماندار، سوپىلىق تاريقاتتارىنا قارسى جاپپاي سوعىس جاريالاپ، ولاردى تولىعىمەن جويماعانشا، سەندەردىڭ يسلامدارىڭنىڭ پايداسى جوق. ولارعا قارسى ياحۋديلەر مەن وتقا تابىنۋشىلارعا قارسى كۇرەسۋدەن بۇرىن سوعىسىڭدار». ارينە بۇدان اۆتوردىڭ سوپىلىق مەكتەپكە قاتىستى كوزقاراسىنىڭ قانشالىقتى اگرەسسيالىق سيپاتتا ەكەنى كورىنەدى. بۇل تەك سوپىلىققا عانا قاتىستى ەمەس. ولار ءماترۋدي مەكتەبىن دە جوققا شىعارىپ، اداسۋشىلىقپەن قارالايدى.
مۇنداي كوزقاراس جالپى ءسالافيزم يدەولوگياسىن ۇستاناتىن بارلىق توپتارعا ورتاق بولىپ تابىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا ەلدەگى مەشىتتەردە جانە باسقا دا ءدىني ورتالاردا سالافيزممەن ساناسى ۋلانعان ازاماتتاردىڭ تاراپىنان بۇلىكتەر تۋىنداپ جاتقانى ءمالىم. ولار تەك سوپىلىق ءتالىم مەن تاريقاتتاردى عانا ەمەس، ءداستۇرلى حانافي مازحابى مەن ءماترۋدي مەكتەبىنىڭ ءتالىمىن ۇستاناتىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىن دا اداسۋشىلىقپەن ايىپتايدى. سالافيلىك باعىت وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان تۋىنداپ وتىرعان بۇل جاعداي بولاشاقتا ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستاردىڭ مەشىتتەردەن باستالۋىنا اپارىپ سوعۋى ىقتيمال. بۇعان مىسال رەتىندە، 1990-جىلدارى كسرو قۇلاعان سوڭ پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشكى تىنىشتىعىن بۇزۋ ءۇشىن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن كاۆكاز ەنگىزىلگەن اتالمىش ءدىني-ساياسي دوكترينانىڭ شەشەنستان، وزبەكستان، قىرعىزستان مەن تاجىكستانداعى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ شىعۋىنا باستى سەبەپ بولعانىن ايتۋعا بولادى. 2011-2012 جىلدارى تارازدا، اتىراۋدا جانە اقتوبەدە ورىن العان وكىنىشتى وقيعالاردى سالافيلىك يدەولوگيانىڭ جانە «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنان ءبولىنىپ شىققان «ات-تاكفير ءۋال-حيجرا» جاماعاتىنىڭ ارەكەتتەرىنىڭ تىكەلەي ناتيجەلەرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
ءسالافيزم قازىرگى الەمدىك جاعدايدا جاحاندانۋ ساياساتى سەكىلدى جالپىلىقتى ماقسات تۇتقان يدەيا بولىپ سانالادى. سوندىقتان ونىڭ ءىس جۇزىندەگى جاعدايى مەن الەم حالىقتارى اراسىنداعى تارالۋى ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، قۇندىلىقتارىن جويۋعا باعىتتالادى. بۇل ارەكەت «اقيقات، تاۋحيد، تازا يسلام جانە قۇران مەن سۇننەت جولى» سەكىلدى ۇرانداردىڭ ساياسىندا ىسكە اسۋدا. وسىلايشا ءسالافيزم قازاق حالقىنىڭ جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، ادەت-عۇرپى مەن ءسالت-داستۇرىن شاريعات شارتتارىمەن ولشەمەي تۇرىپ بيدعات دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار بيدعاتقا قارسى بار مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ كۇرەسۋ ءاربىر مۇسىلماننىڭ پارىزى سانالادى دەپ ۋاعىزدايدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇلتتىق مۇددەگە قارسى ءسالافيزم ەرۋشىلەرى تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان بۇل ءۇردىس قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ساقتالىپ جانە ۇلتتى ساقتاپ كەلە جاتقان قۇندىلىقتارىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋى ابدەن مۇمكىن. عاسىرلار بويى ەل مەن جەردىڭ يەسى بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىڭ ەرەكشەلىگى جويىلاتىن بولسا، جەرىمىز بەن بايلىعىمىزدى كوزدەگەن تاراپتاردىڭ جەتەگىندە كەتۋ قيىنعا سوقپاسى انىق. سەبەبى، تىزگىندى وزگەگە ۇستاتۋ ءوز ۇلتى مەن وتانىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە ءبىلىپ، تۇسىنبەگەن ۇرپاقتىڭ جانىنا باتا قويمايدى. وسىنداي جىمىسقى ماقسات بولماسا، 11-12 عاسىردان بەرى مۇسىلمان بولىپ، يسلام عىلىمدارىن جەتىك مەڭگەرگەن ۇلى عالىمداردى تاربيەلەپ كەلگەن ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ اراسىندا ولاردىڭ ءدىنى مەن ءدىني ۇستانىمىن تۇگەلىمەن دەرلىك جوققا شىعاراتىن سالافيلىك ۋاعىزدى تاراتۋدىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟
شىندىعىندا تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ ەكى ون جىلدى ساراپتاپ قاراساق، شىمكەنت، استانا، الماتى جانە ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەسىندە اراب ەلدەرىنەن كەلىپ جۇمىس ىستەگەن يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋشىلار تەك ءسالافيزم باعىتىنىڭ وكىلدەرى بولدى. اراب مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ جالپى ءدىني ۇستانىمدارىنا كوز جۇگىرتەر بولساق، بىر-ەكى اراب ەلىنەن باسقا ەلدەردە ءسالافيزم ءىلىمى قولداۋعا يە بولىپ كەلمەگەن. وسى تۇستا، نەگە ءبىزدىڭ ەلگە اراب مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ءداستۇرلى يسلامنىڭ وكىلدەرى كەلىپ ءدىندى ۋاعىزدامادى؟ - دەگەن سۇراق تا تۋادى. دەمەك، قازاق جەرىندەگى ءسالافيزم قوزعالىسىنىڭ ارتىندا ۇلكەن ساياسي، قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق ماقساتتارى بار ەكەنى انىق بايقالادى.
وسى تۇستا سالافيلىك يدەيانىڭ ادام پسيحولوگياسىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرىن دە اتاپ ايتۋ قاجەت. بۇل ۇستانىمدا بولعان ادامنىڭ تۇلا بويىن قورشاعان ورتاسىنا قارسى اگرەسسيا بيلەيدى. وزىنەن جانە ونى قولداۋشىلاردان باسقا ۇستانىمداعى ادامداردىڭ بارلىعىن ولار مۇسىلمان بولا تۇرا، سونىڭ ىشىندە تۋىستارىن، اتا-اناسىن اداسقان، توزاقى دەپ تانيدى. اينالاسىنا قاتىستى مۇنداي اگرەسسيالىق كوزقاراس سالافيلىك يدەيانىڭ وكىلىن مەيىرىم جانە جاناشىرلىق دەگەن قاسيەتتەردەن ايىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول باسقالارعا قاتىستى ءتۇرلى قاتىگەز ىس-ارەكەتتەرگە بارۋى دا ىقتيمال. سونداي-اق، اتا-انانىڭ قىزمەتى، تۋىستارعا جان اشۋ جانە قوعامنىڭ قامقورشىسى بولۋ سەكىلدى ادامي جانە يسلامي مورالدىق قۇندىلىقتاردان جىراق بولادى. ءسالافيزم ەرۋشىسىنىڭ مۇنداي كوزقاراسى ەل ىشىندەگى قوعامدىق-تۋىستىق قاتىناستاردى ىدىراتىپ، ونىڭ قۇلدىراۋىنا اپارىپ سوعادى. قوعام ينستيتۋتىنىڭ السىرەۋىن جانە قۇندىلىقتارىنىڭ جوعالۋىن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى مەن ونىڭ بولاشاعىنا تونگەن قاتەر دەپ تانۋعا بولادى.
قازىرگى تاڭدا ءسالافيزمدى بايسالدى (ۋمەرەننىي) جانە راديكالدى دەپ ءبولىپ قاراۋ قاجەت دەيتىن پىكىر يەلەرى بار. ولار وزدەرىنىڭ بۇل پىكىرىن ءسالافيزمنىڭ زايىرلى مەملەكەتتىڭ پرينسيپتەرىن مويىنداپ، قارۋلى ارەكەتتەرگە بارۋدى شاريعاتقا قارسى ءىس دەپ سانايتىن، سونىمەن قاتار مەملەكەت تەك شاريعات زاڭدارىمەن عانا ءومىر ءسۇرۋى قاجەت، ولاي بولماسا قارۋعا جۇگىنۋ قاجەت دەپ قارايتىن ەكى توبى بار - دەپ نەگىزدەيدى. سوندىقتان ءبىرىنشى توپتى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قارسى كەلمەيتىن بولعاندىقتان بايسالدى دەپ ەسەپتەپ، كۇرەسىمىز ەكىنشى ءسالافيزمنىڭ راديكالدى توبىنا قارسى باعىتتالۋى كەرەك دەيدى.
سالافيلەردى مۇنداي ساناتتارعا بولۋدە وتە ساق بولۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى، جوعارىدا اتالعان ەكى توپتىڭ دا وقيتىن ادەبيەتتەرى مەن اقيداسى[1] ءبىر بولىپ تابىلادى. بۇلاردىڭ اراسىندا كەيبىر ساياسي ۇستانىمداردا عانا ايىرماشىلىق بار بولىپ تابىلادى.
ءدىني نەگىزدەگى ۇستانىمدار مەن سەنىمدەردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى ادەتتە مۇمكىن ەمەس. ءبىراق، ساياسي كوزقاراستار مەن ۇستانىمداردىڭ مۇددە مەن احۋال تالابىنا سايكەس قۇبىلىپ تۇراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءسالافيزمدى قارۋلى ىس-ارەكەتكە بارۋ نەمەسە بارماۋ تۇرعىسىنان بايسالدى جانە راديكالدى دەپ بولۋگە شارتتى تۇردە كەلىسسەك تە، يدەيا تۇرعىسىنان مۇنداي ەكى توپقا ءبولۋ مۇلدە قاتەلىك بولىپ ەسەپتەلەدى. تەك قاتەلىك قانا ەمەس، بۇلاي ەتۋ مەملەكەت پەن قوعامدى سالافيزمگە قاتىستى شەشىمدەر مەن شارالاردى قابىلداۋ ماسەلەسىندە ەسەپتەن جاڭىلدىرادى. سەبەبى، ءسالافيزمنىڭ بايسالدىسى دا، راديكالدىسى دا يسلام دىنىندەگى اقيدا جانە قۇقىقتىق مەكتەپتەردىڭ ەشبىرىن دۇرىس دەپ قابىلدامايدى. سونىمەن قاتار ولاردى اداسقاندار، بيدعاتشىلار جانە توزاقىلار دەپ سانايدى. كەلەسى كەزەكتە مۇنداي اداسۋشىلىقتان يسلام الەمىن تازارتۋ ءۇشىن كۇرەسۋگە شاقىرادى.
دەمەك، قازىرگى تاڭدا ساياسي كوزقاراستارى بايسالدى بولىپ كورىنگەن ءسالافيزمنىڭ مادحاليتتەر[2] توبى مۇددە تالابىنا سايكەس بولاشاقتا جوعارىدا ايتىلعان نەگىزگى ماقساتتى جۇزەگە اسىرماۋىنا ەشكىم كەپىل بولا المايدى. وسىلايشا بۇگىنگىنىڭ بايسالدى سالافيلەرى ەرتەڭگىنىڭ راديكالى بولۋى بولاشاقتىڭ ەنشىسىنەن ابدەن كۇتىلەتىن جايت. سوندىقتان تەك ەلىمىزدى عانا ەمەس، بۇكىل يسلام الەمىن الاڭداتىپ وتىرعان، جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتقان بۇل يدەولوگياعا قارسى عىلىمي، اقپاراتتىق جانە قۇقىقتىق تۇرعىداعى ءتيىمدى شارالاردى قابىلداۋ ەرتەڭگە كەشىكتىرىلەتىن شارۋا ەمەس. سونىمەن قاتار قوعامعا كەلەتىن ەرتەڭگى اپاتتىڭ الدىن الۋدى بۇگىننەن باستاۋ ەل، مەملەكەت جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى مىندەتىمىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
ەركىنبەك شوقاي
[1] ءدىني سەنىم-نانىمى.
[2] وتكەن عاسىردىڭ 1980-85 جىلدارى ساۋد اراۆيا جەرىندە پايدا بولعان، رابيع يبن حادي ءال-مادحالي دەگەن كىسى قالىپتاستىرعان سالافيلىك توپ. بۇل توپ اقش-تىڭ اسكەري بازاسىنىڭ ساۋد اراۆيا اۋماعىندا ورنالاسۋىنىڭ قاجەتتىلىگىن شاريعات تۇرعىسىنان نەگىزدەپ بەردى، سونىمەن قاتار سول ەلدىڭ بيلىگى تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە.
دەرەككوز: mazhab.kz
