اقتوبە قالاسىندا 5 ماۋسىم كۇنى بولعان تەراكتىنى اركىم ءارتۇرلى قابىلدادى. العاشىندا ونى ءدىني ۇستانىمداعىلاردىڭ ءىسى دەگەن رەسمي مالىمدەمەگە سەنبەگەندەر، ءدىندارلاردان گورى قىلمىس الەمى وكىلدەرىنىڭ قولتاڭباسى دەۋشىلەر از بولعان جوق. ءتىپتى، كەز-كەلگەن وقيعادان ساياسي استار ىزدەۋدى ادەتكە اينالدىرعان ءبىراز جۇرت «بۇل جەر داۋىنان ەلدىڭ نازارىن باسقا جاققا بۇرۋ ءۇشىن ىستەلگەن شارۋا»، «قاندى قىرعىندى الدەبىر توپتار قولدان جاسادى» دەۋگە دەيىن باردى. تەك، كۇدىكتىلەر مەن ۇستالعاندار، ارنايى وپەراسيا بارىسىندا پوليسيا قولىنان قازا تاپقاندار تۋرالى تولىعىراق ماعلۇماتتار، ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ مالىمدەمەلەرى جاريالانعاننان سوڭ بارىپ كەي ادامداردىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىك سەيىلگەندەي بولدى.

ۇقك مەن ءىىم-نىڭ اقتوبەدەگى وقيعاعا بەرگەن «تەراكت» دەگەن باعاسىن ەلباسى دا قۋاتتادى. ارنايى ورگانداردىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە، وڭىردەگى كريمينوگەندىك، ءدىني، قوعامدىق-ساياسي احۋالدى سالماقتاي كەلە اقتوبەدەگى تەراكتى اداسقان اعىمداردىڭ، ونىڭ ىشىندە ءسالافيزم يدەياسىمەن ۋلانعانداردىڭ ءىسى ەكەنىن ايتتى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە «تابليع جاماعات»، «دايش»، «حيزب-ۋت-تاحرير» باستاعان بىرنەشە ءدىني ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە زاڭمەن تىيىم سالىنعان. ال، پرەزيدەنت ايتقان سالافيزم رەسمي رۇقسات ەتىلگەن اعىم بولماسا دا، وعان توسقاۋىل قوياتىن ەشبىر قۇقىقتىق تىيىم بولمادى. وسى اعىمدى ۇستانۋشىلار ەمىن-ەركىن ۋاعىزىن ايتىپ، مەشىتىن سالىپ كەلدى. تەك ءدىني ورتادا ەمەس، قوعامنىڭ باسقا سالالارىنا دا تامىر جايعان بۇل اعىم وكىلدەرىنىڭ بيزنەستە، اقپاراتتىق سالادا، اۋىل شارۋاشىلىعىندا، ءتىپتى، مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە كوپتەپ كەزدەسەتىنى ايتىلۋدا.

اتالعان اعىمدى تەراكتىگە قاتىسى بار دەپ ايىپتاعان ادامنىڭ ءسوزى اياقسىز قالماسى بەلگىلى. پرەزيدەنت مالىمدەمەسىنەن سوڭ ءبىرقاتار اقپارات قۇرالدارىندا اقتوبەدەگى تەراكتى جايلى ارنايى حابارلار ۇيىمداستىرىلىپ، ەسىمدەرى ەلگە تانىمال ءدىنتانۋشىلار، ساياساتتانۋشىلار مەن ءدىني باسقارما يمامدارى سالافيزم اعىمى، ولاردىڭ يسلامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنان اۋىتقۋى تۋرالى اشىق ايتا باستادى. بۇل داۋعا ءدىن ماماندارى، زاڭگەرلەردەن بولەك اتالعان سالاعا تىكەلەي قاتىسى جوق قاراپايىم ازاماتتارعا دەيىن ارالاسىپ، سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلى بەتى قىزۋ ايتىسقا ۇلاستى. ەل ىشىندە بۇعان دەيىن سالافيزمگە قاتىسى بار دەلىنىپ كەلگەن بىرنەشە ازامات ءا دەگەندە اقتوبەدەگى تەراكتىنى ايىپتاپ، ونىڭ دىنگە قاتىسى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. وسىدان كەيىن ايىپتاۋشىلار مەن اقتالۋشىلار اراسىنداعى اقپاراتتىق سوعىس كۇشەيىپ سالا بەردى.

«سوڭعى تەرروريست ۇستالىپ»، اقتوبەدەگى قىزىل دەڭگەيلى ءقاۋىپ سەيىلگەنىمەن پوليسيا مەن ارنايى ورگاندار تەرگەۋدىڭ ودان ارى قارايعى باعىتى تۋرالى رەسمي اقپارات تاراتپادى. تەك، ءىىم ق. قاسىموۆ لاڭكەستىك ارەكەتكە بارعاندار سيريادان جىبەرىلگەن الدەبىر اۋديوۇندەۋدى باسشىلىققا العانىن حابارلادى. ال، ول ۇندەۋدى ناقتى كىم جاسادى، قاي تىلدە جازىلعان ۇندەۋ، اراب تىلىندە بولسا، ونى لاڭكەستىككە وقتالعانداردىڭ وزدەرى تۇسىنە الاتىنداي بىلىمدەرى بولدى ما، جوق بىرەۋ اۋدارىپ بەردى مە، ول جاعى ازىرگە جۇمباق. تەرگەۋ قۇپياسىن ارنايى ورگاندار وڭايلىقپەن اشا قويماسى دا تۇسىنىكتى.

وسى رەتتە ەلدەگى بۇعان دەيىنگى تەراكتىلەر مەن ءدىني اعىمدارعا قاتىستى ىستەردى ءبىر شولىپ وتكەن دۇرىس سياقتى. ءارىسى اقتاۋ تۇرمەسىنەن قاشقان ءبىر توپ ساقالدى قىلمىسكەر، اقتوبەنىڭ شۇبىرشىسىن قىزىل قانعا بوياعان لاڭكەستەردەن باستاپ سوڭعى 5-6 جىل كولەمىندە بولعان ءبىراز وقيعا ەسكە تۇسەدى. 2012 جىلى جازدا الماتىدا قورىقشىلاردى قىرىپ كەتكەن لاڭكەستەردىڭ ىزدەستىرىلگەنىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. سول كەزدە تاعى ەكى پوليسيا قىزمەتكەرلەرىن ءولتىرىپ كەتكەندەردى دە ءدىني راديكالدىق ۇيىمدارمەن بايلانىستىردىق. ونىڭ الدىنداعى «تارازدىق تەرميناتور» مەن كەيىنگى اتىراۋدا پوليسيا عيماراتىنا وق جاۋدىرعانداردى دا ۇمىتا قويعان جوقپىز. ءبىراق، بۇل وقيعالاردىڭ بارلىعىنا جۋىعى كۇدىكتىلەردىڭ كوزىن جويۋمەن، لاڭكەس دەلىنگەندەردىڭ اجال قۇشۋىمەن اياقتالدى. ءىستىڭ سوتقا جەتىپ، پالەنباي دەگەن كۇدىكتىگە تەرروريزم بابى بويىنشا مىناداي جازا كەسىلدى دەگەنىن ەستىمەدىك. ياعني، قىلمىسكەرلەرگە ءدىني ەكسترەميستەر دەگەن ايىپ تاعىلعانمەن، ولاردىڭ ناقتى قانداي ۇيىمنىڭ مۇشەسى، قانداي ءدىني اعىمعا ەرۋشىلەر ەكەنىن بىلايعى جۇرت تولىق ۇقپاي قالدى. ەل ىشىندە اعارتۋ، الدىن الۋ جۇمىستارى ءۇشىن دە ول قىلمىسكەرلەردىڭ ناقتى قانداي ۇيىمدارمەن بايلانىستى بولعانىن ءبىلۋ قانشا ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان مۇمكىن بولماي قالدى.

ءبىراق، ءدىني سيپاتتاعى، ەكسترەميزمگە بايلانىستى قوزعالعان، بىرنەشە ادامعا ناقتى ايىپ تاعىلىپ، قاماۋعا الىنعان تاعى ءبىر ءىس بار. ول – ەل اراسىندا جانە اقپارات قۇرالدارىندا «سوپىلار ءىسى» دەپ اتالىپ كەتكەن قىلمىستىق ءىس.

2011 جىلى قازان ايىندا الماتىدا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇردى، ءدىنارالىق ارازدىق تۋعىزدى، ادامنىڭ باس بوستاندىعىن زاڭسىز شەكتەۋ سىندى بىرنەشە باپتار بويىنشا ايىپ تاعىلعان ءبىر توپ كۇدىكتىگە قاتىستى سوت ۇكىمى شىقتى. سوت ۇكىمىنە سايكەس، «سوپىلىق اعىمنىڭ جەتەكشىسى» - قىلمىستىق كودەكستىڭ 12 بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان يسماتۋللا ءابدىعاپپار – 14 جىلعا، قازۇتۋ-دىڭ پروفەسسورى، قىلمىستىق كودەكستىڭ 6 بابى بويىنشا ايىپتالعان سايات ىبىرايەۆ – 12 جىلعا، ودان باسقا ەربول يسابەكوۆ - 9 جىلعا، ەربول راحىمبايەۆ – 8 جىلعا، سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى – 8 جىلعا، دۋمان بەرىكبوسىنوۆ – 8 جىلعا، جادىرا سۇلەيمەنوۆا – 6 جىلعا، ارنۋر كۋنيكين – 5 جىلعا، ال ءاليا ءاشىرقۇلوۆا – ەكى جىلعا شارتتى تۇردە باس بوستاندىعىنان ايرىلدى.

بۇل «سوپىلار ءىسىن» نە ءۇشىن ەسكە الىپ وتىرمىز؟ وسى ىسپەن سوتتالعاندارعا كوپشىلىكتىڭ ىشىندە بومبا جارىپ، كىسى ولتىرەتىن لاڭكەستىك ارەكەتتەرمەن «اتى شىقپاسا» دا لاڭكەستەردەن كەم ايىپ تاعىلمادى. قىلمىستىق قۋدالاۋ باستالاردان بىرنەشە جىل بۇرىن اتالعان توپتى ايىپتاعان اقپاراتتىق شابۋىلدار بولدى. 2005 جىلى 31-ارنا، كتك سىندى تەلەارنالاردان«زىكىرشىلەردىڭ»  (يسلام دىنىندە دەربەس ءدىني اعىم رەتىندە مويىندالعان مۇنداي توپ بولماعاندىقتان تىرناقشاعا الىندى – رەد.)ءدىني كوزقاراستارىنا، قۇلشىلىق عيباداتتارىنا قاتىستى بەينەماتەريالدار بەرىلدى. ءمۇفتيات وكىلدەرى پرەزيدەنتپەن وتكەن كەزدەسۋدە ەلباسىعا «زىكىرشىلەردىڭ» تەرىس ناسيحات جۇرگىزىپ وتىرعانىن، ءتىپتى، سول ماقساتتا «قازاقستان» تەلەارناسىن «باسىپ» العانىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت ءتيىستى مەكەمەلەرگە ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن زەرتتەۋدى تاپسىردى. كوپ ۇزاماي سوپىلارعا قاتىسى بار دەلىنگەن بىرنەشە جۋرناليست اتالعان تەلەارنادان كەتىپ تىندى. ءبىراق، پرەزيدەنت ايتتى ەكەن دەپ بىردەن قىلمىستىق ءىس اشىلىپ، ەشكىم تۇرمەگە قامالعان جوق. اراعا بەس جىل سالىپ بارىپ، سوپىلاردى قۋدالاۋ قايتا جانداندى. مۇنى ءبىراق كوپشىلىك پرەزيدەنتتىڭ ۇمىتىلا باستاعان پارمەنىنەن گورى سول كەزدە ەل ىشىندە كەڭ تاراپ، بيلىكتىڭ بيىك باسپالداقتارىنا جەتە باستاعان تاعى ءبىر ءدىني اعىمنىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستىرادى...

ەندى وسى «سوپىلار ىسىندەگى» سەناريي مىنا ءسالافيزم يدەياسىنا ەرگەندەرگە قارسى قولدانىلۋى مۇمكىن بە؟ بالاسى سيريا اسقان سان قازاققا سان سوقىترعان تەرىس اعىم ناسيحاتشىلارى تەمىر توپدىڭ ار جاعىنا قامالعان سوپىلاردىڭ سوڭىنان كەتە مە؟ ەكى اعىمنىڭ جۇمىس ءستيلى قانشالىقتى ۇقساس؟ جەتەكشىلەرىنىڭ ىقپالى قانداي؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن الگى تەلەارنالاردا «ساراپشى» بولىپ پىكىر بىلدىرۋگە اۋەس ءدىنتانۋشىلار مەن زاڭگەرلەر، ساياساتتانۋشىلار مەن باسقا دا زەنتتەۋشىلەر ناقتى دەرەكتەرمەن، كوڭىلگە قونىمدى قيسىندارمەن ايتىپ بەرۋلەرى ءتيىس ەدى. الايدا، ول تاراپتان تەك سيپاي قامشىلاعان، جالپىلاما ايىپتاۋلار عانا ەستىلدى.

اشىق اقپارات كوزدەرىندەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك ەكى اعىمنىڭ ۇقساس جەرلەرى كوپ. ايىرماشىلىقتارى دا از ەمەس. الدىمەن ۇقساستىقتاردان باستاساق، زىكىرشىلەر دە سالافيلەر دە رەسم بيلىككە اشىق قارسىلىق بىلدىرمەدى. ەكى اعىمعا ەرگەندەر دە مەملەكەت باسشىسى مەن ونىڭ ساياساتىن قىزۋ قولدايتىندارىن ايتىپ، ءتۇرلى شارالار دا ۇيىمداستىردى. سوپىلار سەكىلدى سالافيلەر دە اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت ەتەتىن جۋرناليستەردى قاتارلارىنا كوپتەپ تارتتى. ءوز يدەيالارىن سولار ارقىلى دا تاراتۋعا كۇش سالدى. جۋرناليستەر پرەزيدەنت ساياساتى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ناسيحاتتاۋ ارقىلى ءوز «پىرلەرىنىڭ» ساياسي قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى. ەكى توپ تا بيلىكتەگى، بيزنەستەگى تۇلعالاردى دا باۋىرلارىنا باستى. يسماتۋللاعا كولىك مىنگىزگەنىن اشىق ايتقان ساياساتكەرلەر بولدى كەزىندە. سالافيلەر دە قارجىدان قيىندىق كوردىك دەمەيدى.

ەندى كوزگە ۇرىپ تۇرعان ايىرماشىلىقتارىنا كەلسەك. بىرىنشىدەن، بۇل اعىمداردىڭ ۇيىمدىق سيپاتىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. «زىكىرشىلەر» رەسپۋبليكالىق «سەنىم. ءبىلىم. ءومىر» دەگەن ۇيىم قۇرىپ، سول ۇيىم اياسىندا رەسمي ارەكەت ەتتى. اشىق ۋاعىز جۇرگىزبەسە دە مادەني، تانىمدىق شارالاردى اياماقتارعا شىعىپ، ەمىن-ەركىن جۇرگىزدى. وعان ءبىر جاعىنان ول شارالاردىڭ ءدىني ەمەس، مادەني، ادەبي سيپات يەلەنۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ال، مىنالار ءسالافي دەيتىندەي ءقازىر ەشبىر قوعامدىق ۇيىمدى، قوزعالىستى اتاي المايسىز. ساقال قويىپ، بالاق كەسكەندەر قارا بازاردا ۇيالى تەلەفون جوندەيتىن، كونديسيونەر، توڭازىتقىشقا فرەون قۇياتىن كىشى-گىرىم شەبەرحانالار اشقانى بولماسا، نەگىزىنەن ساياق جۇرگەندى ءجون كورەتىن سەكىلدى.

ودان كەيىن، ءمۇفتيات ايىپتاپ، جۋرناليستەر اشكەرەلەگەن «زىكىرشىلەردىڭ» ناقتى كوسەمدەرى بولدى. «زىكىرشى» دەگەندە ەل يسماتۋللا ءابدىعاپپاردى، ونىڭ «وڭ قولى، سول قولى» بولعان نارىمباي سىزدىقبايەۆ پەن سايات ىبىرايدى ەسكە الادى. قۋدالاۋ باستالعاندا سول ليدەرلەردىڭ ەكەۋى قاماۋعا الىنىپ، ەڭ اۋىر جازا ارقالادى. سوت، تەرگەۋ بارىسىندا ەشقايسىسى كىناسىن مويىنداۋ بىلاي تۇرسىن، وزدەرىنىڭ ىستەرىنە كىر جۋىتپادى. ءبىر قىزىعى ولاردى اقتاۋشىلار، ءتىپتى، تۇرمەدەن شىعارۋدى تالاپ ەتۋشىلەر ءالى دە بار. ال، مىنا سالافيلەرگە كىم كوسەم بولادى؟ قۋدالاعىسى كەلسە كىمدى كوسەم ەتەدى؟

ياعني، سالقىن اقىلمەن سالماقتاپ كورسەك، سالافيزمگە قۇقىقتىق تۇرعىدا توسقاۋىل قويۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە كەمي تۇسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا سالافيزمگە قارسى ايتىلعان پىكىرلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ سالماقتىسى ەشبىر يمامنىڭ، ياكي ءدىنتانۋشىنىڭ پىكىرى، ءدىن ىستەرى كوميتەتى ماماندارىنىڭ ساراپتاماسى ەمەس، ەلباسىنىڭ مالىمدەمەسى عانا بولىپ وتىر. «سالافيزمگە نە ءۇشىن تىيىم سالۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا «ويتكەنى، ەلباسى ايتتى» دەپ قانا جاۋاپ بەرە الاسىز. باسقالاردىڭ ايتقانى ايتىلعان جەردە قالۋدا. سول سەبەپتى دە، سالافيلەر سوپىلاردىڭ سوڭىنان كەتە مە، جوق الدە نيەتىنىڭ اق ەكەنىن دالەلدەپ، سەنىم يەلەنە مە، ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن اقپاراتتىق سالادا، عىلىمي، ءدىني ورتادا ول اعىمعا قاتىستى از اڭگىمە ايتىلعان جوق. ەندىگى جەردە تەك ارنايى ورگانداردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كۇتۋ عانا قالعان سياقتى.

جومارت ابدوللا ۇلى