يسلام الەمىندە كۇللى مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن تۇندەردىڭ ەڭ قايىرلىسى - ءقادىر ءتۇنى! بۇل - قاسيەتتى قۇران كارىم تۇسە باستاعان، رامازان ايىنىڭ ىشىندەگى جانە قۇران كارىمدەگى ماداقتالعان ەرەكشە ءتۇن. ءدىن عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەرەكشە ءتۇننىڭ ناقتى داتاسى انىق ەمەس، دەگەنمەن مۇباراك رامازان ايىنىڭ سوڭعى ون كۇنىنىڭ بىرىندە كەلەدى دەلىنەدى. دەسە دە، رامازان ايىنىڭ 27ء-ى تۇنىنە ءدوپ كەلەدى دەگەن ريۋاياتقا سايكەس، ءداستۇرلى تۇردە وسى ەرەكشە ءتۇندى ءدىن بىلگىرلەرى بيىل شىلدەنىڭ 1-ىنەن 2-ىنە قاراعاندا دەپ بەلگىلەپ وتىر. ياعني، بۇگىن كۇن باتقان ۋاقىتتان باستاپ قاسيەتتى ءقادىر ءتۇنى كىرەدى. ەندەشە ول ءتۇندى قالاي قارسى العان ءلازىم؟

ايلاردىڭ سۇلتانى - رامازان ايى بولسا، تۇندەردىڭ ەڭ قۇندىسى، ەڭ قاسيەتتى ءتۇن - ءقادىر ءتۇنى. ويتكەنى، بۇل ءتۇن بارشا ادامزاتقا ارنالعان قۇران كارىمنىڭ اياتتارى تۇسە باستاعان ءتۇن. ءلايلات-ۋل-قادىر ورازانىڭ سوڭعى ون كۇنىنىڭ بىرىندە بولادى. مۇسىلمان ۇمبەتىنە تۇسىرىلگەن قاسيەتتى وسى ءتۇن تۋرالى قۇران كارىمنىڭ «ءقادىر» سۇرەسىندە ايتىلادى. بەس اياتتان تۇراتىن سۇرەدە قۇراننىڭ ءقادىر تۇنىندە تۇسىرىلگەندىگى، ونىڭ مىڭ ايدان قايىرلى ەكەندىگى، بۇل تۇندە جابىرەيىل پەرىشتە اللانىڭ امىرىمەن جەر بەتىنە ءتۇسىپ، ودان باسقا سان جەتپەيتىن پەرىشتەلەر دە ادامدارعا قىزمەت ەتەتىندىگى جانە تاڭعا دەيىن تىنىشتىق بولاتىندىعى ايتىلادى. ءقادىر ءتۇنى پەرىشتەلەر مۇسىلماندارعا دۇعا وقىپ، تىلەۋلەس بولادى. بۇل كەشتە جاسالعان عيباداتتىڭ مىڭ ايعا، ياعني سەكسەن ءۇش جىلعا تەڭ ساۋابى بولاتىندىعىنا بايلانىستى مۇسىلماندار ءقادىر ءتۇنىن قۇلشىلىقپەن وتكىزۋگە تىرىسادى.

كەيبىر ريۋاياتتارعا قاراعاندا ءقادىر ءتۇنى رامازان ايىنىڭ 27ء-شى ءتۇنى دەگەنمەن ءقادىر ءتۇنىنىڭ ءدال قاي ءتۇن ەكەنى ناقتى بەلگىسىز. ءبىراق پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديس شارىپتەرى ءقادىر ءتۇنى رامازان ايىنىڭ سوڭعى ون كۇنىنىڭ بىرىنە جانە تاق تۇندەرىنە سايكەس كەلەتىندىگىن نۇسقاعان. يسلام عالىمدارىنىڭ كوزقاراستارى بويىنشا، بۇل ءتۇن رامازان ايىنىڭ تاق تۇندەرىنە، اسىرەسە، 27ء-شى تۇنىنە سايكەس كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، ءقادىر ءتۇنىنىڭ ناقتى داتاسىنىڭ بەلگىسىز بولۋىنىڭ دانالىعى، مۇسىلماندار رامازان ايىنىڭ تەك سول تۇنىمەن عانا شەكتەلمەي، سوڭعى ون كۇن مەن ءتۇندى تۇگەلدەي قۇلشىلىقپەن وتكىزسىن دەگەنىندە دە بولۋى مۇمكىن. سەبەبى، اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ءوزى سوڭعى ون ءتۇننىڭ بارىندە دە قۇلشىلىقپەن وتكەرگەن ەكەن. بۇل تۋرالى ايشا انامىز: «رامازاننىڭ سوڭعى ون كۇنى كەلگەندە، اللا ەلشىسى (س.ع.س) تۇندەرىن نامازبەن وتكىزگەن، وتباسى مۇشەلەرىن وياتقان جانە قۇلشىلىقتارىندا ەرەكشە ىنتا تانىتقان»، - دەگەن (ءال-بۋحاري 2024، مۋسليم 1174). سوندىقتان تاقۋالار ورازا ايىنىڭ سوڭعى ون ءتۇنىن تۇگەلدەي قۇلشىلىقپەن وتكىزەتىن بولعان.

سونىمەن قاتار، ءدىن عالىمدارى ءقادىر ءتۇنىنىڭ جالپى قاسيەتىن جۇمىر باستى پەندە ءوز اقىلىمەن بىلە المايتىنىن العا تارتادى. سوندىقتان ءقادىر ءتۇنىنىڭ ۇلىقتىعى مەن ارتىقشىلىعى جايىندا اللا تاعالا بىلاي دەگەن ەكەن: «راسىندا، ءبىز ونى (قۇراندى) ءقادىر ءتۇنى تۇسىردىك. ال ساعان ءقادىر ءتۇنىنىڭ نە ەكەنىن نە بىلدىرەدى؟ ءقادىر ءتۇنى مىڭ ايدان دا ارتىق. ول كەزدە راببىلارىنىڭ قالاۋىمەن، ونىڭ ءاربىر ءامىرى ءۇشىن، پەرىشتەلەر مەن رۇح (جابىرەيىل) تۇسەدى. ول (ءتۇن) - تاڭ اتقانشا سالەم!» (ءقادىر سۇرەسى 1-5 اياتتار). جانە دە بىلاي دەگەن: «انىق كىتاپپەن انت ەتەمىن! ءبىز ونى بەرەكەلى ءتۇنى تۇسىردىك، ءارى ءبىز ەسكەرتەمىز. بۇل ءتۇنى، ءبىزدىڭ امىرىمىزبەن بارلىق دانا ىستەر شەشىلەدى» (دۋحان سۇرەسى، 2-5 اياتتار). ياعني، جاراتۋشى يەمىز بۇل تۇندە جاسالعان قۇلشىلىقتى مىڭ ايدا جاسالعان عيباداتتان ارتىق دەپ قابىلدايدى.

بۇكىل ادامزاتقا قۇران تۇسە باستاعان ەرەكشە جانە قاسيەتتى ءتۇننىڭ ءقادىر اتالۋىنىڭ دا سەبەبى بار ەكەن. بۇل اراب تىلىندەگى «ءقادىر» ءسوزى «ءمان-ماڭىز» جانە «ولشەم»، سونداي-اق «قۇدىرەت» دەگەن ماعىنالارعا ءدوپ كەلەدى. ءتۇننىڭ «ءقادىر ءتۇنى» دەپ اتالۋىن يسلام عۇلامالارى بۇل تۇندە اللا تاعالا ادامداردىڭ كەلەسى جىلعى تاعدىرىن، ياعني ءومىرى مەن ءولىمىن، ريزىق-نەسىبەسىن، باقىتتى نەمەسە باقىتسىز بولۋىن سول سەكىلدى تاعى باسقا جاعدايلارىن جازاتىندىعىمەن بايلانىستىرادى. «ءقادىر» جانە «تاعدىر» سوزدەرىنىڭ تۇبىرلەستىگىنەن دە وسىنى اڭعارۋعا بولادى. ءاناس يبن ماليك بىلاي ايتقان: «رامازان كەلگەندە، اللانىڭ ەلشىسى (س.ع.س.): «راسىندا، سەندەرگە بۇل اي كەلدى! وندا، مىڭ ايدان دا ارتىق ءبىر ءتۇن بار. سوندا كىم ول تۇننەن ماقرۇم قالسا، وندا ول ونىڭ بارلىق يگىلىگىنەن ماقرۇم قالادى. ال ونىڭ يگىلىگىنەن تەك ناعىز عانا ماقرۇم ادام ايىرىلىپ قالادى!»، - دەدى» (يبن مدجاھ 1/289. سەنىمدىلىگىن حافيز ءال-مۋنزيري جانە شەيح ءال-الباني راستاعان. «ءاس-سيلسيلا ءاس-ساحيحا» 1307). ءقادىر تۇنىندە جابىرەيىل مەن بۇكىل پەرىشتەلەر جەر بەتىنە تۇسەدى. اللانىڭ ەلشىسى (س.ع.س): «شىن مانىندە، ءقادىر ءتۇنى جەر بەتىندە، پەرىشتەلەر ۇساق تاستاردان دا كوپ بولادى»، - دەگەن. سونىمەن قاتار، پايعامبارىمىز (س.ع.س): «باسقا ۋاقىتتاردا ءاربىر جاقسىلىقتىڭ ساۋابى ون ەسە بولسا، ەرەجەپ ايىندا جۇزدەن اسادى. شاعباندا ءۇش جۇزدەن اسىپ، رامازاندا مىڭ ەسەگە ارتادى، جۇما تۇندەرى مىڭ ەسەدەن اسىپ، ءقادىر تۇنىندە وتىز مىڭعا دەيىن جەتەدى»، - دەگەن ەكەن. تاعى ءبىر حاديستە: «رامازان ايى بويىنشا اقشام جانە تاڭ نامازىن جاماعاتپەن وقىعان ادام ءقادىر تۇنىنەن كوپ نەسىبە الادى»، - دەگەن. ەندەشە ءقادىر ءتۇنى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ۇمبەتىنە دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىنەن تۋىنداعان دۇعاسىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن قابىل بولعان.

ءدىن عۇلامالارى «اللانىڭ مەيىرىمىنەن ءۇمىت ەتكەن ءاربىر ادام ءقادىر ءتۇنى كىرمەستەن بۇرىن عۇسىل الىپ، تولىق جۋىنىپ، دارەت الىپ، تازا كيىم كيىپ، ۇستىنە حوش ءيىستى ءاتىر سەۋىپ، قاسيەتتى ءتۇندى كۇتۋگە دايىندىق جاساۋى ءتيىس» دەپ ەسەپتەيدى. ءدىن ۇستاۋشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، بۇل ءتۇندى جاماعاتپەن ءبىر ورتادا - مەشىتتە وتكىزگەن دە ابزالىراق. ويتكەنى مەشىتتە كوپشىلىك قۇلشىلىق جاساپ، يمامدار ۋاعىز ايتادى. سونىمەن قاتار، ءقادىر تۇنىندە ۇيدە ءدىني كىتاپ وقىپ، ءدىني فيلمدەر كورۋ دە عيبادات بولىپ سانالادى.

بىردە ايشا انامىز پايعامبارىمىزدان (س.ع.س): «ۋا، اللاھتىڭ ەلشىسى! ەگەر ءقادىر تۇنىنە جەتسەم قانداي دۇعا وقيىن؟»، - دەپ سۇراعاندا، ول: «اللاھۋمما، ينناكا افۋۋن، تۇحيببۋل افۋا، فاافۋ انني» (ۋا اللاھىم! سەن تىم كەشىرىمدىسىڭ، كەشىرۋدى جاقسى كورەسىڭ، مەنى دە كەشىرە گور!)»، دەپ دۇعا ەتۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتكەن. ياعني، ءقادىر ءتۇنىنىڭ ءقادىرىن بىلگەندەرگە اللانىڭ مەيىرىمى مەن بەرەكەسى جاۋادى، ال ودان قۇر قالماۋ ادامنىڭ رۋحاني سەرگەكتىگىنە بايلانىستى. پايعامبارىمىز ۇيرەتكەندەي، مۇسىلمان بالاسى ءاربىر ىسىنە وزىنە بەرىلگەن ەڭ سوڭعى مۇمكىندىك سەكىلدى قاراي ءبىلۋى كەرەك. سول سەبەپتى ءقادىر ءتۇنىن ەندى كورەم بە، كورمەيمىن بە، دەگەندەي وتە ءبىر مۇقياتتىلىقپەن وتكىزگەنى ءجون.

دەگەنمەن، ءتۇننىڭ بارلىق ۋاقىتىن قۇلشىلىقپەن وتكىزە المايتىن كىسىلەر، ءتۇننىڭ ءبىر بولىگىن بولسا دا ىزگى امالدارمەن وتكىزسە بولادى. سونىڭ ىشىندە قاسيەتتى ءتۇندى اللا تاعالاعا قۇلشىلىق جاساۋ، ناماز وقۋ، قۇران وقۋ، ۇيرەنۋ، ۇيرەتۋ، ۋاعىز ايتۋ جانە تىڭداۋ، شاريعات ۇيرەنۋ، ءتاسبىح تارتۋ، ءدىني كىتاپتار وقۋ، ءدىني فيلمدەر كورۋ، مەشىتكە كەلگەندە دۇنيە ءسوزىن سويلەمەۋ امالدارىن ورىنداۋ ارقىلى زيارات ەتىپ وتكىزۋ كەرەك. ءقادىر كەشىنىڭ ۋاقىتى كۇن باتقاننان سارەسىگە دەيىن جالعاسادى. بۇل ءتۇننىڭ عيباداتتارىن مۇسىلماندار مەشىتتەردە دە، ءوز ۇيلەرىندە دە اتقارا الادى. كەيبىر مۇسىلماندار ءقادىر تۇنىندە ءتۇنى بويى داستارحان جايىپ قويىپ، قولدارىن قۋسىرىپ وتىرۋمەن شەكتەلەدى. نە بولماسا، تەلەديدار قاراپ، اڭگىمە ايتۋمەن وتكىزەدى. ءتۇنى بويى كوز ىلمەي، ۇيىقتاماي شىقساق جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەيدى. يسلام عالىمدارى بۇنى دا قاتە دەپ سانايدى. يمامداردىڭ ايتۋىنشا، ءقادىر ءتۇنىن وتكىزۋ ءۇشىن ءتۇنى بويى داستارحان جايىپ قويۋ شارت ەمەس. ەڭ باستىسى مۇميندەر بۇل ءتۇندى دايىندىقسىز وتكىزبەۋى ءتيىس. ويتكەنى، ءابۋ حۇرايرا (ر.ا.) ساحابامىز جەتكىزگەن حاديستە «كىمدە كىم ءقادىر ءتۇنىنىڭ ارتىقشىلىعىنا سەنىپ، ساۋابىن اللادان كۇتىپ، عيبادات، قۇلشىلىقپەن وتكىزسە، وتكەن-كەتكەن كۇنالارى كەشىرىلەدى» دەلىنگەن (بۇحاري، ءقادىر، 1).

تۇيىندەي ايتساق، بۇل ءتۇندى عيباداتپەن وتكىزۋ ءۇشىن قازا نامازدى، قۇراندى وقۋ كەرەك، دۇعا مەن تاۋبە جاساپ، تىلەك تىلەۋ، ساداقا بەرىپ، ولاردىڭ ساۋابىن ءولى-تىرى بارشا مۇسىلماندارعا باعىشتاۋ ساۋاپتى ءىس رەتىندە سانالادى ەكەن.

ەندەشە بەرەكەسى مەن قايىرى مول ءتۇندى بەكەرگە وتكىزىپ المايىق، بارشا اعايىنعا ءقادىر ءتۇنىن يگىلىكپەن وتكىزۋگە ءناسىپ ەتسىن!

قانات مامبەتقازى ۇلى، قازاقپارات