"قازاق ادەبيەتى" گازەتىنىڭ سايتىندا 1 شىلدە كۇنى "جوق-وگىزبەن شايقاس" دەگەن ماقالا جارىق كوردى. ماقالادا اقىن، ەسىمى تۇركى حالىقتارىنا تۇگەل ءقادىرلى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى مەن اقىن قادىر مىرزا-الىگە قاراتا ايتىلعان ايىپتاۋلارى سىنعا الىنعان. جازۋشى اقىننىڭ كەي باتىر مالىمدەمەلەرى مەن ءبىرقاتار شىعارمالارىنا قاتىستى "اقىرى، بار ءىسى، بار ءسوزى وكىمەت تارابىنان استىرتىن قولداۋ تاۋىپ، وعان جالعاس، نۇسقاۋلى، نۇسقاۋسىز جاعدايدا بۇقارالىق اقپارات اتاۋلى دابىلداتا جاڭعىرتىپ، سوعان وراي، بىلايعى بارشا جۇرت قالتقىسىز ماقۇلداپ، اۋليە تۇتىپ، كوككە كوتەرە ماداقتاپ جاتقان سوڭ، شاحاڭ شەكتەن شىعا باستادى" دەپ وتىر. ارالارىنداعى الاۋىزدىق كوپكە ايان بولىپ قالعان قوس تۇلعا بۇعان دەيىن دە باسىلىم بەتتەرىندە بىرنەشە مارتە ءتۇرلى تاقىرىپتاردا اشىق ايقاس جاساعانىن بىلەمىز. بۇل ماقالانىڭ دا ارىسى تورت-بەس جىل بۇرىنعى سۇحبات، دەرەكتەردى وزەك ەتىپ جازىلۋى، باسقا ۋاقىتتا ەمەس ءدال م. شاحانوۆتىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ باس ادەبي گازەتىندە جاريالانۋىن كەزدەيسوقتىق دەي المايسىز، ياكي تەك باتىر باۋىرجان مەن قادىر اقىننىڭ ابىرويىنا اراشا ءتۇسۋدى عانا ماقسات ەتكەن جانايقاي دەۋ تاعى قيسىنسىز سياقتى. ءبىر بىلەتىنىمىز ءدال وسىنداي سارىندا وسىدان تۋرا ءتورت جىل بۇرىن، 1 شىلدە كۇنى م. ماعاۋينگە قاراتا دا تاس اتىلعان. serke.org دەگەن سايت "ءماعاۋيننىڭ مۇراتى" دەگەن ماتەريال جاريالاپ، وندا جازۋشىنىڭ شەتەل اسۋىنىڭ شىنايى سەبەپتەرىن "اشكەرەلەگەن". وسى ورايدا Qamshy.kz پورتالى قازاق رۋحانياتىنداعى ورنى ەرەكشە ەكى تۇلعانى ەش ءبولىپ جارمايتىنىن، داۋلى ماسەلەدە قوس تاراپقا دا بەيتاراپ قاراپ، قاجەتتىك تۋسا قارىمتا قايتارۋعا سايت بەتىنەن مۇمكىندىك بەرەتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ، م. ءماعاۋيننىڭ م. شاحانوۆ تۋرالى "قازاق ادەبيەتىندە" جاريالانعان ماقالاسىن ءوز وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنادى.
ءبىر كەرەمەتى، بۇگىندە بەيرەسمي قازاق ءباسپاسوزى مەن ەلەكتروندىق اقپاراتتا، كەيدە تىكەلەي، كەيدە مەيلىنشە ميپازداپ، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوزىنىڭ اتىنا ءارقيلى تىلەك، پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى، ال «ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسى» اتانعان الىپ اقىن م.شاحانوۆقا شاڭ جۋىماۋعا ءتيىس. تاسقا باسىلمايدى، كومپيۋتەر سايتتارىنا وتكىزىلمەيدى، كوممەنت تۇرىندە الدەقالاي جازىلىپ قالعان تەرىس، ءتىپتى، بەيكۇنا ەسكەرتپەلەردىڭ ءوزى سۇزگىگە تۇسەدى، كەزدەيسوقتا كەتىپ قالسا، قولما-قول وشىرىلمەك. م.شاحانوۆقا قاتىستى الدەنەندەي جەڭىل-جەلپى ءۋاج كەلتىرگەن كىسى – حالىق جاۋى ەسەپتى. ايتكەنمەن، قانشا قورىقساڭ دا، باز-بازىندا ىشكە سىيمايدى ەكەن. سول رەتپەن كومەيگە لىقسىپ كەلگەن كوپ ءسوزدىڭ ءبىر ۇزىگىن سىرتقا شىعارايىق.
«1982 جىلى ماعان بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىيلىعى بەرىلدى»، – دەپ جازادى م.شاحانوۆ عۇمىرباياندىق كەزەكتى تولعاۋلارىنىڭ بىرىندە. مۇنىسى راس. بۇدان ءارى وزگەشە ءبىر ماعلۇمات. «ول – شىعارمالارىمنىڭ بۇكىل كەڭەس وداعى جاستارىنا بەلگىلى بولا باستاعان، ورىس حالقىنىڭ اراسىندا ولەڭدەرىمدى جاتقا ايتۋشىلاردىڭ بوي كورسەتە باستاعان شاعى ەدى» («اڭىز ادام». №12، 2012). بۇل شىنايى اقپاردى ودان ءارمەن ساباقتاپ ايتساق، كوپ ۇزاماي ءبىزدىڭ الىپ اقىنىمىزدىڭ ولەڭدەرى رەسەي شەگىنەن ءوتىپ، جەر جۇزىنە كەڭىنەن تارالادى جانە ايرىقشا باعالانعان. بۇل رەتتە دە ناقتى دەرەكتەر جەتىپ-ارتىلادى ەكەن. «ماسەلەن، دەپ جازادى شاحاڭ، – مەن ءقايبىر جىلى جاپونيادا بولىپ، سەگىز قالاسىندا كەزدەسۋ وتكىزدىم. سوندا جاپوننىڭ قىز-جىگىتتەرى مەنىڭ ولەڭدەرىمدى جاتقا ايتىپ تۇردى كەزدەسۋدە، ءوز انا تىلدەرىندە» («نۋر.كز». 18.ح.2011). جانە: «كوپتەگەن ەلدەردە مەنىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. ماسەلەن، جاپونياعا بارعاندا جاپوندار، فرانسياعا بارعاندا فرانسۋزدار ولەڭدەرىمدى جاتقا ايتىپ شىقتى» («التاينيۋس». 17.I.2014؛ «ءىنجۋ.كز». 24.I.2014). «جاپونيادا جاپون تىلىندە، گەرمانيادا نەمىس تىلىندە ولەڭدەرىمدى جاتقا وقىعان ادامداردى كوردىم» («اڭىز ادام». №12، 2012). ءوز تارابىمىزدان ۇستەمە دايەكتەمە بەرە كەتەيىك. ءقازىر مەن امەريكادا تۇرام عوي. ۆاشينگتونمەن جاپسارلاس كەنتتەردىڭ بىرىندە. قاجەتتى شارۋاڭ شىعا قالسا، جيىرما مينۋتتا استانانىڭ ورتالىعىنا جەتۋگە بولادى. وسىنداي اتتانىستاردىڭ بىرىندە، اقش پرەزيدەنتى وبامانىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن ارنايى بارا قالىپ ەدىم، تۋرا اق ءۇيدىڭ الدىندا شاحاڭنىڭ ولەڭدەرىن اعىلشىن تىلىندە جاتقا ايتىپ جۇرگەن، الەم-جالەم كيىمدى تۇتاس ءبىر شوعىر – اق، قارا، قوڭىر، سارى-الا، تورى-الا امەريكان جاستارىنا ۇشىراستىم. قيىرداعى جاپونيا، ارالىقتاعى گەرمانيا مەن فرانسيادان وزىپ، مۇحيتتىڭ ارعى (مەن ءۇشىن بەرگى) بەتىنە دە جەتىپتى. حوش، كۇءمانءسىز كۋالىكتەن سوڭ اۋەلگى سورابىمىزعا قايتىپ ورالايىق.
«…لەنين كومسومولى سىيلىعى بەءرىلءدى. سول كەزدە بۇكىلوداقتىق لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن ءبىرنەشە ەلدى كەمەمەن ارالايتىن ساپار ۇيىمداستىرىلدى. اقىن-جازۋشىلار اراسىنان بۇل توپقا مەنى عانا ەندىرىپتى… سونىمەن، بىرنەشە كۇن ساياحات شەگىپ، الدىمەن يتالياعا، سوسىن يسپانيانىڭ بارسەلونا قالاسىنا كەلىپ تۇمسىق تىرەدىك».
بۇل بارسەلونادا ءبىز دە بولىپ ەدىك. ءبىرشاما كەيىن، جەتپىس جىلدىعىمدى نەمەرەلەرىممەن تويلاۋ كەزىندە، يسپانيا كورولى حۋان كارلوستىڭ ءىلتيپاتىن كۇتپەي، ءوز بەتىمىزبەن بارىپ، ەركىن ارالاعاندا. سوندا ىعى-جىعى، ىردۋ-دۋىلدى قالانىڭ، ءارقيلى سايقىمازاقتار ءار تۇستا قاتار تۇزەپ، ونەر كورسەتەتىن ورتالىق داڭعىلىندا، ءبىر توپ جاس جىگىتتەردىڭ گيتاراعا قوسىپ، وزدەرىنىڭ كاتالون، بالكىم، يسپان تىلىندە شاحانوۆ جىرلارىن تەرمەلەپ تۇرعانىن كورىپ، كەۋدەمىزدى شاتتىق پەن ماساتتىق كەرنەگەنىن ايتا كەتۋ پارىز سياقتى. حوش! ەندى ول زاماندا ولەڭ-جىرلارى يسپانياعا جەتىپ ۇلگەرمەگەن شاحاڭنىڭ وزىنە ءسوز بەرەيىك:
«سودان ءبارىمىزدى قالا ورتالىعىنداعى ستاديونعا الىپ باردى. بۇل ارادا جۇرت، نەگىزىنەن، وگىزبەن جەكپە-جەكتى تاماشالايدى ەكەن…».
وسى ارادا شاعىن دايەكتەمە. كىشىپەيىل اقىنىمىزدىڭ «وگىزبەن جەكپە-جەك» دەپ وتىرعانى – يسپان جۇرتىنىڭ «كورريدا» اتالاتىن قاستەرلى ۇلتتىق ويىنى. مەريمە–بيزەنىڭ «كارمەن» وپەراسىندا كورىنىس تاپقان، كەيىندە كوپتەگەن يسپان جازۋشىلارىمەن قاتار، ەرنەست حەمينگۋەي قىزعىلىقتى حيكايات ارناعان ءھام تاعى بىرنەشە شىعارماسىنا ارقاۋ ەتكەن وزگەشە ونەر. جانە الاڭعا ءبىز كورگەن قالقوزدىڭ كوتەرەم وگىزى ەمەس، ارنايى جەمدەلىپ، شۋ اساۋ قالپىندا باپتالعان دونەن بۇقا شىعارىلماق. البەتتە، ەلەۋسىز ۇساق-تۇيەك، م.شاحانوۆ كورريدا تۋرالى تراكتات جازىپ وتىرعان جوق، ءوزىنىڭ داڭقتى، ۇزاق عۇمىرىنداعى ەرلىككە پارا-پار، كەزەكتى ءبىر وقيعانى تالانتىنا تابىنۋشىلار الدىنا تارتپاق.
ءالقيسسا: «بۇل ارادا جۇرت، نەگىزىنەن، وگىزبەن جەكپە-جەكتى تاماشالايدى ەكەن. ەداۋىر ۋاقىتتان كەيىن بىرەۋ شىعىپ: «ءسىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا وگىزبەن ايقاسقا تۇسەر تالاپكەر بار ما؟» – دەپ سۇرادى. ستاديوندا ءبىزدىڭ 700 ادامنان بولەك، باسقا جاقتان دا كەمەمەن، وزگە كولىكتەرمەن كەلگەن ساياحاتشىلار جەتەرلىك ەكەن. ەشكىم ءتىل قاتپادى. انا جىگىت ەكىنشى، ءۇشىنشى رەت داۋىستادى. ەشكىم قوزعالا قويمادى. سول ساتتە جەلكە تۇسىمدا وتىرعان ءبىر ايەلدىڭ «ءبىزدىڭ ارامىزدا ەركەك كىندىك مۇلدە جوق ەكەن-اۋ» دەگەن سوزىنە نامىسىم قايناپ كەتىپ، الاڭعا سەكىرىپ ءتۇستىم…».
وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى. مانادان بەرگىمىز – ادەپكى وسپاق، پسيحولوگيالىق دايەكتەمە ەكەن. ەندى ناعىز درامالىق تارتىس، ءارى قىم-قيعاش شيىرتپاق باستالادى.
«الاڭعا سەكىرىپ ءتۇستىم… جەكپە-جەكءتى ۇيىمداستىرعالى تۇرعان جىگىت قولىما قىزىل ماتانى ۇستاتا سالدى. بۇرىن تەلەديداردان قىزىل شۇعانى قالاي ۇستاپ، وگىزدى قالاي الداۋ كەرەكتىگىن بىرنەشە رەت كورگەنىم بار. ادەتتە قىزىل ماتا وگىزدىڭ قانىن قايناتىپ، جىنىن كەلتىرەدى ەكەن. تەلەديداردان كورگەنىمدى جاساماققا بەكىندىم. ءبىر ۋاقىتتا تايىنشا وگىزدى بوساتتى. ول كوزىن الارتا ماعان قاراي ۇمتىلدى. مەن قولىمداعى ماتانى بىرەسە وڭ جاعىما، ەندى بىردە سول جاعىما ۇستاپ، وگىزدى الداپ تۇردىم. زەڭگى بابا ۇرپاعى ورشەلەنە، ىزالانا باستاعانداي. قىزىل ماتانى تاستاي سالىپ، قاشىپ كەتەيىن دەسەم، ەركەكتىك نامىسىم ءجىبەرەر ەمەس. ولاي ەتۋ ناعىز ماسقارالىقتىڭ كوكەسى بولارى حاق. قىسىلعاننان تەرلەپ كەتتىم. بىرتە-بىرتە تاۋەكەلگە بەل بۋىپ، اقىرىنا دەيىن شىداۋعا سەرت ەتتىم… جۇرتتىڭ ءبارى ماعان ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراپ، شۋلاپ، شاپالاق سوقتى. ناق ءبىر ۇلتتىق باتىرداي قوشەمەت كورسەتىپ، قىزىق بولدى…» («اڭىز ادام». №12، 2012).
قىزىق ەمەس، شىجىق بولدى. شاحاڭنان كەيىن وگىز-سايىسقا شىققان تاتار جىگىتى قانشا دەگەنمەن، ءبىزدىڭ كىسىدەي ەپتىلىك كورسەتە الماي، وتكىر مۇيىزگە ءىلىنىپ، قاتتى جارالانادى. ايتكەنمەن، «جاراقات العانىنا قاراماستان، وگىزدى مۇيىزىنەن ۇستاپ، جەرگە اتىپ ۇردى». وسىدان سوڭ، «ناعىز ەركەكتىك كورسەتكەن» تاتار جىگىتىن ەمحاناعا الىپ كەتەدى. شىجىق ەمەس، سۇمدىق بولىپتى.
تۇپتەپ كەلگەندە، ەشتەڭە بولعان جوق. ويتكەنى… ويىن ءبىتتى. ەندى شىنىنا كوشەيىك. ومىردە مۇنداي وقيعانىڭ ءوزى تۇگىلى، ەلەسى دە بولماعان. كورريدا – يسپان جۇرتىنىڭ ەرلىك پەن ەپ سىنعا تۇسەءتىن سپورتتىق، سالتانات مەرەكەسى دەدىك. گۇجبان، اساۋ بۇقانى قانشاما ءراسىمدى ءتاسىل بويىنشا پىسپەكتەپ، نايزالاپ قانعا بوكتىرىپ، اقىرى، جىڭىشكە، ۇزىن سەمسەرمەن جاۋىرىن استىن بويلاتا، جۇرەكتەن شانشىپ ءولتىرۋ – ءبىز ءۇشىن باياعى ريمدەگى گلادياتور شايقاستارىنا تەتەلەس، ءبىراق ادام ەمەس، جازىقسىز جانۋار قورلىق جازاعا تارتىلاتىن ناعىز ءاششادى جابايىلىق كورىنسە كەرەك. الايدا، ەۋروپالىق ۇعىمدا ەرلىك پەن سەرىلىك. ال يسپاندار ءۇشىن فۋتبول جانە باسقا دا سپورتتىق ويىنداردان الدەقايدا قىزعىلىقتى سانالاتىن توي-دۋمان. ستاديوننىڭ ورتالىق الاڭىنا كولدەنەڭ كىسى ءجىبەرىلمەيدى. ءتىپتى، كورريدا تۋرالى ارنايى جازعان حەمينگۋەيدىڭ ءوزى اياق باسىپ كورمەگەن. باياعىدا، حازىرەتى-عالي نەشە مىڭ كاپىردى قاتارىنان، جاپىرا شاپقاندا، زۇلپىقار قىلىشى قارا جەرءدىڭ قىرتىسىن قاق ايىرىپ، بۇل عالامدى مۇيىزىمەن كوتەرىپ تۇرعان كوك-وگىزدىڭ مويىنىن كەسىپ تۇسۋگە شاق قالىپ ەدى. سول زامانداعى جۇرت سەنگەن. بۇگىنگى كوك-وگىزگە دە كۇمان بولماي تۇر. بۇل كوك-وگىزىڭىز – جوق-وگىز دەپ ايتقان كىسى – كاپىر كورىنبەك.
شىندىعىندا، م.شاحانوۆتىڭ سوڭعى وتىز جىلداعى بار ءىسى – وسى جوق-وگىزبەن شايقاس. جالعان ۇران، جوسىقسىز ويباي. الايدا، ءبارى دە اقيقات شىندىق رەتىندە قابىلدانىپ وتىر. جالپى، جۇرتىمىزدىڭ ماقتانى مەن ماساتىنا تاۋسىلماس ازىق بولدى.
م.شاحانوۆتىڭ باسشىلىعىنداعى «ءتىل جاناشىرلارى» ۇيىمداستىراتىن – كەدەن وداعىنا ەنۋ، ەۋرازيالىق ءبىرلەستىككە قوسىلۋ، تاعى باسقا دا تاراپتاعى كولدەنەڭ شەشىمدەر مەن الماعايىپ جاعداياتتارعا ءدوپ كەلىپ وتىرعان، قازاق ءتىلىن قاستەرلەۋ ۇرانىمەن، جالپى جۇرت نازارىن باسقا جاققا باعىتتايتىن، زار مەن جىلاۋعا تولى، كەمى ءجۇز قىرىق، ءجۇز ەلۋ قايراتكەر قول قوياتىن، ءداپ وسى رەتتەگى ءمانءسىز، ماعىناسىز ءھام ناتيجەسىز ۇندەۋ، جولدامالاردىڭ استارى مەن زاردابىن تاراتىپ ايتپاي-اق قويالىق، ءسوزىمىز ۇزاپ كەتەر، ءارى بۇل – باسقا ءبىر رەتتەگى اڭگىمە.
يسپانيا، بارسەلونا شاھارىنىڭ ورتالىق ستاديونىندا، مىڭ سان جۇرت الدىنداعى وزگەشە ونەر – كوك-وگىزبەن جانكەشتى شايقاس – وسپادار كوڭىلدەن ويلانباي ايتىلعان، بەيكۇنا ماقتان دەيىك. جانە العاشقى دا، ەڭ سوڭعى دا عاجايىبى ەمەس. ساناپ تۇگەسە المايسىز. اقىرى، بار ءىسى، بار ءسوزى وكىمەت تارابىنان استىرتىن قولداۋ تاۋىپ، وعان جالعاس، نۇسقاۋلى، نۇسقاۋسىز جاعدايدا بۇقارالىق اقپارات اتاۋلى دابىلداتا جاڭعىرتىپ، سوعان وراي، بىلايعى بارشا جۇرت قالتقىسىز ماقۇلداپ، اۋليە تۇتىپ، كوككە كوتەرە ماداقتاپ جاتقان سوڭ، شاحاڭ شەكتەن شىعا باستادى. ەندى امالسىزدان، وسى ورايداعى ايرىقشا وعاش بىر-ەكى مىسالدى جۇرتشىلىق الدىنا تارتۋعا تۋرا كەلەدى. م.شاحانوۆتىڭ بۇتكىل قازاق قاۋىمىن باسىنۋى، الاشتىڭ وتكەندەگى جانە بۇگىنگى مەرەيلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرازىن جاپپاي قارالاۋ ارەكەتىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
ءسوز – حالقىمىزدىڭ ۇلىق باتىرى، ۇلتشىل قايراتكەرى باۋىرجان مومىشۇلى مەن ايگىلى اقىن، ول دا ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن قادىر ءمىرزا-الى تۋراسىندا. م.شاحانوۆتىڭ بايانداۋىنشا، بۇل ەكى تۇلعانىڭ ءبىرىنشىسى – اۋسار، اقىماق، ەكىنءشىسى – ايار ساتقىن بولىپ شىققان. جانە بۇل جالالى، جالعان سوزدەر ايتىلىپ، جازىلىپ، باسپا بەتىنە ءوتىپ، جالپى جۇرتقا تارالعالى ءبىرتالاي زامان بولسا دا، ەشكىم تىم قۇرسا از-مۇز رەنىش ءبىلءدىرمەدى، ءبىزدىڭ بۇل جولعى لەپەسىمىزدىڭ دە جارىققا جەتەرىنە سەنىم جوق، ايتتىق، قازاق بەيرەسمي باسپاسوزىندە نازاربايەۆتىڭ ءوزىنىڭ اتىنا ازدى-كوپتى ءۋاج ايتىلىپ جاتسا، م.شاحانوۆقا الدەنەندەي بەيكۇنا ەسكەرتۋ جاساۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. سوندا دا، ءبىز جازعان ءسوز جەردە قالماس، اقىر تۇبىندە كورىنىس بەرەر دەگەن سەنىممەن ويداعىنى ىرىكپەدىك. مەيلىنشە سىپايىلاپ، جالتاقتاي، جاسقانا وتىرىپ.
جاسىراتىنى جوق، م.شاحانوۆتىڭ كەزەكتى ءبىر مازاعى – ەكىنشى جيھان سوعىسىنىڭ باتىرى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، ءور تۇلعالى باۋىرجان مومىش ۇلى بولىپتى. سىرتتاي، ءۇستىرت كوزگە باۋكەڭدى كوتەرمەلەيتىن سياقتى، ولەڭمەن جازىلعان، سيۋجەتتى، ءبىرتۇتاس حيكايا «جەڭىلىپ تۇرىپ جەڭىلمەۋ نەمەسە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەشىرىم سۇراۋى» اتالادى. قازاق ءتىلدى سايتتاردا قانشا مارتە باسىلعان، ينتەرنەتتە بەرىك ورىن تەپكەن. م.شاحانوۆتىڭ جەكە جيناقتارىنا دا ەنسە كەرەك. سونىڭ بارىنە كونىپ وتىرمىز. ويتكەنى، جالپى جۇرتىمىزدىڭ، وكىمەتىمىز بەن پارتيامىز، كوپشىلىك ءباسپاسوزدىڭ ۇعىمى بويىنشا، م.شاحانوۆ باعزىداعى، مەكەن-تۇراعى، ناسىل-تەگى بەلگىسىز، زۇلىم شىڭعىس حان تۇرىپتى، كەيىنگى، وزىندىك مەملەكەتى بولماي، «جەتى ءجۇز جىل بويى موڭعول بيلەگەن» بۇتكىل قازاق تاريحىنان، وتكەندەگى قانداي دا حان مەن باتىر، قايراتكەردەن جوعارى تۇر. وسى رەتتە باۋىرجان مومىش ۇلى – قاتارداعى كوپ ساداقانىڭ ءبىرى عانا. باسقانى بىلمەيمىن، مەن ءوزىم مۇنداي… ءسوز جەتپەيدى، ءسوز جەتسە، اعىمداعى اقپاراتقا وتپەيدى، مۇنداي سوراقى جاعدايمەن كەلىسە المايمىن. مىنە، ميىڭىزعا سالماق تۇسىرمەي، ءۇستىرت قانا قاراپ شىعىڭىز.
ولەڭمەن جازىلعان، كوركەمدىك اتاۋلىدان ادا، كۇلدى-كومەشتى حيكايا:
«مەن ول كەزدە ءار ادىمىن ەركىن، باتىل باساتىن،
ايتقانىنان قايتپايتۇعىن، ەدىم قايسار جاس اقىن»، –
دەپ، ەستەلىك تۇرعىسىندا باستالادى. شاماسى، 1960 جىلداردىڭ ەكىنشى جارىمىنا مەگزەسە كەرەك. ءالى الەمگە تانىلماعان، ءبىراق بۇلا، باساساۋ كەزى. الايدا، باۋىرجان مومىش ۇلى جاقسى بىلەدى ەكەن. ءتارىزى، وقىعان، مويىنداعان جانە ايرىقشا جوعارى باعالايدى. ايتپەسە، ءوز تارابىنان ىزدەۋ سالىپ، تىلدەسۋگە قۇمارتپاس ەدى. «بىردە ماعان حابارلاستى مومىشۇلى باۋىرجان». نە ايتقانى بەلگىسىز، اقىل سۇرادى ما، اقشا سۇرادى ما، ايتەۋىر «ءبىراز ۋاقىت تەلەفوندا ول، تەك ورىسشا سويلەدى». م.شاحانوۆ بۇل كىءسىنىڭ باۋىرجان ەكەنىن بىلە تۇرا، ودان ءارى تىڭداي بەرمەي، كەلتەسىنەن قايىرادى.
«كەشىرىڭىز، – دەدىم وعان، – ۇلتسىز قازاق پارىقسىز،
مەنى ورىس ادامىمەن شاتىستىرىپ الىپسىز».
«جوق، – دەدى ول، – ءۇنىڭ سەنىڭ نەگە ىزعارلى، نەگە توڭ،
مەن جاس اقىن شاحانوۆقا سوعىپ تۇرمىن تەلەفون».
سوندا ءزارلى، سالقىن عانا ەمەس، مۇزداي قاتقىل سويلەپ تۇرعان جاس اقىن كەلتەسىنەن قايىرىپ، مومىشۇلىن جەرلەي باستايدى:
«ال شاحانوۆ سىزشە قالاي، اينالعان با ورىسقا،
الدە ورىس تىلدىلەرمەن تۇسكەن جان با جارىسقا؟» –
دەپ، بۇدان سوڭ، اراسىنا الدەبىر كوتەرمە سوزدەر قوسقانىمەن، ءبىرجولا سوگىپ، ءاڭگىمەنى ودان ءارى سوزبالاۋدى قاجەت ساناماي، تەلەفون ترۋبكاسىن تاستاي سالادى.
«ۋاقىت وتپەي قاسقاعىم،
مەنىڭ قايسار مىنەزىمە ۇندەمەي باس شايقاعان،
تەلەفونىم شىلدىرادى قايتادان».
جاڭاعى ورىسشىل شىركىن ەكەن. ءبىردەن-اق پۇشايمان كىشىلىك تانىتادى:
«كەشىر، مۇحتار، – دەدى باۋكەڭ، – يتتىگىمە دەس بەرمە،
قانشاما جىل تەك ورىسشا ءسوز قۇرادىق اسكەردە…».
وندا ءبارى دە باسقاشا، تەك ورىس ءتىلىندە عانا سويلەيسىڭ، ورىسشا ويلاپ، ورىسشا ءتۇس كورەسىڭ، وسىنداي، «ۇلت نامىسىن قورلاعان، ۇلتسىزدانعان قىزمەتتە» ءجۇءرىپ، عادەت بولىپ كەتىپتى دەپ، مەيلىنشە اقتالادى. سودان سوڭ قايىرا تولعانىپ:
«بەدەلىمدى بەس تيىن قىپ، سۇراپ تۇرمىن كەشىرىم،
كەشىر مەنى، اينالايىن، ەندى مۇلدە وزگەرەم،
قازاقپەنەن تەك قازاقشا سويلەسۋگە ءسوز بەرەم»، – دەپ، انت-سۋ ىشەدى.
مىنە، كەرەمەت. ءوستىپ، «قايتپاس، قايسار جاس اقىن» م.شاحانوۆ ورىسشاعا ءبىرجولا كەتىپ قالعان، ۇلتتىق تانىمنان اۋلاق باۋىرجان مومىشۇلىن ءتۇزۋ جول – ۇلتتىق مۇددە، قازاق تىلىنە قايىرىپ اكەلىپتى.
«ايتتى، ءبىتتى، ەش كۇش وعان بولا المايتىن بوگەسىن،
قازاقتىڭ ءور، ۇلى ادامى، ورىندادى ۋادەسىن!».
بۇدان ءارى ءوزىنىڭ «يتتىك» قاتەلىگىن مويىنداپ، م.شاحانوۆتان جەڭىلە تۇرا، تۇبەگەيلى رۋحاني جەڭىسكە جەتكەن ۇلى تۇلعا اتىنا ماداق ءسوز ايتىلادى. حيكايانىڭ سوڭىندا عانا ەمەس، ءار تۇسىندا ۇشىراسقان لەپەس. قاي جەردە دە ماداق ەمەس، مازاق سياقتى. ۇلىقتاۋ ەمەس، ۇلتاراق قىلۋ. م.شاحانوۆتىڭ وكتەم بەينەسىن نەگىزدەي تۇسەتىن قاجەتتى باسپالداق قانا. بويىنا جان تەڭگەرمەگەن، قاشاندا قالاۋلى ىرقىمەن، تىپە-تىك جۇرگەن، ناتيجەسىندە ءوز تۇسى، سوۆەت زامانىندا باتىر اتاعى بۇيىرماعان، گەنەرال دارەجەسى بەرىلمەگەن، ءبىراق الەمگە تانىلعان «ۆولوكولام تاس جولى» رومانىنىڭ باستى كەيىپكەرى، ءوزى دە اسكەري جازۋشى، انا ءتىلىنىڭ بارلىق قىر-سىرىنا جەتىك، ەڭ باستىسى – بۇتكىل قازاق حالقى ۇلتتىق قاھارمانى ساناپ، كوككە كوتەرگەن اڭىزدىق تۇلعا، سونىمەن قاتار، قاشاندا كەۋدەسى بيىك باۋىرجان مومىش ۇلى جاڭا باستاعان «جاس اقىن» تۇگىلى، «الەمگە ايگىلى ۇلى اقىن» م.شاحانوۆتىڭ ءوزىنىڭ اتىن ەستىدى مە ەكەن، ەستىسە، وعان تەلەفون شالۋى تۇرىپتى، وسىنشاما بەيپىل ءسوز ايتىپ، «ترۋبكانى تاستاعان» تۇرپايى بالانىڭ اياعىنا جىعىلىپ، جالىنىپ-جالپايىپ كەشىرىم سۇراۋى قانشالىق قيسىندى دەپ، تاجىكەلەسىپ جاتۋدىڭ ءوزى پارىقسىزدىق بولار ەدى. باتىر باۋكەڭ، ۇلتشىل باۋكەڭ م.شاحانوۆ دەيتىن بالاعا «بۇدان بىلاي تەك قازاقشا سويلەيمىن» دەپ ۋادە بەرەدى جانە وسى انتىن ورىنداپ، «مۇلدە وزگەرىپ»، كادىمگى قازاق بولىپ شىعادى! كەرەمەتى – بۇل ەمەس. كىم تۋرالى كىمنىڭ باسىندا قيسىنسىز قيال جوق. كەرەمەتى – وسى، كەشىرىڭىز، كەزەكتى ساندىراقتى بۇتكىل قازاق قاۋىمىنىڭ سول قالپىندا قابىل الۋى. قابىل الماسا، قۇپ كورمەسە، مۇنداي «كوك-وگىز»، شىن مانىسىندە دۇنيەدە بولماعان جوق-وگىز باعزىدان بۇگىنگە دەيىن ينتەرنەت، باسپا ءسوز بەتىندە ەركىن سايرانداپ، تىنىمسىز جاپالاپ، توڭىرەگىن تۇگەل بىلعاپ، سەمىرە قوڭدانىپ، جۇرە بەرمەس ەدى. ارەدىك، ساناسىز ءبىر اقپارات بەتىندە جايىلىپ جۇرسە دە، كولدەنەڭ تاراپتان «ءتايت» دەگەن توقتاۋ ەستىر ەدى. م.شاحانوۆتى كوتەرمەلەۋ ءۇشىن، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ الاشقا ايگىلى ءورشىل بەينەسىنە كولەڭكە ءتۇسىرۋ شارت ەكەن. بۇدان ءارى تالداپ، تالقىلاپ جاتۋدىڭ ءوزى نامىس بولسا كەرەك. ايتسە دە، وسىنشاما دابىرالى داڭعىراق – م.شاحانوۆتىڭ جەكە جيناقتارى مەن اعىمداعى باسپا ءسوزءدى بىلمەيمىن، مەنىڭ قولىم ەركىن جەتەر ينتەرنەتتەگى، 2013 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان، – ۇيىرە توپتاپ، ەرىنبەي ساناپ شىقتىم، از-كەم ەمەس، تۋرا توقسان سەگىز مارتە قايىرا باسىلعان بەيباستاق حيكايا – مۇلدە ەلەۋسىز قالدىرار كەسەل ەمەس.
جارار، باۋىرجان مومىش ۇلى م.شاحانوۆتىڭ ەسكەرتۋىنەن كەيىن وڭ جولعا ءتۇسىپتى، تۇزەلىپتى. قايتكەندە دە «ۇلى تۇلعانىڭ ءبىر ساتتىك وسال تۇسى» ەكەن. الايدا، تۇزەلمەي كەتكەن كىسى بار. ءبىر مەزەتكى جاعدايات – ءتىل كىناراتى ەمەس، ۇلتىن، تۋعان حالقىن ساتقان وپاسىزدىق. تىم قۇرسا از-مۇز ءتاۋباعا كەلمەستەن، سول بەتى دۇنيەدەن ءوتىپتى. بار قوياسى ولگەننەن كەيىن شىققان پالەكەت. كىم دەپ ويلايسىز؟ قايتكەندە تابا المايسىز. قادىر ءمىرزا-الى ەكەن!.. سۇمدىق-اي! مىنە، شاحاڭنىڭ ءار تاراپتا نەشە قايىرا ايتقان ناقتى كۋالىگى:
«ءاربىر ادام مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق مۇددەگە تامىر جىبەرۋى ءتيىس. ەگەر جىبەرە الماسا، جاي انشەيىن ءوزىنىڭ قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋ ءۇشىن ولەڭ جازىپ جۇرگەن ادام. ماسەلەن، قادىر مىرزالييەۆ اعاڭ كەرەمەت دارىندى اقىن. ولەڭدەرى كەرەمەت. ءبىراق ءسوزى ءبىر باسقا دا، ءىسى ءبىر باسقا. جەلتوقسان كەزىندە الاڭعا شىققانداردىڭ بارلىعى ماسكۇنەمدەر مەن ناشاقورلار دەگەندى قوزعادى. بيلىك نە ايتسا، سونى ورىندادى. كەرەك بولاتىن بولسا، باس پروكۋراتۋرا، كگب، مۆد بىرلەسىپ كوميسسيا قۇرماقشى بولدى ءبىزدى جوققا شىعارۋ ءۇشىن. سونى قولدادى. نەگىزى ەكەۋىمىز اعالى-ىنىلىدەي ءبىر-بىرىءمىزءدىڭ ءسوزىمىزدى جىقپايتىن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانبىز. ءتىپتى، مەنىڭ قولىمدا جۇرگەن تۋعان قارىنداسىم قادىر ءبىر اي كومەكتەسسىن دەپ ءوتىنىش جاساعانىمەن توعىز اي بالا-شاعاسىن باقتى. ءبىزدىڭ جاقسى ارالاس-قۇرالاس بولعانىمىزدى ول دا ايتىپ وتىراتىن. بيلىككە ساتىلىپ كەتكەننەن كەيىن مەن قادىردان تەرىس اينالدىم. («التاينيۋس». 17.ءى.2014؛ «ءىنجۋ.كز». 24.ءى.2014؛ «ۇلت.كز». 21.ءى.2014).
«…ەگەر مەن كسرو پرەزيدەنتى گورباچيەۆتىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى قارسىلاسى ەلسيندى ءوز جاعىما بۇرماعانىمدا، كرەمل مىنبەسىنەن بيلىكتى قاتال سىنعا العان سوزىمنەن كەيىن-اق جان-جاقتى ويلاستىرىپ قۇرىلعان، ىشىنە سول وقيعاعا كىنالى ادامدار ەنگەن قادىر مىرزالييەۆ باسقارعان كوميسسيانىڭ گورباچيەۆ–كولبين باسشىلىعى ۇيىمداستىرعان قانقۇيلى ىستەردى تۇبەگەيلى اقتاعان شەءشىمى سالتانات قۇرارى ايدان انىق بولاتىن» («زونا.كز». 20.ءىح.2010).
ال، كەرەك بولسا! «كەرەمەت اقىن» – كوز ءۇشىن عانا ايتىلعان، شىن مانىسىندە «ءسوزى ءبىر باسقا دا، ءىسى ءبىر باسقا»، جاي عانا بەيكۇنا ءىس ەمەس، جەكە باسىنىڭ ءتيىمدى پايداسى ءۇشىن تۋعان حالقىن قۇربانعا شالعان وپاسىز! ءبىتتى، قادىر مىرزالييەۆءتىڭ شارۋاسى!
بىتپەيدى. وسى ءبىر دالەل، دايەكسىز جالالى سوزدەر اقىر ءتۇبى، اينالىپ كەءلىپ، م.شاحانوۆتىڭ ءوزىن تابۋعا ءتيىس. بۇل ارادا قادىر اقىن قوساق اراسىنا ءتىركەلىپ وتىر. م.شاحانوۆتىڭ جەلتوقسان قوزعالىسىنا قاتىستى، اينىما، تايعاناق، اقىر ءتۇبى قۇردىمعا باتقان بايانسىز قىزمەتىن اقتاپ الۋ، بار كىنانى باسقاعا اۋدارىپ تاستاۋ ءۇشىن. بۇگىندە ق.ءمىرزا-الىنىڭ كوزى جوق، كوپە-كورنەۋ جالاعا جاۋاپ قايتارا المايدى. ال م.شاحانوۆتىڭ جولىنا باتىر باۋكەڭدى قۇربانعا شالعان قالىڭ قاۋىم قادىر اقىندى دا قىڭق ەتپەي بەرە سالىپتى. شىنىمەن-اق وسىنشاما ازىپ-توزعانىمىز با؟!
ولگەندەر تۋرالى جالعان، ءتىپتى جالالى ەستەلىكتەر جازۋ – بۇگىندە قازاق ادەبيەتىندە كەڭ ءورىس تاپتى دەسەك، بۇل قولايسىز قۇبىلىسقا العاش دەم بەرگەن قالامگەر – وسى قادىردىڭ ءوزى بولاتىن. وسى ورايدا، ءومىر بويى سىيلاسىپ وتكەن ەسكى دوسپەن ارامىزدا الالىق تۋىپ، ءبىراز جەرگە كەتىپ قالعانىمىز جۇرتشىلىققا بەلگىلى. تەك ءبىز عانا ەمەس، تالاي قالامگەر ءوز كەزىندە ورىندى ءۋاج ايتقان. ونىڭ ىشىندە سايىن مۇراتبەكوۆ، ولگەنىمىزدىڭ ارتىنان وسىنداي شالا جاعىپ، بىقسىتا بەرسەك، قازاق ادەبيەتى قانداي كەپكە تۇسپەك دەپ كۇيىنگەن ەدى. ەندى مىنە، سول قادىردىڭ ءوزىنىڭ سوڭىنان جەتىپتى. تابالاۋدىڭ ءجونى جوق، جانە كىسىلىككە جاتپاس. «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا، بەزەرى بولمايدى» دەگەن، كوپە-كورنەۋ جالاعا ارا تۇرماساق، بارىمىزگە سىن. جاي عانا جالا ەمەس، ءزىل-زارداپتى، اۋىر ايىپ – «بيلىككە ساتىلىپ»، تۋعان حالقىنا وپاسىزدىق جاساعاننان ارتىق قانداي كۇنا بولۋى مۇمكىن؟!
جوق، قادىر – شىن مانىسىندە ەل-جۇرتىنىڭ اينىماس پاتريوتى بولاتىن. سوناۋ سوۆەتتىك قىسپاق زاماننىڭ وزىندە قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەدى، ارمان-مۇراتىن ايگىلەدى، ۇلتتىق سانانى كوتەرۋ، انا ءتىلىن ارداقتاۋ باعدارىندا قانشاما ءوتىمءدى، ۇلگىلى شىعارمالار جازدى. پەندەشىلىك اركىمدە بار، الايدا ۇلتتىق باعدار ماسەلەسىندە قادىردىڭ جازا باسقان جەرى جوق، بارلىق ۋاقىتتا تۋرا جولدان تايمادى، يمان، سەنىمىنەن ايرىلعان ەمەس. ال م.شاحانوۆ دابىرالاپ وتىرعان جاعداي – ەشقاشان ومىردە بولماعان «كوك-وگىز» – جوق-وگىزدىڭ كەزەكتى ءبىر كورىنىسى عانا.
التىندى سارى مىس تا ەمەس، ءتىپتى، قارا تەمىر دە ەمەس، شالا يلەنگەن ساز بالشىق دەپ جاريالاسا، ونىڭ جاۋابى ايقىن. اسىلعا كۇيە جۇقپايدى، نەگىزى بەرىك، ال قانداي كوڭ مەن قوقىس وزىنەن ءوزى توزىپ، تاۋسىلۋعا ءتيىس.
م.شاحانوۆ ءداپ وسى رەتتە اينىماس بىرلىك تاپقان وكىمەتىمىز بەن جالپى جۇرتىمىزدىڭ ۇعىمىندا قانداي الىپ تۇلعا بولسا دا، ونىڭ ماقتانى مەن مەرەيى جولىندا باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قادىر ءمىرزا-الى قۇربانعا شالىنار ءجونى جوق.
مۇحتار ماعاۋين
ماۋسىم، 2016.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنان.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن الىندى.
ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: جوق-وگىزبەن شايقاس نەمەسە ب. مومىش ۇلىنىڭ "ورىسشىل يتتىگى" جانە ق. ءمىرزا-الىنىڭ "وپاسىز ساتقىندىعى" تۋرالى ەرتەگى.
