ياسير (ياسير) ارافات باسقا اتى – ابۋ اممار. ياسير ارافات، مۋحامماد ءابد ار-راۋف ءال كۋدۆاح ال-حۋسەيني 4.8.1929 جىلى كاير قالاسىندا تۋعان جانە 2004 جىلى ولگەن، قايتىس بولعان  جەرى كلامارا قالاسى، باسقا دەرەكتەردە يەرۋساليم قالاسىندا 75 جاسىندا دۇنيە سالاعان. ساياسي قايراتكەر، پالەستينا اۆتونومياسى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى (1994 جىلى)، پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى (1969 جىلدان).[1] ونىڭ اكەسى-ابدەل راۋف ال-Qudwa ال-حۋسەيني،شەشەسى- Zahwa ابۋل-ساۋد، ايەلى-سۋحا ارافات. بالاسى  - Zahwa ارافات. ءبىلىم العان جەرى- كورول فۋادا I ۋنيۆەرسيتەتى.[2] 1994 جىلى- بەيبىتشىلىكتى نىعايتقان ءۇشىن  نوبەل پرەمياسىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان.

ساۋداگەردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستىق شاعى وتباسىندا ءوتتى، التىنشى ۇل. ول دا ساۋداگەرلىكتەن باستاعان. كەيىن 1927جىلى  قاير قالاسىنا كوشكەن. شەشەسى ولگەندە ول بار بولعانى ءتورت جاستا ەكەن. اكەسى ونى يەرۋساليمگە –قۇددىس قالاسىنا وقۋعا جىبەرەدى. 1937 جىلى ول قاير قالاسىنان ءوز ۇيىنە قايتىپ كەلىپ، كورول فۋاد 1 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەرلىك فاكۋلتەتىنە ازاماتتىق قۇرلىس ماماندىعىن 1951 جىلى تامامداپ،ەگيپەتتىك قۇرىلىس كومپانياسىندا ىستەيدى. 1948 جىلى يزرايل مەملەكەتى پايدا بولادى دا العاشقى اراب-يزرايل سوعىسى باستالادى. 1948 جىلعى سوعىستان كەيىن ياسير ارافات پالەستينادان ەگيپەتكە قايتىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولدى.جالپى جيىرماسىنشى عاسىردا تاياۋ شىعىستىڭ تاريحىنا قاتتى اسەر ەتكەن وقيعالار -ول اراب مەملەكەتتەرى مەن ءيزرايلدىڭ ءتورت سوعىسى  بولدى. اتالعان ءتورت سوعىستا اراب مەملەكەتتەرى يزرايلدەن ۇدايى جەڭىلىپ وتىردى، ءار جولى ءبىراز جەرىنەن ايىرىلدى.ياسير ارافات تاۋەكەلشىل  جىگىت بولعاندىقتان ونىڭ ساياسي بولاشاعىنا  1956 جىلعى ەكىنشى اراب-يزرايل سوعىسى اسەر ەتتى. وسى جاعداي ياسير ارافاتتىڭ بۇل سوعىسقا تىكەلەي قاتىستى. 1967 جىلى اراب –يزرايل سوعىسى تاعى دا ورىن الدى. سول سوعىستا اراب مەملەكەتتەر كواليسياسى وڭباي جەڭىلىپ،  پالەستينا ولكەسىنىڭ ءبىراز جەرى يزرايلگە ءوتىپ كەتتى. 1973 جىلى كەزەكتى اراب-يزرايل سوعىسى ءوتتى.بۇل سوعىستا يزرايل ءۇشىن جەڭىسپەن اياقتالدى، ءبىراق يزرايل تاراپىنان دا  كوپ شىعىن بولدى.

ەگيپەتتەگى 1952 جىلعى ريەۆوليۋسيادان كەيىن ەگيپەت اراب الەمى ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارعا شتاب-كۆارتيراعا اينالدى.ال اراب الەمىندەگى ۇلتتىق-ازاتتىق قوزعالىستى قولداۋشى مەملەكەت –ول كسرو بولدى. كسرو دان «ريەۆوليۋسيالىق كومەك» ءتۇسىپ تۇردى.ال اراب الەمىنىڭ ليدەرلىك ۇستانىمى بار مەملەكەت –ول ەگيپەت بولدى.

ياسير ارافات سول جىلدارى ەكسترەميستىك باعىتتاعى “مۇسىلمان اعايىندىعى” مەن پالەستينالىق ستۋدەنتتەر وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ، كەيىن  1952 – 56 جىلدارى كسرو مەن ەگيپەتتىڭ قولشوقپارى بولدى.بۇنداي ۇيىمدار بارلىق اراب ەلدەرىندە ۇيىمداستىرىلعان.ءبىر جاعىنان ولاردىڭ ريەۆوليۋسيالىق ءرومانتيزمىن، سولشىلدىق، كوممۋنيستىك، نەمەسە اراب ءسوسياليزمىنىڭ  يدەولوگيالىق ۇستانىمدارى كەڭ تاراعان. ريەۆوليۋسياشىل اراب ستۋدەنتتەرى اراب ۇلتشىلدارى ەدى. ولاردىڭ ۇستانىمدارى-اراب ءسوسياليزمى، پانارابيزم مەن انتيسيونيزم، وعان قوسا انتيسەميتيزم كەڭ تاراعان.

سونىمەن ياسير ارافاتتان قۇرىلىس  ينجەنەر شىقپايدى. 1956 جىلى كاير ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرىسىمەن كسرو مەن ەگيپەت نۇسقاۋشىلارمەن ديۆەرسيا جۇمىستارعا ارالاسا باستايدى، ءىس جۇزىندە بۇل تەرروريستىك جانە اسكەري دايىندىقتان وتەدى. 1956 جىلعى سۋەسك كانالى ءۇشىن اسكەري –ساياسي جانجالىندا ياسير ارافات ەگيپەت ارمياسىنىڭ قاتارىندا سوعىستى. 1957 جىلى كۋۆەيتكە ءوتىپ، گازا سەكتورىنداعى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشى حاليل ۆازيرمەن بىرگە “ال-فاتاح” ديۆەرسيا توبىنىڭ نەگىزىن قالادى. 1964 جىلى پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنا (پاۇ) قوسىلعان ول كوپ ۇزاماي وسى ۇيىمىنىڭ ەڭ ىقپالدى باسشىسىنا اينالدى. 1970 جىلدان پالەستينالىق قارسىلاسۋ قوزعالىسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى، ال 1973 جىلدان پاۇ-نىڭ ساياسي دەپارتامەنتى باستىعى قىزمەتتەرىن قوسا اتقاردى. ياسير ارافات دەربەس پالەستينا اراب مەملەكەتىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندى جانە بۇكىل كۇش-جىگەرىن پاۇ-ن پالەستينا حالقىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن وكىلەتتى ۇيىم رەتىندە تانىتۋ ءۇشىن باعىتتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1974 جىلى پاۇ اراب ەلدەرى ليگاسىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. 1987 جىلى پالەستينالىق ينتيفادا جاريالاپ، ول 6 جىلعا سوزىلدى. 1988 جىلى 15 قاراشادا “پالەستينا مەملەكەتى” جاريالاندى، ال 1989 جىلى 2 ساۋىردە پالەستينا ۇلتتىق باس كەڭەسى ياسير ارافاتتى وسى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى ەتىپ سايلادى. 1988 جىلى ياسير ارافات يزرايل مەملەكەتىن مويىنداپ، پالەستينا ارابتارى مەن يزرايلدىكتەردىڭ اراسىندا بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن اشتى. اقش-تىڭ دەلدالدىق ەتۋىمەن ياسير ارافات يزرايلمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە 1993 جىلى قىركۇيەكتە ۆاشينگتوندا قاعيداتتار دەكلاراسياسىنا قول قويىلدى. ول بويىنشا گازا مەن يەريحون سەكتورلارىندا پالەستينالىق ءوزىن-وزى باسقارۋ ەنگىزىلدى. 1994 جىلى مامىردا بۇل اۋماقتارداعى يزرايل اسكەرلەرى پالەستينا پوليسياسىمەن الماستىرىلدى. 1994 جىلى شىلدەدە 27 جىلدىق قۋعىن-سۇرگىننەن سوڭ ياسير ارافات وتانىنا پالەستينالىق ءوزىن-وزى باسقارۋ اكىمشىلىكتىنىڭ باسشىسى رەتىندە سالتاناتتى تۇردە قايتىپ ورالدى. ياسير ارافات – بەيبىتشىلىك ساقتاۋ ىستەرى جونىندەگى حالىقارالىق نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتى اتاندى (1994 جىلى). 1996 جىلى قاڭتاردان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پالەستينا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋشى باسشىسى بولدى.

ۇلكەن ماحاببات پەن ۇلكەن وكىنىش.ياسير ارافات ءومىرىن ىمىراسىز كۇرەس پەن تەررور اراسىندا وتكىزدى. ارينە وعان الەمنىڭ ارنايى قىزمەتتكەرلەرى ىزىنە ءتۇسىپ ، سوڭىنان قالمادى. ياسير ارافاتتاي  ەرگە تۇرمىسقا شىعۋ جانە ونىمەن تۇرمىس قۇرۋ ازاپ بولدى. ولاردىڭ  رومانتيكالىق نەكە قيۋ  ءراسىمى قۇپيا تۇردە تۋنيستە  1990 جىلى ءوتتى. قالىڭدىعى سۋحا 27 جاستا ي ال ياسير ارافات 61 ەدى. بۇل نەكەدەن جالعىز قىز- Zahwa. ياسير ارافات ولگەننەن كەيىن ونىڭ زايىبى بىرنەشە باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىندا   ءوزىنىڭ ياسير ارافاتقا تۇرمىسقا شىققانى جونىندە ءجۇز رەت وكىنگەنىن ايتقان.  ياسير ارافاتقا ماحابباتى  ءۇشىن،  ونىڭ قالىڭدىعى سۋحا  حريستيان دىنىنەن شىعىپ مۇسىلمان دىنىنە وتەدى.[4]ياسير ارافات وتە كۇدىكتى جاعدايدا قايتىس بولعان. ونىنىڭ دەنەسىن مەديسينالىق ەكسپەرتتەرگە ارنايى زەرتتەۋگە بەرىلمەدى، ونىڭ زايىبى زەرتتەۋگە رۇقسات بەرمەگەن. كەيبىر بولجامداردا ول بەلگىسىز ارنايى بارلاۋ قىزمەتكەرلەر قولىنان كەتكەن، ۋلانعان كورىنەدى.

ياسير ارافاتتىڭ ۇيىمداستىرعان ەڭ ءبىر قاتىگەز تەررورلىق ارەكەتى- 1972 جىلعى ميۋنحەن قالاسىندا وتكەن  جازدىق وليمپيادالىق ويىندارداعى يزرايل دەلەگاسياسىنا قارسى جاساعان شابۋىل.

دەرەككوزدەر:

1.      ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت

2.      www.thefamouspeople.com/profiles/thumbs/yasser-arafat-21.jpg

3.      www.aljazeera.net/specialfiles/pages/7b339faf-27c9-471b-8a8e-d4563cdd5e3e

4.      www.theguardian.com/world/2013/feb/10/yasser-arafat-widow-wedding-mistake

ءازىمباي عالي