سايات قامشىگەر - 1978 جىلى 1 مامىردا شىعىس قازاقستان وبلىسى، جارما اۋدانى، كەزەڭسۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان. حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ، «الاش جانە رۋح» جىر ءمۇشايراسىنىڭ جانە باسقا دا رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جۇلدەگەرى. 2001 جىلى «وتىرار كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن «سارى گۇل» اتتى تۇڭعىش كىتابى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن. 2008 جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «جۇرەكتەگى اعىستار» اتتى جىر جيناعىنىڭ اۆتورى.
2005 جىلدان قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنا ادەبي كەڭەسشى.
باقىت باقىتتى شاق-بالالىق كەزىم ەكەن، ءومىر دەگەن-مۇڭدارعا ءتوزۋ ەكەن. جۇرەگىڭە يماندى ۇيالاتىپ، باقىت دەگەن ءبىر حاقتى سەزۋ ەكەن. اللانى ءسۇي، ساعان سىي قايتارادى، سوندا عانا كوڭىلىڭ جاي تابادى. كوركەم مىنەز تانىتساڭ-باقىتتىسىڭ، ءومىرىڭ دە گۇل بولىپ جايقالادى. يمانىڭمەن تۇسىرسەڭ ساناعا شام، بايقالادى نىعمەتتەر ارادا سان. ادامزاتتى سۇيە ءبىل جۇرەگىڭمەن، باقىتىڭدى ەگەر شىن باعالاساڭ. تۇنىق ساقتا جۇرەكتىڭ بۇلاعىن سەن، باسقا تەبۋ باقىتتى-كۇنا بىلسەڭ. جاراتقاننىڭ ءناسىبى بۇيىرادى، جەلكەنىڭدى اللاعا بۇرا بىلسەڭ. ادامزاتقا ويلانار ۋاقىت بۇگىن، ەكى دۇنيە باقىتىن تاتىپتى كىم؟ «تاۋبە» دەگەن ادامدار شىن باقىتتى، مۇسىلماننىڭ ءار كۇنى باقىتتى كۇن! جاۋ شاپقاندا«تاۋكە حان قايتىس بولعان سوڭ قازاق حالقى بىرلىگىنەن ايىرىلا باستادى،الاۋىزدىق ءورشىدى.وسىنى پايدالانعان جوڭعارلار قازاق جەرىنە قاپىدا شابۋىل جاسادى...»
«قازاقستان تاريحى» 4-توم، 318-بەت
دەي كورمەشى «مىناۋ نەنى قوزعادى»، جاۋ شاپقاندا ەسىمدە ەل توزعانى. الاتاۋىم الا بوتەن داۋىس ساپ، قاراتاۋىم قارس ايرىلىپ بوزدادى. سابىرىمدى ولەڭىمە سارقايىن، سەزىنبەسەم جىر ازابىن تارتايىن. جاۋ شاپقاندا تارباعاتاي زارلادى، كۇڭىرەنىپ، قايعى جۇتتى التايىم. ۇلىتاۋدىڭ قابىرعاسى سوگىلدى، بالقاشىمنان قانشاما جاس توگىلدى! قاسىرەتتەن دالام جاتتى دال-دال بوپ، جوڭعار شاۋىپ، بۇلت قۇرسادى كوگىمدى. جاۋ شاپقاندا ءتۇستى قانشا شاڭىراق، ءبىرىن-بىرى ەل جوقتاۋدا اڭىراپ. قاۋىمدارىم ازار بولدى جامىراپ، اۋىلدارىم مازار بولدى قاڭىراپ. جاۋ شاپقان كەز ەسكە سالار قۇيىندى، قايتىپ ايتام ۇشقان باقىت،كۇيىمدى؟ جەكپە-جەكتەن تايسالمايتىن ەرلەرىم قاپى قالىپ،تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلدى. «ەلىم-ايلاپ» شىعارامىن داۋىسىمدى، قاپيادا قۇداي اتسىن جاۋ سۇمدى. ارۋلارىم ارۋاققا اينالىپ، بەسىكتەگى بالام داعى شانشىلدى. جوڭعار—جاۋىم قويىنىنا تاس تىققان، ايداھارعا اينالعانداي قاستىقتان. قازاق قالاي ءوز ەلىندە بودان بوپ، قازاق نەگە كوز جۇمادى اشتىقتان؟! ەندى قالاي بولادى ەكەن تىرلىگىڭ، تۋعان ەلمەن بىرگە ەدى عوي كىندىگىڭ. ىنتىماعىم ايرانداي ەد ۇيىعان، ىركىتتەيىن ءىرىدى مە بىرلىگىم؟! جاۋ شاپقاندا تىنىسىم دا تارىلدى، كىم ۇرلادى ىرىسىم مەن بارىمدى؟! ەڭ بولماسا بىرلىگىمدى قايتارشى، تىڭدا قۇداي، «ەلىم-ايدى»،زارىمدى! «ەلىم-اي، ەلىم-اي...» بابا رۋحىمەن سىرلاسۋ قوجابەرگەن تولىبايۇلىنا رۋحىڭا باس يەمىن، تۇعىرلىم-اۋ، ەل قورعاپ سان ءسۇرىنىپ جىعىلدىڭ-اۋ. مەن سەندەي سوم التىننىڭ سىنىعىمىن، مايداننان ەش كەم ەمەس عۇمىر مىناۋ. و،بابام! ەسكەرتكىشىم—جىر،سارىنىم، توبەمدە باياندى بوپ تۇرسا كۇنىم. «ەلىم-اي» جىرىڭداعى ءۇنىڭمىن مەن، قورعاعان جەرىڭنىڭ ءبىر جۋسانىمىن. جاۋ شاپسا جەر اپشىسىن قۋىرعانداي، سەندەي ەر ەل قورعاۋعا تۋىلعانداي. جىرلارىڭ ءور رۋحىمنىڭ ساۋىتىنداي، كۇيلەرىڭ ۇرپاق ءۇشىن دۋلىعاڭداي. «ەلىم-اي» زارى كەلەر قۇلاعىما، اللانىڭ شىداپ بەردىك سىناعىنا. داۋىرمەن بىرگە مەن دە جىر وقيمىن، قازاقتىڭ قوجابەرگەن جىراۋىنا. ەل ازباس قۇشاعىندا اقىن باردا، وزەگىڭ ءورت بوپ ەدى «اھ» ۇرعاندا. جانىڭا جالعىز حاقتان جاقىن بار ما، جاۋىڭا جەبە بولىپ اتىلعاندا؟! ەلدىكتى ۇرپاقتارىڭ سايالاعان، قاناتىن قىران قۇستاي جايادى ادام. و، بابام! مايدانداردا نايزا بولىپ، يمانىن بەيبىت كەزدە ايالاعان! عاسىرلار ەل جاراسىن ەمدەگەندەي، قازاعىم جەرۇيىعىن كورگەن ەلدەي. اقىندار ءومىر سۇرەر اڭىز بولىپ، باتىرلار كۇن كەشەدى ولمەگەندەي! تۋعان ەلىم انىق باسىپ جۇرسەم دە جۇرت الدىندا، نامىسىڭدى تۋعان ەل، جىرتا الدىم با؟ اماناتى حالقىمنىڭ-بابالارىم، بار سەنىم مەن ءۇمىتىم-ۇرپاعىمدا ! تۋعان ەلىم، كورسەتتىڭ قۇرمەتىڭدى، وتەي الار ما ەكەنمىن مىندەتىمدى؟ كوڭىلىمدە كوك بايراق جەلبىرەۋدە، قىران بولىپ سۇيسەم بە كۇن بەتىڭدى؟! جاپپار يەم! ريزامىن، باس ۇرىلدى، الشىسىنان ءتۇسىردىڭ اسىعىمدى. تۋعان ەلىم،انامداي ايالايمىن، مەن سۇيەمىن تاۋەلسىز عاسىرىمدى! ءيا،سۇيەم، سۇيەمىن، تاعى سۇيەم، ءجۇرمىن ءازىر ءومىردىڭ اعىسىمەن. قىزعالداقتاي قۇلپىرار قىزدارىم بار، ۇلىم ەرتەڭ سۇيىنەر «بارىسىمەن». تۋعان ەلىم، ماڭگىلىك بەرىك شىنار، تۋعان حالقىم وزىڭە سەرىك،سىڭار. توپىراعىڭ بولسام ەل،ارمانىم جوق، وزەگىنەن تىرشىلىك ءونىپ شىعار...
ەڭسەلى ەلىم
(نەمەسە تاۋەلسىزدىك جىرى)
ەڭسەلى ەلىم! بۇزىلماي تۇرسىن قايماعىڭ، ونەرىم — ولجا، ولجامدى ساعان بايلادىم. الپامىستايىن وسەدى حالقىم ساعاتتاپ، جەلبىرەپ تۇرسا قىراندى كوك تۋ — بايراعىم. دۇنيەدەن وتكەن بابالار اڭساپ ازات كۇن، شالقيسىڭ بۇگىن جولىنان ءوتىپ ازاپتىڭ. تاۋەلسىزدىگىم كوزىنىڭ اق پەن قاراسى، قارا ورمان حالىق — قارعا تامىرلى قازاقتىڭ! ەڭسەلى ەلىم! گۇلدەي بەر ازيا توسىندە، باياندى ب ا ق بوپ استانا تۇرسىن ەسىلدە. قازاعىم مەنىڭ! سالتانات، ءسانىڭ جاراسىپ، ۇزاققا بارسىن تاريحتىڭ كەرۋەن كوشىندە. ۇلىڭ مەن قىزىڭ قامشىسىن سالسىن نامىسقا، ءار قازاق سوندا اينالار ءبىر-بىر ارىسقا. بىرلىكتە بولساق جەرىمىز ءبىزدىڭ جەرۇيىق، ەلدەردىڭ باسقا ازۋى باتپاس بارىسقا. ەڭسەلى ەلىم! مەرەيىڭ ءوسىپ تۇر انىق، اسىر ساپ بالاڭ، حالقىمىز جاتىر قۋانىپ. ازاتتىعىڭدى جار سالىپ ءجۇر عوي الەمگە ۇرپاعىڭ قولعا كوكپەڭبەك ءتۇستى تۋ الىپ. قورعايمىن ساق بوپ التاي مەن ورال اراسىن، جالايمىن تىلمەن حالىقتىڭ بولسا جاراسىن. تاۋەلسىز ەلىم! جۇرەگى سەنسىڭ جاھاننىڭ، جاراتقان اللا قولداسىن قازاق دالاسىن! مەن كوكتەمدى ساعىندىم مەن كوكتەمدى ساعىندىم، كوكتەم مەنى، جانىم جىلۋ اڭسايدى كوپتەن بەرى. ءار كۇندەرىم تاعدىردىڭ تارتۋىنداي، ءاربىر مەزگىل— ءومىردىڭ وتكەلدەرى. جول كۇتكەندەي كوڭىلىم ءجۇر ەلەڭدەپ، شۋاعىمەن كوكتەمنىڭ گۇل ەگەم كوپ. كوكتەم ماعان كەلەدى بۇرشىك اتىپ، كوكتەم ماعان كوشەدى ءبىر ولەڭ بوپ. ءوتىپ جاتىر اي جىلجىپ، كۇن جاڭارىپ، ساعىنىشىم مۇڭمەنەن ءجۇر جامالىپ. ءاربىر كۇننەن كوكتەمدى ىزدەپ ءجۇرمىن، ءار كوكتەمنەن كۇتەمىن ءبىر جاڭالىق. ءساندى ەكەنىن ءومىردىڭ سان ۇقتىرعان، مەن كوكتەمدى ساعىندىم ساۋىق قۇرعان. كۇتۋدەمىن كوكتەمدى، ال كوكتەم شە؟ ۇيدەن شىقپاس ارۋداي زارىقتىرعان. قيالىممەن باسامىن ايعا دا ادىم، عۇمىرىمنىڭ ءار ءساتىن ايمالادىم. كوكتەم ماعان ولەڭ بوپ كوشكەن كەزدە، بالكىم مەن دە كوكتەمگە اينالامىن! بالاما سىر مەن تۇبىندە قايتامىن، جارعا بارام، ال ودان ءسال بۇرىنداۋ شارعا بارام. تۋعان جەردىڭ توپىراعىن جاستىق ەتەم، مەنەن قالعان جولدى سەن جالعا، بالام! ال، قازىرشە كەرەكپىن سۇيىكتى ەلگە، ەلىڭ ءۇشىن ب ا ق پەن قۇت جيىپ تەرلە. قاناتتارى قايىرىلعان قىران قۇس ەم، مەن جەتپەگەن جەتشى سەن بيىكتەرگە. الۋان ءتۇرلى جۇيرىك بار مەنەن دە ەلدە، بالكىم ءبىر كۇن اينالام ولەڭدەرگە. مەيلى، التىن كۇن باتىستان شىقسا داعى، مەن بارماعان سۇڭگي ءبىل تەرەڭدەرگە. حيكمەتتى بول تولى ءىشى قازىناعا، بۇل ومىردەن تۇڭىلمە، قاجىما دا. ىرىس پەنەن ىنتىماق ەلدە دەپ ءبىل، قاي كۇندە دە حالىقتان اجىراما. بالا كەزدەن سىرلاسام ءجيى ومىرمەن، جاراتقانعا قۇل بوپ باس يەمىن مەن. كوزدىڭ نۇرى، جانىمنىڭ بولشەگىسىڭ، سەنى، بالام، وسىلاي سۇيەمىن مەن! قانداسىما ءۇشبۋ حات امان بولسىن دەگەن قازاق دالاسى، ار ما اعايىن، ەل مەن ەلدىڭ اراسى. پانالادى-اۋ بوساعاسىن جات جۇرتتىڭ، ءبىر كەزدەگى باي-باعلاننىڭ بالاسى. كوكتەي ءوتىپ شەكارانىڭ قامالىن، جەتۋدى ويلاپ توزدى ۇلتان، تابانىڭ. ەلگە جەتسەڭ تابار ەدىڭ قالايدا، ءاز بەيىتىن اجە مەنەن بابانىڭ. قۇشاعىنا الار كەلسەڭ ءور ەلىڭ، سەن ورالساڭ كەڭەيەدى كولەمىم. اتاجۇرتقا اسىقتىڭ-اۋ ارمانداپ، ساعىنىشتىڭ ەرتتەپ ءمىنىپ توبەلىن. زامان تىنىش، سەنى كۇتىپ تۇر ەلىڭ، بۇل جاقتا دا ەرتتەۋلى تۇر كۇرەڭىڭ. اتامەكەن — ءوز جۇرتىڭا كەلۋدەن، ءۇمىتىڭدى ۇزە كورمە، تىلەرىم. وزگە جۇرتتان مەن سەندەردى قىزعانام، ءوز ەلىندە بۇلاڭداسىن قىز، بالاڭ. حالقىمىز بار ساعىنىسىپ قاۋىشار، قالپىمىز بار، جۇرەك مىناۋ، سىزداعان... اتاجۇرتپەن تابىستىرىپ تاعدىرىڭ، قانداي عاجاپ تاماشالاۋ تاڭ نۇرىن. دومبىرامەن قوسىلعانداي قىل قوبىز، شىرقايىق ءبىر ەركىندىكتىڭ ءان-جىرىن. قانداسىنا بولا الاتىن بەك تىرەۋ، قازاعىڭ بار وزگە جۇرتتان تەكتىلەۋ. قاي قيىردا جۇرسە داعى قازاعىم، وتتان ىستىق وتانى ونىڭ تەك بىرەۋ!دوسىم كەلدى
دوسىم كەلدى اۋىلدان، بۇل – جاڭالىق، مەنىڭ جانىم قالادا ءجۇر قامالىپ. جايماشۋاق كۇن سىندى كوكتەم كەلدى، اينالاسىن جاپ-جارىق نۇرعا مالىپ! شىركىن داۋرەن! اۋىلدىڭ تەكتىلىگى، بالالىقتىڭ جالت ەتىپ كەتتى كۇنى. دوسىم كەلدى بال كۇندەر بەلگىسىندەي، ەرتىپ الىپ جانىنا ەپتى ءىنىنى. دوستىڭ ءسوزى اق بۇلتپەن تەڭەسكەندەي، سۋرەت بولىپ اۋىلىم ەلەستەردەي... ول سويلەسە جۇرەككە جىر قوناقتاپ، الماتىدا اۋىلدىڭ لەبى ەسكەندەي. دوسىم كەلدى كوڭىلدى جادىراتىپ، اكەلگەندەي اۋىلدان جانىما قۇت. الىستاعى اۋىلدان سالەم اكەپ، ىزدەپ كەلەر دوسىڭنىڭ بارى-باقىت. دوسىم كەلدى ايتىپ سىر، جاڭالىعىن، ول – بولشەگى شىن دوستىق عالامىنىڭ. قيماي-قيماي دوسىما قول بۇلعايمىن، ۇزاپ بارا جاتقانداي بالالىعىم... ساعىنىش اكە، سەنى اجال ەرتە تاۋىپتى-اۋ، سەزەم، ول جاق بۇل دۇنيەدەن جارىقتاۋ. سەن كەتكەندە مەن تۇگىلى، ءمۇجىلىپ، تاۋلار داعى الاسارىپ قالىپتى-اۋ... كوزىمدە — جاس، جۇرەگىمدە — ساعىنىش، ساعىنىشتى، قۇستار، كوككە الىپ ۇش. اكە،سەنسىز وتكەن عۇمىر، تىرشىلىك ەندى ماعان ماعىناسىز سابىلىس. قايران ارمان كوككە قانات جايعان-دى، ەندى مىنە، ءبىر قازىققا بايلاندى. سەن كەتكەلى توڭكەرىلىپ دۇنيە، كوكتەم — كۇزگە، جازىم قىسقا اينالدى. اكەم مەنىڭ! ايبىندى ەدىڭ، اسقار ەڭ، باۋىرىنا الدى سەنى باسقا الەم. ۇلدارىڭدى جەلبىرەتىپ جالاۋداي، قىزدارىڭا قۇشاعىڭدى اشقان ەڭ. جانىڭ — كوكتە، مەكەن ەتتى اسپاندى، سەنى ىزدەگەن كوڭىلدەردەن جاس تامدى. ساعىنىش پەن وكىنىشى استاسقان، اكە،سەنسىز كۇندەر ەندى باستالدى! جانايقاي ىلعي جۇمىستان قايتىپ بارا جاتقاندا كوشەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا تەمەكى تارتىپ تۇراتىن قازاق قىزىن كورەمىن. كۇندە وتەمىن جانىڭنان، شىلىمنان ۋ تارادى. وتكەندەي وت، جالىننان، جانىم جانىپ بارادى. ارتتىراسىڭ مۇڭىمدى، قازىلعانداي مولام مىڭ. قىز تۇتاتسا شىلىمدى، ازعانى ما قوعامنىڭ؟ جانعا سالساڭ سەن سىزات، شىلىم ەمەس داۋاسى. الماتىنىڭ سەنسىز-اق تارىلۋدا اۋاسى... كەتتىم بەينە قۇزداردىڭ قۇردىمىنا قۇلدىراپ. تۇتىنىنەن قىزداردىڭ بولاشاق تۇر بۇلدىراپ. قايعى قالسىن تاساڭدا، قىر گۇلىندەي جايناشى. قىز دەگەنىڭ قاشاندا انالاردىڭ ايناسى. ايىقساڭشى دەرتىڭنەن، باقىت كۇنگە باستاشى. قازاق قىزى، وتىنەم، تەمەكىڭدى تاستاشى؟! شىلىم دەگەن ايتار ەم، ءسانى ەمەس قوي ەرىننىڭ. باسقا جولمەن قايتار ەم، ول جاقتان دا جەرىندىم... تەمەكىدە سارى ۋ بار، قاراشى ءبىر سىيقىڭدى. شىلىم سورعان ارۋلار بولا المايدى سۇيكىمدى!
