كەشەلى بەرى ەل اۋزىندا جۇرگەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كارىموۆتىڭ دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى حابارلار شيرەك عاسىر بويى ءبىر عانا ادام باسقارىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ دا ساياسي بولاشاعىنا قاتىستى بولجامدار جاساۋعا يتەرمەلەيدى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بيلىك باسىندا ۇزاق وتىرعان ساناۋلى باسشىلاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ پرەزيدەنت. وزبەكستانمەن تاعدىر-تالايى ۇقساس بولعانىمەن قازاقستاننىڭ باۋىرلاس ەلدەن ءبىرقاتار ساياسي ەرەكشەلىكتەرى، وزىنە عانا ءتان ىشكى ينتريگالارى دا جوق ەمەس.
قازاقستاننىڭ ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتى 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە سايلانعان. دەمەك، كونستيتۋسياعا ساي وكىلەتتىگىنىڭ اياقتالۋىنا ءالى 4 جىلداي ۋاقىت بار. ياعني، پرەزيدەنتتىڭ اۋىسۋى تۋرالى اڭگىمەلەر قازىرگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.
تاقتان دامەلىلەر مەن لايىقتىلاردى تىزبەس بۇرىن، قازاقستاننىڭ نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋسياعا ۇڭىلەيىك. وندا پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەن مارتەبەسىن انىقتايتىن تۇتاس ءبىر ءبولىم بار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىلىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋعاا قاتىستى كونستيتۋسيانىڭ 47-بابىنىڭ 1-تارماعى بىلاي دەيدى:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi ناۋقاستانۋىنا بايلانىستى ءوزiنiڭ مiندەتتەرiن جۇزەگە اسىرۋعا قابiلەتسiزدiگi دەندەگەن جاعدايدا قىزمەتiنەن مەرزiمiنەن بۇرىن بوساتىلۋى مۇمكiن. بۇل رەتتە پارلامەنت ءار پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ تەڭ سانىنان جانە مەديسينانىڭ تيiستi سالالارىنىڭ ماماندارىنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرادى. مەرزiمiنەن بۇرىن بوساتۋ تۋرالى شەشiم پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بiرلەسكەن وتىرىسىندا كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىمەن بەلگiلەنگەن كونستيتۋسيالىق ءراسiمدەردiڭ ساقتالعانى تۋرالى كونستيتۋسيالىق كەڭەس قورىتىندىسى نەگiزiندە ءار پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمiندە تورتتەن ءۇشiنiڭ كوپشiلiگiمەن قابىلدانادى».
الايدا، كونستيتۋسيادا دا، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا دا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتۋى تۋرالى نورمالار بايقامادىق. وسى رەتتە ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ پرەزيدەنتتىكتەن بولەك جانە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتان جوعارى تۇراتىن «ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى» دەگەن دە كونستيتۋسيالىق مارتەبەسى بار ەكەنىن قاپەردە ۇستاعان ءجون.
ال، اتا زاڭنىڭ 47-بابى 1-تارماعىندا ايتىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى پرەزيدەنت قىزمەتىنەن كەتسە، كونستيتۋسياعا سايكەس (48-باپ) ونىڭ قالعان وكىلەتتىك مەرزىمىندەگى مىندەتىن اتقارۋ پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسىنا، ول مۇمكىن بولماسا ءماجىلىس ءتوراعاسىنا جۇكتەلەدى. پارلامەنت سپيكەرلەرى پرەزيدەنت مىندەتتەرىن اتقارا المايتىن جاعدايدا، ول مىندەتتەر پرەمەر-مينيسترگە ارتىلادى.
سونىمەن، اتا زاڭ اياسىندا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن تەتىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستان باسشىلىعىنا لايىق-اۋ دەگەن ساياساتكەرلەردى ءبىر شولىپ وتسەك.
اقپارات الاڭىندا، ساراپشىلار اراسىندا پرەزيدەنت مۇراگەرى، بيلىكتىڭ اۋىسۋى، كونستيتۋسيالىق رەفورما جايى بۇعان دەيىن دە سان مارتە تالقىلانعان. سونداي تالداۋلاردا كەلەسى پرەزيدەنت بولۋعا لايىق تۇلعا رەتىندە قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ ەسىمى اتالادى. وعان ساياساتكەردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى، بۇۇ باس حاتشىسىنا ورىنباسار بولۋى، قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمدارى مەن جۇرگىزگەن ساياساتىن اشىق قولدايتىنى سياقتى بىرنەشە فاكتورلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سوڭعى ۋاقىتتا ق. توقايەۆتىڭ قازاقستاندا «اۋا-رايىن جاسايتىن» رەسەيگە بۇيرەك بۇرا سويلەگەن مالىمدەمەلەرى دە كوپتى «تاقتان دامەسى بار شىعار» دەگەن ويعا جەتەلەۋى مۇمكىن، ارينە.
الايدا، قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا سەنات ءتوراعاسى ق. توقايەۆ تەك 2015 جىلى سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ قالعان وكىلەتتىك مەرزىمىندە، ياعني، ۋاقىتشا عانا پرەزيدەنت بولا الادى.
كەيبىر باسىلىمدار مەن ساياساتتانۋشىلار ءبىراز جىل ۇقك-نى باسقارعان، پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى نۇرتاي ابىقايەۆ تۇلعاسىنان دا كەلەسى پرەزيدەنت بەلگىلەرىن كورەدى. ءبىراق، ول بولجامداردىڭ دەنى ن. ابىقايەۆ سەنات سپيكەرى لاۋازىمىندا وتىرعان ۋاقىتتا ايتىلعانىن، ءقازىر ونىڭ ۇلكەن ساياساتتان «زەينەت جاسىنا تولۋىنا» بايلانىستى تىسقارى قالعانىن ەسكەرسەك، بۇل نۇسقانى ءارى قاراي قازبالاۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى.
پرەزيدەنت كومانداسىنداعى تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ. قوعامدىق پىكىردىڭ دە نەگىزىنەن وسى كىسىنىڭ جاعىندا ەكەنىن ايتىپ ءجۇر كوپ كىسى. وبلىس باسشىلىعى مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە جەتەكشى قىزمەتتەر اتقارعان، مينيسترلەر كابينەتىن باسقارعان ي. تاسماعامبەتوۆ ءتۇرلى ساراپتاۋ ورتالىقتارى تۇزگەن رەيتينگتەردە دە كوش باستاپ ءجۇر. سوندىقتان، ونىڭ نيەت تانىتىپ، پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ءتۇسىپ جاتسا قولداۋسىز قالماسى انىق.
بيلىك ترانزيتىنە قاتىستى ءسوز بولعاندا ەلباسى تۋىستارىنىڭ دا اتتارى اتالىپ جاتادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باۋىرلارى قايرات ساتىبالدى، سامات ءابىشتى تاق مۇراگەرلەرى رەتىندە كورۋشىلەر بولعانىمەن، ولاردىڭ ازىرگى الەۋەتى ەلباسىنىڭ تۇڭعىشى داريعا نازاربايەۆادان الدەقايدا تومەن. ونىڭ ۇستىنە ن. نازاربايەۆتىڭ بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پەتەربوردا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمداعى «قازاقستاندا ايەل ادام دا پرەزيدەنت بولا الادى. مەنىڭ ءۇش قىزىم بار» دەگەن ءازىلى دە قوعامدا كوپ تالقىلانىپ، داريعا نۇرسۇلتان قىزىنىڭ پايداسىنا قورىتىندى جاساۋعا نەگىز بولعانداي.
ايتسا دا، سەنات كورگەن ساياساتكەرلەردىڭ ىشىندە قايرات ءمامي دە بار. بۇگىندە جوعارعى سوتقا ءتوراعالىق ەتىپ وتىرعان ونى كوپ ساراپشىلار ەشبىر قارجىلىق-وندىرىستىك توپتارعا، ايماق وكىلدەرىنىڭ ەشبىرىنە بۇيرەگى بۇرمايتىن، بەيتاراپ ساياساتكەر رەتىندە باعالاپ ءجۇر. پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆقا جاقىندىعى دا بار قايراتقا قارسى استىرتىن شابۋىلدار جاسالۋدا دەگەندى دە ەستىپ قالىپ ءجۇرمىز. ول دا ءابدىرزاق ۇلىنىڭ الدەبىر مۇددەلى توپتاردىڭ ۇيقىسىن قاشىرماسا دا، 
كوڭىلىندە الاڭ تۋعىزارلىق قاۋقارى بارىن بىلدىرسە كەرەك.
بيلىك باسپالداعىنداعى جاس شەنەۋنىكتەر اراسىندا ءقازىر استانا اكىمى بولىپ وتىرعان اسەت يسەكەشيەۆتى دە پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر رەتىندە 
كورۋگە بولادى. نە دەگەنمەن جاڭا تولقىن وكىلى، ەكونوميكا، يندۋستريا، يننوۆاسيا سالاسىندا تاجىريبەسى بار. ەندى ەلوردا باسشىلىعىنا تاعايىندالىپ، بىرنەشە سالاعا بىردەي باسشىلىق جاساۋ مۇمكىندىگىن يەلەنىپ وتىر.
تاعى كىم بار... پيارشىلارى «سۋپەر اكىم» جاساعان قىرىمبەك كوشەربايەۆ، بەردىبەك ساپاربايەۆ، سوڭعى ۋاقىتتا تۋيتتەر جۇلدىزىنا اينالعان پرەمەر كارىم ءماسىموۆ؟ اتالعان كىسىلەر جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ، حالىق اراسىنداعى بەت-بەدەلدەرىنەن حابارلارى بولسا، وندايدى ويىنا دا الا قويماس دەپ بىلەمىز.
ەل اۋزىندا جۇرگەن ساياسات سەركەلەرىنىڭ ءبىرازىن تىزدىك. الايدا، قازاقتىڭ ەندىگى كوشىن باستاۋعا لايىق ازاماتتار وسى تىزىممەن شەكتەلەدى دەۋدەن اۋلاقپىز.
دارحان مۇقانتەگى
