الماتى قالاسىنىڭ ىرگە قالاعانىنا 1000 جىل مەرزىم بولۋى تاريحي شىندىققا اينالدى. وسى جولدا وتاندىق ارحەولوگ-عالىمدارىمىز ۇشان-تەڭىز جۇمىستار اتقارىپ، شىرقىراپ تۇرعان شىندىقتى شاراينانىڭ جۇزىنە شىعارا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلدىڭ ورتاسىندا بۇل وقيعا يۋنەسكو دەڭگەيىندە مويىندالىپ، وسىناۋ اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مەرەيتويلار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل شىن مانىندە وتە ۇلكەن جەڭىس قانا ەمەس، تۋعان ەلىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن وراسان زور مارتەبە بولاتىن.
ال كۇنى كەشە ءبىزدىڭ وڭتۇستىك استانانىڭ ون عاسىرلىق مەرزىمگە مەزىرەتتەلگەن مەرەيتويى ەۋروپا مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ وزىندىك ءبىر ورتالىعى ىسپەتتەس پاريج قالاسىندا ودان ءارى دۋمان جالعاستىردى. وسىعان بايلانىستى فرانسۋز استاناسىنا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك باستاعان ارنايى دەلەگاسيا بارىپ، الاتاۋ اياسىندا باستاۋ العان مەرەكەلىك كوڭىل كۇي اۋانىن سول قالپىندا جەتكىزدى.
ءبىز اقيقاتتىڭ ارناسىندا قالىپتاسا باستاعان ايعاق تۋراسىندا تاعى دا ءبىر توپ عالىمدارعا ءسوز بەرگەندى ءجون كوردىك.
بولات كومەكوۆ،
ۇعا اكادەميگى، پروفەسسور:
– الماتى قالاسىنىڭ ىرگە كوتەرگەنىنە 1000 جىل شامالاس ۋاقىت بولعانى تۋرالى ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنى كەشە مەن بۇگىن ەمەس. بۇل بۇرىننان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر ەدى. وعان دەندەپ ءمان بەرىلىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزە باستاۋ 2000 جىلدىڭ باسىنان بەرى قاراي ەرەكشە قاتتى قارقىن الدى. وسى تاراپتا مەنىڭ كارل دوسىم، اكادەميك كارل بايپاقوۆ ەش ولشەۋگە كەلمەيتىن ۇلان-عايىر جۇمىستاردى اتقاردى. راسىندا دا الماتىنىڭ تاريحىن 1854 جىلى عانا بوي كوتەرگەن ۆەرنىيدان باستاۋ ۇلكەن قاتەلىك بولدى. ولاي دەيتىنىم، سول ۆەرنىي بەكىنىسىنىڭ تاقىر جەردەن تۇرعىزىلا سالىنباعانىن كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ پەن ۆ.بارتولد ءوز ەڭبەكتەرىندە جازىپ كەتكەن ەدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا بابىر مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەكتەرىندە الماتى تۋرالى جازبالار كەزدەسەدى. مىنە، كەڭەس كەزەڭىندە بىزگە وسىلارعا سالماق ارتىپ، تىرەك تىرەۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەدى.
مۇنىڭ ۇستىنە، قازىرگى تاڭدا ەجەلگى قالالار مەن قونىستاردىڭ ناقتى داۋرەن سۇرگەن ۋاقىتتارىن انىقتاۋدا جاڭا تاسىلدەر ىسكە قوسىلدى. ەندى ارحەولوگيا دەرەكتەرى ءبىرىنشى پلانعا شىقتى. ءبىز شىنىندا قانداي دا ءبىر تاريحي شىندىقتى انىقتاۋدا ەڭ الدىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا الىنعان مالىمەتتەرىنە سۇيەنۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن جازبا دەرەكتەرگە ءجۇگىنەمىز. وسى ارقىلى زەرتتەلىپ وتىرعان نىسان تۋرالى الىنعان دەرەكتەردى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋىمىز قاجەت. ەڭ سوڭىنان نۋميزماتيكالىق زاتتار بەرەتىن ماعلۇماتتارعا وي ءجۇگىرتەمىز. ال الماتى قالاسىنىڭ ناقتى جاسى تۋرالى دەرەكتەر وسى ايتىلىپ وتىرعان ءۇش سالا بويىنشا دا تابىلىپ وتىر.
وسى جەردە كوڭىل بولە كەتەتىن تاعى ءبىر جايت، ءوزىنىڭ عاسىردان عاسىرعا سوزىلعان ۇزاق تاريحى بارىسىندا كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن گەوگرافيالىق اتاۋلار ءارتۇرلى جاعدايدا وزگەرىسكە ءتۇسىپ، ءالسىن-السىن الماسىپ جاتادى. ءبىز تاريحي نىسانداردى زەرتتەۋ كەزىندە مۇنى دا قاپەرىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن كارى كاسپييدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزگە بەلگىلى 70 ءتۇرلى اتاۋى بولعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سول سياقتى تارازدىڭ 7 ءتۇرلى اتى بولعانى دا ءمالىم. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءبىر كەزدەرى الماتۋ، المالىق دەگەن اتتارى بولعان الماتىعا ءار داۋىردە ءارتۇرلى اتتاردىڭ تاڭىلىپ قالعان بولۋى دا ىقتيمال ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ايتالىق، ماحمۇد ءقاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» اتتى ەڭبەگىندە جانە جاساعان كارتاسىندا ياسسيني (ياحينچ) دەگەن قالا بار. ول بۇل شاھاردىڭ ىلە وزەنىنىڭ باتىس قاپتالىندا ورنالاسقانىن جازادى. وسىنى زەرتتەپ قاراپ، زەردەلەي كەلگەندە، اڭگىمەنىڭ قازىرگى الماتى تۋرالى بولىپ وتىرعانىن پايىمداۋ قيىن ەمەس.
زاردىحان قينايات ۇلى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
– مەن تاريحي دەرەكتەرمەن جان-جاقتى دالەلدەنىپ تۇرعان اقيقات ءنارسەگە كۇمانمەن قاراۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. سول سياقتى ءوز تاريحىنا قۇلدىق پسيحولوگيامەن قاراۋعا بولمايتىنىن ايتار ەدىم. بۇلاي دەيتىنىم، بىزدە ءالى دە كورشىگە قاراپ جالتاقتاۋ، سولاردىڭ كوڭىلدەرىنە كەلمەسىن دەپ وبەكتەۋ قالماي كەلە جاتىر. ايتپەسە، رەسەيلىكتەر 1147 جىلى ىرگەسى قالاندى دەپ جۇرگەن ماسكەۋدىڭ 1000 جىلدىعىن 1997 جىلى اتاپ وتكەندە، ەشكىم ەشتەڭە دەگەن جوق قوي. ال تاريحي شىندىققا كەلسەك، بۇل قالانىڭ اتى جالپاق جۇرتقا XIV عاسىردا ۇلى ماسكەۋ كىنازدىگىنىڭ ورتالىعى اتانعان كەزدە عانا بەلگىلى بولعان. بۇل جەرگە 1237 جىلدىڭ كۇزىندە باتۋ حان كەلگەندە، قونىستىڭ ءتىپتى اتى دا جوق ەدى. التىن وردانىڭ حانى وزەننىڭ جاعاسىنا كەلىپ تۇرىپ: «مۋشحييۋ گول حوتو» دەيدى. ول «قيسىق وزەن جاعاسىنداعى قالا» دەگەنى ەدى. سودان كەيىن كەلە «موسكۆا» دەگەن اتاۋ شىعىپ، ول وزەنگە دە، قالاعا دا تاڭىلسا كەرەك.
موڭعوليانىڭ قازىرگى استاناسى ۋلان-باتوردىڭ اتاۋىن قازاق قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بەرگەنىن دە بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن موڭعول ەلى وسى قالانىڭ نەگىزى بولعان بۇرىنعى ۋرگا قالاسىنىڭ 800 جىلدىعىن تايلى-تاياقتارى قالماي تويلاپ ءوتتى. وندا دا ولارعا «بۇلارىڭ قالاي؟» دەگەن ءبىر پەندە بولعان جوق. ەندەشە، الماتىنىڭ تۋرا تاريحى تۋرالى ءسوز ەتكەندە دە، اقيقاتتان اۋىتقىپ كەتپەي، شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك. ال جوعارىدا اتالعان ەكى قالاعا كەلگەندە دە، ءبىزدىڭ تاريحي دەرەگىمىزدىڭ ءتۇبىرى مىقتى، دىڭگەگى مىعىم بولىپ تۇرعان جوق پا؟ ەڭ باستىسى، ءدالەل دەگەن جەتىپ-ارتىلادى. ءبىزدىڭ ارحەولوگ-عالىمدارىمىز مۇنىڭ ءبارىن شەگەدەي قاعىپ، مىقتاي نىقتاپ بەرىپ وتىر. قازىرگى الماتى قالاسى ورنىنان تابىلعان تەڭگەلەر زاتتار، بايىرعى قول ونەرى بۇيىمدارى وسىعان ناقتى دەرەكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءارتۇرلى ادەت-عۇرىپتارعا ارنالعان مەرەكەلەر ءۇشىن دايىندالعان قولا قازاندار ءتىپتى بۇل ماڭدا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V-III عاسىرلاردىڭ وزىندە تىرشىلىك بولعانىن، مۇندا ەلدى مەكەن قانات جايعانىن ايعاقتاپ بەرەدى. دەمەك، بۇل قالانىڭ ورنىنداعى قونىستى شىعىس ساقتار مەن ۇيسىندەر جايلاعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا ابدەن بولادى. ول كەزدە الماتىنىڭ تاريحى ءقازىر ءبىز ايتىپ وتىرعان مىڭ جىلدان كوپ ارىگە كەتىپ قالادى.
بۇلارعا قوسارىم، الماتى اتاۋى ەرتەدەگى اراب، پارسى جازبالارىندا كەزدەسەتىنى سياقتى، «ياسا جازباسىن» («تودو بيچيگ») جازىپ قالدىرعان موڭعول تاريحشىسى ءارى ءدىني قايراتكەرى زايا ءبانديدتىڭ ءومىرباياندىق ماتەريالدارىنان دا ورىن العان. وسى كىتاپتا تالعار جانە كۇرتى دەگەن ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىمەن بىرگە، الماتىنىڭ دا اتى ءجۇر. ال كىتاپ XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جازىلعان. مۇنىڭ ءوزى بۇل قالانىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن وسى اتاۋمەن كەلگەنىن تاعى ءبىر دالەلدەپ وتەدى. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى: 1854 جىلى ۆەرنىي بەكىنىسى اق توپىراق، تاس قايراقتىڭ ۇستىنە ورنىعا سالعان جوق.
امانتاي يسين،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– الماتىنىڭ كونە قالا ەكەنى انىق. ءبىراق ءدال ءقازىر ونىڭ پايدا بولعانىنا مىڭ جىل بولدى ما، جوق ودان دا بۇرىن قابىرعا تۇرعىزعان با، – بۇل ءالى زەرتتەي ءتۇسۋدى كەرەك ەتەدى. سەبەبى، كەيبىر دەرەكتەر قالانىڭ ءبىز ايتىپ جۇرگەن ۋاقىتتان دا ارىدەن باستاۋ الىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ال قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان نۋميزماتيكالىق زاتتارعا قاراعاندا، الماتىنىڭ كەمىندە كەيىنگى ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەنىن بايقاۋعا بولادى. مىنە، وسى كۇمىس تەڭگە – ديرحەمدەردىڭ ءبىرىنىڭ اينالماسىنا جازىلعان دەرەكتەردە اقشانىڭ سوعىلعان اۋلاسى مەن كۇن بىرلىگى انىق كورىنگەن. ودان «بۇل ديرحەم الماتۋ ايماعىندا (بالادتا) بەسىنشى جىلى سوعىلدى» دەگەن جازۋ شىققان. الماتى اۋماعىنان تابىلعان ديرحەمدەر 1271-1272 جىلدارى ماۋرەنناحر جەرى مەن ءتۇركىستان قالاسىندا ماسۋدبەك جۇرگىزگەن رەفورما كەزىندە سوعىلعانىن دا بىلدىرەدى. كەيىنىرەك ۆ.ن.ناستيچ ولاردا جازىلعان جازۋ نەگىزىندە سول كەزەڭدە الماتۋ، الماتى قالاسىنىڭ اتى قازىرگىدەي ايتىلعانىن دا جەتكىزدى.
جالپى، بۇل ماڭدا الماتى جالعىز بولماعان. بۇل جەردە ونىمەن قاناتتاس تاعى ەكى قالا ورنىققان. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇلكەنى – الماتى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنا ورنالاسىپ، وسى ماڭايداعى ساۋدا مەن ەكونوميكالىق ورتالىقتىڭ قىزمەتىن اتقارعان. تاعى ءبىر ايتاتىن جايت، سول زامانداردىڭ وزىندە ۇلكەن ەلدى مەكەندەردىڭ سەرىكتەس قالالارى بولعان. مۇنداي ۇشتىكتىڭ ءبىز قازىرگى سەمەي وڭىرىندە دە، ەرتىستىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى قيماقتار (قىپشاقتار) مەنشىگىندەگى القاپتا دا بولعانىن ايتار ەدىك. استانا قالاسىنىڭ تاريحى دا تەرەڭنەن تارتىلاتىنى جونىندە دەرەكتەر بارشىلىق. ونىڭ نەگىزىن بۇزوق (بوزوق) قالاسا كەرەك. كەلەشەكتە وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ، شىندىقتى بەتكە شىعارۋىمىز كەرەك. ادەتتە شىرعالاڭنىڭ شيەسىن شىندىق قانا شەشە الادى.
باقىتجان ەجەنحان،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
– مەن بۇل تاقىرىپپەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن. ءبىراق وسى جونىندەگى دەرەكتەرگە ءاردايىم قۇلاق اسىپ، كوز سالىپ تۇرامىز. سول دەرەكتەردە قازىرگى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا ەرتە ءارءتۇرلى كەزەڭدەردە بىرەسە الماتۋ، بىرەسە المالى دەپ اتالىپ كەلگەن قونىستىڭ بولعانى ايتىلىپ قالادى. نەگىزى، وسىنداي شاھاردىڭ بولعانى ەشقانداي كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ول زامانىندا جىبەك جولىنىڭ ءبىر وتكەلى بولعان سياقتى. باتىس پەن شىعىستى جالعاستىرىپ جاتقان سول اتاقتى جولدىڭ يىنىندە تۇرۋ بۇل قالانىڭ بەلگىلى ءبىر مادەنيەتتىڭ ورتالىعى مەن وشاعى رەتىندە تانىلعانىنا دا ايعاق بولا الادى. ءبىراق ءوز باسىم ونىڭ بۇدان تاپ مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنىن كەسىپ ايتىپ بەرە المايمىن. ءبىزدىڭ تاريحشى عالىمدار دا بۇل جونىندە ءبىراۋىزدى پىكىردە بولا الماي وتىر. سەبەبى، كەيىنگى كەزدەرى بەلگىلى بولا باستاعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى مۇنداعى ەجەلگى قونىستاردىڭ تاريحى ەكى مىڭ جىلدىڭ ماڭايىنان ارنا تارتاتىنىن بايقاتىپ جاتىر. دەمەك، بۇل تاراپتا تاعى ءبىراز ىزدەنىپ، ناقتىلى ءبىر شەشىمگە كەلۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار. قالاي دەگەندە دە، قالانىڭ شەجىرەسىن 1854 جىلى ىرگە قالاعان ۆەرنىيدىڭ تاريحىنان باستاۋعا بولمايدى.
جازىپ العان
سەرىك ءپىرنازار،
«ەگەمەن قازاقستان»
