مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانىن قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى. بۇل باعدارلاما الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىمى باسەڭدەگەن جانە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلار مەن شيكىزات تۇرلەرىنىڭ قۇنى تومەندەگەن قازىرگى جاعدايدا ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرىپ، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا، سونداي-اق بارلىق سالانىڭ دامۋىنا سەرپىلىس بەرەتىن باستى قۇرال بولدى.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى ەلىمىزدە ءتيىمدى ينفراقۇرىلىمدىق قاعيداتتار نەگىزىندە ماكرووڭىرلىك ينتەگراسيالاۋ جولىمەن ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق نارىق قۇرۋعا باعىتتالعان. وسىعان بايلانىستى التى ماكرووڭىر رەتىندە وڭتۇستىك، ورتالىق-شىعىس، باتىس، سولتۇستىك جانە استانا مەن الماتى قالالارى ايقىندالدى. ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى حابتار بولىپ الماتى، استانا، اقتوبە، شىمكەنت، ءوسكەمەن قالالارى بەلگىلەندى. بۇل قالالار كاپيتالدار مەن رەسۋرستار، وزىق تەحنولوگيالار مەن قىزمەت كورسەتۋلەر شوعىرلاناتىن ورتالىقتار بولۋى ءتيىس. وسىلايشا، بىر-بىرىمەن سەپتەسىپ، ينفراقۇرىلىمدار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دامىتىلادى، تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭعىرتىلادى، وزگە دە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر رەتىنە قاراي شەشىمىن تابادى.
ال «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن ەكونوميكالىق سالاعا قاتىستى جۇمىستار قانداي باعىتتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى؟ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، ول نەگىزگى جەتى باعىتتا ىسكە اسىرىلادى. ءبىرىنشى – كولىكتىك-لوگيستيكالىق قۇرىلىمداردى «ساۋلەلى» قاعيدات بويىنشا ءتيىمدى قۇرۋ ءۇشىن كوممۋنيكاسيانىڭ بارلىق ءتۇرى استانادان ەلىمىزدىڭ وزگە ماكرووڭىرلەرىنە باعىتتالاتىن بولادى. سوندىقتان ورتالىق – وڭتۇستىك، ورتالىق – شىعىس، ورتالىق – باتىس، باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو جانە باسقا دا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان ەدى.
وسىعان بايلانىستى 2015-2020 جىلدارى ارالىعىندا جالپى ۇزىندىعى 6،7 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن اۆتوموبيل جولى سالىنادى جانە قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. باعدارلامادا، سونداي-اق تەمىر جول جەلىلەرىن توسەۋ جانە قۇرىق پورتىنا پاروم وتكىزۋ قۇرىلىسىن ءجۇرگىزۋ دە قاراستىرىلعان. قۇرىق پورتىنا پاروم وتكەلىن سالۋ قازاقستان ارقىلى يران، جۇڭگو، رەسەي جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە تاسىمالداناتىن ترانزيتتىك جۇك كولەمىن ارتتىرادى.
ەكىنشى باعىت – ەلىمىزدە يندۋستريالىق جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى. وندا ماكرووڭىرلەردە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلىسىن سالۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا بوي كوتەرەتىن ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركىنىڭ جانە «قورعاس –شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى بار.
ءۇشىنشى باعىت اياسىندا ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋ كوزدەلگەن. ول ءۇشىن الماتى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن سەنىمدى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا، سونداي-اق «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» باعىتىندا ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىن ارتتىرۋ ءۇشىن «KEGOC» اكسيونەرلىك قوعامى «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك ءترانزيتى قۇرىلىسى» جوباسىن جۇزەگە اسىرادى. اتالعان جوبا قازاقستاننىڭ «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» باعىتى بويىنشا ەنەرگيا ءترانزيتىن 1350 مۆت-دان 2100 مۆت-عا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتورتىنشى باعىت رەتىندە تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىن جانە جىلۋمەن، سۋمەن قامتۋ جانە سۋ اعىزۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە قازىرگى كەزدە قولدانىستاعى نىسانداردى قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى دا بار. بۇعان قوسا، شامامەن 1 مىڭ شاقىرىمداي بولاتىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە 6 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق سۋمەن قامتۋ، سۋ اعىزۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. بۇلاردىڭ قاتارىنا، سونداي-اق توزىعى جەتكەن جانە اپاتتىق جاعدايداعى سۋ قۇبىرلارى مەن جىلۋ جۇيەلەرى دە كىرەدى. سەبەبى، ەلىمىزءدىڭ اۋماقتارىندا جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن جانە اپاتتى جاعدايداعى سۋ قۇبىرلارى مەن جىلۋ جۇيەلەرى بارشىلىق. سونىڭ سالدارىنان سۋ دا، جىلۋ دا بوسقا ىسىراپ بولىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
قازىرگى كەزدە تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس ارتىپ تۇر. ونى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا جالدىق، نەسيەلىك جانە كوممەرسيالىق تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس 2020 جىلعا قاراي ەلىمىزدە جالپى كولەمى 4،5 ميلليون شارشى مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل – مەملەكەتتىك باعدارلامادا كوزدەلگەن بەسىنشى باعىت. التىنشى باعىت نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا بايلانىستى. مۇندا باسىمدىق اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى جويۋعا بەرىلگەن. وسىعان وراي، اتالعان مەرزىم ىشىندە قاجەتتىلىك بويىنشا جالپى ءبىلىم بەرەتىن جاڭا مەكتەپتەر سالىنادى جانە پايدالانۋعا بەرىلەدى.
ال باعدارلامادا كوزدەلگەن جەتىنشى باعىت – كاسىپكەرلىكتى قولداۋ. مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قاراجات اياپ جاتقان جوق. جىل وتكەن سايىن ءدال وسى سالانى قولداۋعا قاراستىرىلعان قارجى كولەمى ارتىپ كەلەدى. ءتىپتى، الەمدىك قارجى داعدارىسى قىسپاققا العان جىلداردىڭ وزىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان قارجى مولشەرى بۇرىنعىدان ەش تومەندەمەدى. ويتكەنى، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە جانە جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا قوساتىن ۇلەسى جوعارى، الاتىن ورنى ەرەكشە.
مەملەكەتتىك باعدارلامادا ناقتى كورسەتىلگەندەي، بۇل جولى ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلىك قاراجاتتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىمەن اينالىساتىن ءىرى كاسىپكەرلىك، سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرىلەدى. سونىمەن قاتار، اتالعان قارجى ينۆەستيسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا، بۇرىندارى بەرىلگەن زايمداردى قايتا قارجىلان_دىرۋعا جانە اينالىمداعى قاراجاتتى تولىقتىرۋعا دا باعىتتالادى. وسى تۇستا اتاپ وتەتىن ماسەلە، زايمدى الۋشى تولەيتىن جىلدىق سىياقىنىڭ ءمولشەرى 6 پايىزدى قۇرايدى. زايم 10 جىل مەرزىمگە بەرىلەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 2020 جىلعا قاراي باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر وندىرەتىن ءونىم كولەمى 1،5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىناتىن جەكەلەگەن باعىتتار دا بار. مىسالى، ەكونوميكانىڭ سالالارى – ماشينا جانە ۆاگون جاساۋ، اگروونەركاسىپ كەشەنى، قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسقا دا سەكتورلارىنا قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇدان بولەك، باعدارلامادا ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قارجى رەسۋرستارى دا قاراستىرىلماق. مىنە، وسىنداي شارالار اعىمداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەمەۋىنە، قازىرگى كەزدە بار جۇمىس ورىندارىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى.
مەملەكەتتىك باعدارلامادا كورسەتىلگەن بارلىق باعىتتار قالاي قارجىلاندىرىلادى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا 2015-2017 جىلدارى جىل سايىن 3 ميلليارد اقش دوللارى ءبولىندى جانە بولىنەدى. سونداي-اق، حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان 8،1 ميلليارد دوللار، وتاندىق ۇلتتىق كومپانيالار مەن دامۋ ينستيتۋتتارىنان 254 ميلليارد تەڭگە قارجى تارتۋ كوزدەلگەن. جالپىلاي العاندا، بەس جىل ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ كولەمى 18 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى ەكەن.
وتكەن جىلى جانە بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى؟ الدىمەن كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جايىنا توقتالايىق. قازىرگى كەزدە نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن «ورتالىق – وڭتۇستىك»، «ورتالىق – شىعىس»، «ورتالىق – باتىس» جانە باسقا دا رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى اۆتوكولىك جولدارىن سالۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىءلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزىندىعى 774 شاقىرىم بولاتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋ جانە قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اتالعان ۋاقىت ارالىعىندا وزگە سالالار بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ءوز مەرزىمىندە ويداعىداي ورىندالاتىنىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي. ماسەلەن، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا بايلانىستى وسى جىلدىڭ وزىندە 41 ءبىلىم بەرۋ نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 8 مەكتەپ پەن 4 بالالار باقشاسى ەسىگىن ايقارا اشپاق. سونداي-اق، ۇزىندىعى 313 شاقىرىمدى قامتىعان ينجەنەرلىك جۇيەلەر جاڭادان سالىندى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ونىڭ 175 شاقىرىمى – جىلۋ، 138 شاقىرىمى – سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرى.
ال تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنعاننان بەرى 860 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل – 12300 پاتەر. جىل اياعىنا قاراي تاعى 488،7 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنادى. جالپى، 2015-2017 جىلدارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا 3،1 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى (شامامەن 53 مىڭ پاتەر) پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. ويتكەنى، حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى، ناقتى ايتقاندا، دۇنيەجۇزىلىك بانك توبى، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى، ازيا دامۋ بانكى جانە يسلام دامۋ بانكى سەرىكتەستىك تۋرالى رامالىق كەلىسىمگە سايكەس، قازاقستانعا قارجىلىق جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتىپ تۇرادى. سەرىكتەس قارجى ۇيىمدارى تاراپىنان كورسەتىلەتىن قارجىلاي قولداۋ اۆتوكولىك جولدارىن جوندەۋدەن وتكىزۋگە، سۋارمالى جەر جاعدايىن جاقسارتۋعا، ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن جالپى كولەمى 1 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن 18 كەلىسىمگە قول قويىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 500 ميلليون دوللار بولاتىن 9 كەلىسىمگە قول قويۋ كۇتىلىپ وتىر.
«نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ءارى قاراي دامىتاتىن جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى لوكوموتيۆتىڭ ءبىرى بولدى دەپ، نىق سەنىممەن ايتا الامىز. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز 2015-2016 جىلدارى ەكونوميكانىڭ رەسەسسياسىنا جول بەرمەگەن ەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»
