بۇگىن الاشتىڭ ارداقتىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۋعان كۇنى. XX عاسىردىڭ باسىندا بويكۇيەزدىك باسقان حالقىن وتتى ولەڭىمەن وياتىپ، ونەر-بىلىمگە، ەركىندىككە ۇندەگەن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۋعانىنا 131 جىل تولدى.

الاشتى وياتقان – «ويان، قازاق» 

كوزىڭدى اش، ويان قازاق، كوتەر باستى،

وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.

جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال ارام بوپ،

قاراعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى.

(م.دۋلاتوۆ، «ويان، قازاق»)

تاريحشىلار ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى 1905 جىلى قارقارا جارمەڭكەسىندە قازاقتاردىڭ رەسەي پاتشاسىنا تاريحي قۇزىرحات جازعان كەزىنەن باستالعانىن ايتادى. وسى قۇزىرحاتتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءمىرجاقىپ بولعان.

تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاق» ولەڭ كىتابى 1909 جىلى قازان قالاسىنداعى «شارق» باسپاسىنان شىققان. تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلدييەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ويان، قازاق» كىتابى حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان. 

– رەسەي پاتشالىق ۇكىمەتىنىڭ شىمبايىنا تيگەن كىتاپ بولدى بۇل. ءبىر قىزىعى، «ويان، قازاق» سول كەزدەگى قازاق زيالىلارىنا دا ۇنادى. قازاق حالقىنىڭ دا ويىنان شىقتى. سونداي-اق، ءدىن ادامدارىنىڭ دا كوڭىلىنەن شىقتى. «ويان، قازاقتىڭ» ەلگە ۇناعانى سونشالىقتى، كىتاپتى مەشىتتەر، مولدالار ەلگە تاراتتى. وسىدان-اق، بۇل كىتاپتىڭ ءمان-ماعىناسىن، ماڭىزىن بايقاۋعا بولادى. پاتشا وكىمەتى كىتاپ اۆتورىنىڭ سوڭىنا ءتۇستى. ول كىتاپتى وقۋعا تىيىم سالدى، – دەيدى مامبەت قويگەلدييەۆ.

الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي سول كەزدە «ويان، قازاق» كىتابىن ابايدىڭ كىتابىمەن بىرگە ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىنا قوسىپ بەرۋ ءداستۇرى پايدا بولعانىن ايتادى.

– وسى «ويان، قازاق» پەن «باقىتسىز جامال» قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان العاشقى كوركەم شىعارما بولىپ تابىلادى. وسى كىتاپتار ارقىلى قازاقتىڭ ىشىندە ويانۋ، گۇلدەنۋ، وركەنيەتكە ۇمتىلۋ دەگەن اڭسار پايدا بولدى. جانە قازاق قوعامى «باقىتسىز جامالدىڭ» تاعدىرى ارقىلى ءوز تاعدىرىن ەلەستەتىپ، ويلانۋعا مۇمكىندىك الدى، – دەيدى تۇرسىن جۇرتباي.

«قازاق» ءسوزى

حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان جانە قازاق زيالىلارىنىڭ ەركىن پىكىر الاڭىنا اينالعان «قازاق» گازەتى 1913 جىلى جارىق كورە باستاعاندا ونىڭ باسى-قاسىندا باس رەداكتور احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى بولدى.

تاريحشى مامبەت قويگەلدييەۆتىڭ پىكىرىنشە، سول كەزدەرى كوپشىلىككە تانىمال بولعان «قازاق» گازەتىن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قارىمدى قالامى، كوكسەمسەر ءسوزى، جالىندى پۋبليسيستيكاسىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.

– ءمىرجاقىپ وتە جىلدام جازعان جانە وتە وتكىر تاقىرىپقا جازعان. ەلدىك سۇرانىستى جاقسى بىلەتىن جۋرناليست بولدى. «قازاق» گازەتى سونداي ساپادا، سونداي مازمۇندا، سونداي بيىكتىكتەن كورىنۋىنە مەنىڭشە، بىردەن-بىر ءمىرجاقىپ دۋلاتۇلىنا قارىزدار. جالپى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى قازاق جۋرناليستيكاسىن جاڭا ساپاعا كوتەرگەن ادام. بىرىنشىدەن، قازاق جۋرناليستيكاسىن ەلمەن جالعاستىردى. قازاق جۋرناليستيكاسىنا ساياسي مازمۇن، استار بەرۋدە مەنىڭشە، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ورنى انىق اڭعارىلادى، – دەيدى مامبەت قويگەلدييەۆ. 

ۇلتقا ارنالعان عۇمىر

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1917 جىلى قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ بەلدى مۇشەسى، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعدارلاماسىن جاساعانداردىڭ ءبىرى بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى.

ول 1916 جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس زاردابىن تارتىپ، قىرعىنعا ۇشىراپ، بوسقىنعا اينالعان ەلگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا، سەمەي قالاسىندا، قازاق تاريحىنداعى ەڭ العاشقى «جانار» جاردەم قورىن ۇيىمداستىرعانداردىڭ ءبىرى.

1921-1922 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە الاش زيالىلارى اشتىققا ۇشىراعاندارعا جىلۋ جيناپ بەرۋدى قولعا العاندا ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ وسى ىسكە باسشىلىق جاساپ، بىرنەشە ايدا 15 مىڭ باس ءىرى قارا جيىپ، اشىققان ەلگە ۇلەستىرگەن.

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1928ء-شى جىلى جەلتوقسان ايىندا قاماۋعا الىنىپ، ەكى جىلدان كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. كەيىن سوت ۇكىمى ون جىل اباقتى جازاسىمەن اۋىستىرىلادى. بەلومور-بالتىق ارناسىنىڭ قۇرىلىسى بويىندا، سوسنوۆسك ستانسياسىنداعى جازالاۋ لاگەرىندە جازاسىن وتەگەن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1935 جىلى وسى لاگەردە اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمادى.

قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنە قوسقان ۇلەسى

الاش يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. م.دۋلات ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى قازاق زيالىلارى ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، ج.ايماۋىتوۆتارمەن تىعىز بايلانىستى. قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى سول قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى وتارلىق ەزگىگە قارسى ۇلتتىڭ ساناسىن وياتىپ، ونى قالىپتاستىرۋ جولىندا وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتتەرىمەن دە، قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەرىمەن دە العا شىعىپ، قالىڭ قازاق حالقىن سوڭدارىنا ىلەستىرە ءبىلدى. قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ۇلتتىق رۋحتى، سانا-سەزىمدى وياتۋ ماقساتىندا، حالىقتىڭ كوزىن اشۋ جولىندا ايانباي كۇرەستى. وسى ماقساتتا «قازاق»، «سارىارقا»، «الاش» گازەتتەرى ارقىلى وراسان زور جۇمىستار اتقاردى. جاستاردى قوعام ىسىنە تارتۋدا، ولاردىڭ وي-ساناسىنىڭ جەتىلۋىنە قاجەتتى مادەني-اعارتۋ سالاسىندا جۇرگىزگەن قىزمەتتەرى ۇشان-تەڭىز. ءمىرجاقىپ سول كەزەڭدەگى ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن شەنەپ، قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىگى، ەل بولىپ جەرگە، سۋعا يەلىك ەتۋ ماسەلەسى، قازاق شارۋالارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى، قونىس اۋدارۋشىلار جايلى گازەت بەتىنە ماقالا، سىن، اڭگىمە، ولەڭدەر جاريالاي باستايدى. ونىڭ العاشقى ۇكىمەت ساياساتىن سىناي جازعان ماقالاسى «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز» دەگەن اتپەن 1907 جىلى «سەركە» گازەتىندە باسىلىپ شىعادى. ال 1909 جىلى پەتەربۋرگتە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى قازاق حالقىنىڭ كوزىن اشۋعا تالپىنىپ «ويان، قازاق!» دەگەن كىتابىن جاريالايدى. اقىن «ويان قازاقتا» پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاقتاردىڭ مالعا جايلى شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الىپ، اتا-بابا بەيىتىن بۇزىپ، حالىقتى قالاي بولسا سولاي تارتقىلاپ، نە تىلىنە، نە دىلىنە، نە جەرىنە يەلىك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي، ابدەن ەزىپ، جانشىعانى ءمىرجاقىپتىڭ جۇرەگىنە اۋىر تيەدى. وسى ولەڭى ارقىلى حالىقتىڭ اۋىر تۇرمىسىن ويلاپ، سىنعا الىپ جازادى. «ويان، قازاق!» كىتابى پاتشا ۇكىمەتىنە ۇناماعاندىقتان م.دۋلات ۇلى قاماۋعا الىنادى. 1913 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، م.دۋلاتۇلىلاردىڭ بەلسەندىلىگىمەن «قازاق» اتتى بيرەسمي گازەت شىعارىلا باستايدى. بۇل گازەتتە نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق مۇددەلەرىن كوكسەگەن جەر، وقۋ-اعارتۋ، ۇلت، ءدىن سياقتى ماڭىزدى ماقالالار جاريالاندى. ءسويتىپ «قازاق» گازەتى قازاق زيالىلارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. «قازاق» گازەتى ارقىلى «الاش» پارتياسىن دايىنداۋدا دا ەلەۋلى جۇمىستار اتقاردى. قازاقتىڭ ۇلت ينتەلليگەنتتەرىنىڭ العاشقى قادامى، قازاقتى بىرىكتىرۋدەگى، كوزىن اشۋداعى، سانا-سەزىمىن وياتۋداعى جۇمىستار تىكەلەي وسى گازەت ارقىلى ىسكە اسا باستادى.

«الاش» اۆتونومياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋدا ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىمەن قاتار م.دۋلات ۇلى – ادەبيەتتىڭ ءار ءتۇرلى جانرىنا قالام تارتقان قالامگەر. «ويان قازاق!» كىتابىنان بولەك، ەكىنشى ولەڭ كىتابى 1913 جىلى ورىنبوردا «ازامات» دەگەن اتپەن جارىققا شىعادى. «ازامات» جيناعىنا نەگىزىنەن نازىك ليريزم ءتان. مۇندا اقىن ادامنىڭ ىشكى سەزىم-تولعانىستارىن، تابيعاتتىڭ اسەمدىگىن ايشىقتى بەدەرلەۋگە دەن قويعان. «مۇڭ»، «سىرىم»، «ارمانىم» ولەڭدەرىنىڭ وسىلاي اتالۋلارىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر. بۇل ولەڭدەردىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى – ەل ەركىندىگىن اڭساعان، سول ءۇشىن عۇمىرىن ارناعان كۇرەسكەر جان. ءمىرجاقىپتىڭ ءۇشىنشى ولەڭدەر جيناعى – «تەرمە» 1915 جىلى شىققان. كىتاپتا اعارتۋشىلىق سارىنداعى ءبىرسىپىرا ولەڭدەرىمەن («شاكىرت») قاتار «ويان، قازاق!» رۋحىنداعى تۋىندىلار دا بارشىلىق. سولاردىڭ ەڭ ەلەۋلىسى – «ەلىم-اي» ولەڭى. ولەڭ، ماڭگى ۇمىتىلماس حالىق تراگەدياسىنىڭ ەسكەرتكىشى، ايگىلى «ەلىم-ايدى» ەسكە تۇسىرەدى. وسى ايتىلعان ءۇش كىتاپتا دا اقىن ولەڭدەرىنىڭ باستى تاقىرىبى – ەل، جەر تاعدىرى بولدى. كىتاپتىڭ نەگىزگى مازمۇنى حالىقتى وياتۋعا، ادىلەتسىزدىكپەن كۇرەسۋگە شاقىرعان ولەڭدەردەن تۇرادى. سول سەبەپتى دە اۆتور كوپ قۋدالانىپ، قۋعىنعا ۇشىرايدى.

م.دۋلات ۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتىندە رومان جانرىن دۇنيەگە كەلتىرگەن قۇندى شىعارماسى – «باقىتسىز جامال». بۇل رومان ءبىرىنشى رەت 1910 جىلى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىعادى، ەكىنشى رەت 1914 جىلى، ءۇشىنشى رەت 1991 جىلى قازاق وقىرماندارىمەن قايتا قاۋىشادى. «باقىتسىز جامال» رومانى سول كەزدەگى تاريحي-الەۋمەتتىك شىندىقتى شىنايى دا كوركەم بەينەلەۋىمەن، اۆتورلىق يدەيانىڭ ايقىندىلىعىمەن وزىنەن كەيىنگى قازاق پروزاسىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن جول اشتى. ءمىرجاقىپ وسى شىعارماسى ارقىلى بۇدان كەيىن جازىلعان ت.جومارتبايەۆتىڭ «قىز كورەلىك»، س.كوبەيەۆتىڭ «قالىڭ مال»، س.تورايعىروۆتىڭ «قامار cۇلۋ»، ت.ب. روماندارىنا جول اشتى. بۇلاردىڭ ءبارى دە سول كەزەكتەگى اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەگە ارنالدى. قازاق اۋىلىنىڭ تۇرمىسى جايىندا جازىلدى. ايەلدەردىڭ باس ەركى، قوعامداعى جاعدايى تۋرالى باياندادى. «باقىتسىز جامال» رومانىنىڭ وقيعاسىنا ارقاۋ بولعان ماسەلە دە وسى، ەسكى ادەت-عۇرىپتىڭ قىسپاعىنا تۇسكەن قازاق قىزىنىڭ تاعدىرى. سۇيگەنىنە قوسىلىپ، باقىتتى ءومىر ءسۇرۋدى ارمانداعان بويجەتكەننىڭ تراگەديالىق جولى. شىعارما سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسىنىڭ شىنايى تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتەتىن ەپيزودتان باستالادى. ... جايلاۋعا جاڭا كوشىپ قونعان اۋىل. ساۋمالكول ماڭىنا جاعالاي تىگىلگەن كيىز ۇيلەر. بيە بايلاپ، قىمىز ساپىرعان جايما-شۋاق اۋىل ادامدارى. قىستاي ارالاسا الماي، ساعىنىسقان جۇرت ەندى ءبىرىن-بىرى قوناققا شاقىرىپ ءماز. ءۇي جاعالاپ قىمىز ىشكەن جاستار... وسىلايشا جايباراقات جاتقان اۋىلعا پاتشا ۇلىقتارى كەلە جاتقانى تۋرالى حابار تارايدى. ابىر-سابىر باستالادى. اۋىل سىرتىنا ءۇي تىگىلەدى. ارنايى ۇيگە كەلىپ تۇسكەن ەكى ۇلىقتى «ءلابباي، تاقسىر» دەپ كۇتكەن اۋىلنايدىڭ سوزىندە دە ەرەكشە ءبىر ماقتانىش سەزىلەدى. ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ وسى شاعىن كورىنىستى سۋرەتتەۋ ارقىلى ءوز زامانىنىڭ تۇرمىس-جاعدايىن، ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن دالمە-دەل بەرەدى. اۋىل ادامدارىنىڭ ءوزارا اڭگىمەلەرىنەن، اۋىلناي باستاعان بەلسەندىلەردىڭ ىس-ارەكەت، مىنەز-قۇلىقتارىنان جازۋشى مول سىر ۇقتىرادى. ...ءدال وسىنداي ابىر-سابىر ساتتە اۋىل قازاعى سارسەنبايدىن ايەلى بوسانىپ، دۇنيەگە قىز بالا كەلگەنى تۋرالى قۋانىشتى حابار جەتەدى. دۇنيەگە كەلگەن بۇل ءسابي روماننىڭ باس كەيىپكەرى جامال بولاتىن. تابيعاتىنان زەرەك جاراتىلعان جامال مولدادان ەسكىشە، جاڭاشا وقىپ، حات تانيدى. ءتۇرلى حيسسا-داستانداردى كوپ وقيدى. ءبىرقاتارىن جاتقا دا ايتاتىن بولادى. ءسويتىپ ەلدىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، قىز ايتتىرام دەۋشىلەردىڭ نازارىنا ىلىگەدى. جامال ون بەس جاسقا كەلدى. سۇلۋلىق، اقىل، پاراسات ۇشەۋى بىر-بىرىنە ساي كەلىپ، جامال سول ەلدىڭ قىزىنىڭ الدى بولدى. بۇل ايتىلمىش ارتىقشىلىعىنىڭ ۇستىنە سوزگە بەك ۇستا بولىپ، ءوز ويىنان شىعارىپ ولەڭ دە جازاتىن بولدى. ولاي-بۇلاي قالجىڭمەن سويلەسكەن بوزبالانى سويلەتپەيتىن ەدى. ەل ىشىندە ءتىلدى بوزبالالاردىڭ كوزى تۇسە باستاپ، شەت ەلدەرگە دە «سارسەنبايدا بەك كوركەم ءبىر اقىن قىز بار» دەگەن لاقاپ جايىلا باستادى. كوركىنە اقىلى ساي بولىپ بويجەتكەن جامالدى بايجان دەگەن باي بالاسى جۇمانعا ايتتىرادى. قىز شەشەسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، سارسەنباي بولاشاق قۇداسىنىڭ بايلىعىنا قىزىعىپ، قۇدالىققا كەلىسەدى. ءبىراق باي بالاسى توپاس، ناشار بولادى. جامال ونى مەنسىنبەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر تويدا وقىعان، مادەنيەتتى، جاڭاشا كيىنگەن، سىپايى، ادەپتى عالي دەگەن جىگىتپەن تانىسىپ، كوڭىلدەرى جاراسادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ، قىزدىڭ جۇمانعا ۇزاتىلار شاعى تۋعاندا، جامال عاليمەن قول ۇستاسىپ قاشىپ كەتەدى. جاستاردى قۋدالاۋ باستالادى. ءسويتىپ جۇرگەندە اياق استىنان عالي اۋىرىپ قايتىس بولادى. قايعىعا باتقان جامال كوپ ۇزاماي جۇمانعا ۇزاتىلادى. كورمەگەن قورلىقتى كورەدى. اقىر اياعىندا ءبىر بوراندى كۇنى عاليدىڭ ءقابىرىنىڭ باسىنا بارىپ، جىلاپ جاتىپ قايتىس بولادى. روماندا وقيعا جەلىسى - سۋرەتتەلەتىن اۋىل ءومىرى، ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار مەن جەكەلەگەن ادامدار تۇسىنىگىندەگى قايشىلىقتار شىرماۋىنا تۇسكەن جامال مەن عاليدىڭ ءمولدىر ماحابباتى، ءوز ەركىندىكتەرىنە جەتۋ جولىنداعى ۇمتىلىسى وسى ارنادا ءوربيدى. اقىر اياعىندا تراگەديامەن اياقتالادى. م. دۋلاتوۆ بۇل وقيعانى كەزدەيسوق بولعان بىردى-ەكىلى جاي رەتىندە قارامايدى. عاشىقتار تراگەدياسىن ول قازاق دالاسىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلە دارەجەسىنە كوتەرەدى. سول ارقىلى قازاق قىزدارىنىڭ باس ەركى، جاستاردىڭ ءوز قالاۋىمەن ءومىر ءسۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى وي ۇسىنادى. جازۋشى ءۇشىن ايەلدىڭ باس بوستاندىعى، ءوزىنىڭ سۇيگەنىنە قوسىلىپ، ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك الۋى ەڭ ءبىر ءتۇيىندى ماسەلە بولدى. ول ايەلدىڭ ارىن اياققا باساتىن ەسكى ادەت-عۇرىپقا ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى.

 ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ رومانداعى جامال بەينەسىن سومداۋداعى جاڭالىعى دا ءوزىنىڭ وسى يدەياسىنا نەگىزدەلەدى. رومانداعى عالي — سول زامانداعى وقىعان، مادەنيەتتى جاستارىنىڭ جيىنتىق بەينەسى. سىرت كەلبەتىنە اقىلى ساي جىگىت عاليدىڭ ءاربىر ىس-ارەكەتىنەن، سويلەگەن، جازعان حاتتارىنان بۇل قاسيەت ايقىن اڭعارىلادى. ال شىعارماداعى بايجان باي، ونىڭ بالاسى جۇمان، سونداي-اق جامالدىڭ اكەسى سارسەنباي، ۇلكەن شەشەسى قالامپىر - ەسكى پسيحولوگيانىڭ ادامدارى. ولارعا ادامگەرشىلىكتەن گورى بايلىق، شەن ماقتانىشى قىمباتىراق. تۇتاستاي العاندا، «باقىتسىز جامال» رومانى سول كەزدەگى تاريحي-الەۋمەتتىك شىندىقتى شىنايى دا كوركەم بەينەلەۋىمەن، اۆتورلىق يدەيانىڭ ايقىندىعىمەن وزىنەن كەيىنگى قازاق پروزاسىنىڭ وركەندەۋىنە ءداستۇرلى جول كورسەتتى، ۇلگى بولدى. شىعارمانىڭ ورىس، قازاق ادەبي سىنىنان كەزىندە-اق جاڭا جانردىڭ ءتول باسى، ۇزدىك كوركەم، رەاليستىك تۋىندى رەتىندە جوعارى باعاسىن العاندىعى ءمالىم. ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1925-28 جىلدارى قىزىلوردا قالاسى استانا بولىپ تۇرعان كەزدە سەليەۆەرستوۆ 17-ۇيدە تۇرعان. وسى جەردە ءوزىنىڭ كوپتەگەن ادەبي تۋىندىلارىن ومىرگە اكەلگەن. م.دۋلات ۇلىنىڭ وتباسىندا قازاقتىڭ سول زامانىنىڭ بەلگىلى زيالىلار توبى، نەبىر مايتالمان اقىن-جازۋشىلارى مەن جەزتاڭداي انشىلەرى قوناقتا بولىپ، وسى ۇيدەن ءدام تاتىپ، ءماجىلىس قۇرعان. اتاپ ايتساق، ءنازيپا قۇلجانوۆا، ءىلياس بايمەنوۆ، ءالىبي جانگەلدين، سەركە قوجامقۇلوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، امىرە قاشاۋبايەۆ، يسا بايزاقوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، الكەي مارعۇلان، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، قوشكە كەمەڭگەروۆ، الىبەك، اۋەلبەك قوڭىراتبايەۆتار جانە ت.ب. م.دۋلات ۇلىنىڭ قىزى گۇلنار اپاي ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا: «ءبىزدىڭ ۇيدە بولعان كىسىلەردى ساعىنىشپەن ەسىمە ءتۇسىرىپ، كوز الدىمنان وتكىزىپ، ءتىزىمىن جازىپ شىققانىمدا، ەسىمدە قالعاندارى ۇزىن سانى – 114-تەن استام ەكەن»، -دەپ ساعىنىشپەن سول جايماشۋاق كەزەڭدەردى ەسكە الادى [1، 172ب.]. م.دۋلات ۇلى وسىلاردىڭ ءارقايسىسىنا كومەك قولىن ۇسىنىپ، قازاق ۇلتىنىڭ دامۋىنا، ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە مول ۇلەس قوسقان. قورىتا ايتقاندا، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى، سول قوعامداعى اتقارعان سان-سالالى قىزمەتتەرى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق قۇندى دۇنيەلەر. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىزگىنىن ۇستايتىن بولاشاق جاستارىمىز م.دۋلات ۇلىنىڭ شىعارمالارىن وقي وتىرىپ، وزدەرىنىڭ تانىم-تۇيسىگىن قالىپتاسىرادى، بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسەدى.