«جەلتوقسان 86-8»
زامانداسقا حات
سول باياعى كۇشەيتىلگەن، قىلمىستى ەڭبەكپەن تۇزەۋ "قۇسمۇرىن" كولونياسى، قىسقاشا-33ءشى زونا. العاشقى الاساپىراننىڭ (ەتاپ) باسىلىپ، باسقا سالعانعا كوندىگە، ورنىعا، ورتاعا يكەمدەلە باستاعان شاعىمىز. از دا ەمەس، كوپ تە ەمەس – جەتى جەلتوقساندىقپىز. ۇلكەنىمىز شورا قارابايەۆ، كەزىندە قازمۋ پرورەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى (60،65،170-1،146 باپ، مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىسى-كۋلبايەۆ، 6 جىل). جاسى ۇلكەن دەمەسەڭ، قازىردە ءبارىمىزدىڭ دارەجەمىز دە، قۇقىعىمىز دا تەڭ. بارلىعىمىز دا ۇيىمداستىرۋشى، باسبۇزار، القاش، ناركوماندارمىز – باس ەركىنەن ايىرىلعان. جۇمىسقا شوگىر، اقىنجاندى، مارقۇم قايراتپەن ءبىر كامەرادا وتىرعان - قۇتتىبەك ايماحانوۆ(60،65باپ، مەمل. ايىپتاۋشى-ۋسەنبايەۆ،5 جىل). مۇقتاردىڭ پوەمالارىن جاتقا وقيتىن، تەاتر كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى، ۇزىن تۇرا - داۋلەتوۆ جەڭىس (60،65 باپ،مەمل.ايىپتاۋشى-ا.اقجارقىنوۆا،4جىل) .جۇمىس پەن ىڭىلداپ ءان سالۋدان جالىقپايتىن،اپ-ادەمى داۋىسى بار - وتاربايەۆ كەنجە (60 باپ، مەمل. ايىپتاۋشى-قاراقۇلوۆا،5 جىل). وسىندا وتباسىن قۇرعان، ساۋلەت قۇرىلىس تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى، اتىشۋلى بەسەۋدىڭ بىرەۋى، "تياجەلوۆەسىمىز"-تايجۇمايەۆ جامبىل (60،65،173-1 باپ، مەمل. ايىپتاۋشى-ي.د.بايمۇحامەتوۆ،15جىل) . اۋىر ويلارمەن، كوڭىلدىڭ كىرلەگەن جەرلەرىن كۇمبىرلەگەن دومبىراسىمەن اشىق تا اسقاق داۋىسىمەن تاڭعا ءان سالاتىن، تەاتر كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى - سەيتىمبەتوۆ ءۇسىپحان(65 باپ، مەمل. ايىپتاۋشى-ي.ج.باحتىبايەۆ،3 جىل).
بارلىعىنا ەمشى – ۋاقىت، وسىلايشا اقىرىن-اقىرىن سىرعىپ ءوتىپ جاتىر، كۇن وتكەن سايىن بوستاندىقتى ءبىر تابان جاقىنداتىپ... پرومزونادا ءجۇرىپ، سول ءۇسىپحاننىڭ بوستاندىققا راقىمشىلىقپەن شىعىپ بارا جاتقانىن ەستىپ، نە سەنەرىمدى نە سەنبەسىمدى بىلمەدىم. سىر بەرە باستاعان قوس وكپەمدى قولىما الىپ، بارىنشا ۇشىپ كەلەمىن. اياق استى ارقام قوزىپ، بوستاندىقتاعى زامانداستارعا دەگەن ساعىنىش پەن ءۇمىت وتى لاۋلاپ، كوپتەن ورالماي كەتكەن وي مەن ورامدار ولەڭ شۋماقتارىنا اينالىپ كەتە بارعانى...
تاۋدان قۇلاپ
اققان سۋدىڭ ارىنى،
تاس بۇزادى
دەگەن مىنا ومىردە.
دارىنى كەڭ
ادامزاتتىڭ بالاسى
جارا سالعان
پەندەشىلىك كوڭىلگە.
ءيا،زامانداس،
كوڭىلدەردە كوپ ارمان
ساعىم بولىپ،
قول سوزادى سوناردان.
جەتە الماي،
جەتكىزە الماي جۇرمەيىك.
كەلەشەككە،
كەرەگىنشە سولاردان.
ۋا، زامانداس،
كوڭىلدە كوپ سۇراقتار.
جاۋاپ قايدا،
جۇرەكتەردە تۇراقتار؟
شىندىق قايدا،
ادىلدىك قايدا كومىلگەن؟!
تورىنە مە،كورىنە مە زاماننىڭ...
تەك ۋاقىت،
تاريح قانا سۇراقتار.
ۋا، ۇلى دالا
اققۋلارى قايداسىڭ؟
قانە تاستا،
جەكە باستىڭ پايداسىن.
حالقىڭ مىناۋ،
سەندەردەن ءۇمىت كۇتكەن
ورداسىندا،
باقىت تويىن تويلاسىن!
قۇسمۇرىن.1988 جىل.
تۇرمەدە وتكەن ەكى جىل ەكى اي
22 اقپان مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ جارقىن كۇن. 1989جىل، قاراعاندى، "دولينكا" زوناسى. تاڭ اتپاي بولمەگە جاقسى حابار كەلدى، 71 دەن "گريەۆ" كەلىپتى. جەرلەستەرىم زوناعا، مەنىڭ اتىما، تالعاتتان ۇلكەن سالەمىمەن قوسا، قوماقتى قوناقسىي جىبەرىپتى. پالاتانىڭ ۇلكەنى سەرىك(پيستولەت) وزىنە ارتىلعان جۇكتەردى ءجون - جورالعىسىنا ساي، جان جاققا جونەلتۋدە.
تار قاپاستاعى كىشكەنە دە بولسا جيناعان اتىما ساي، ماساتتاندىم با، كورشى "لوكالكاداعى" قۇداممەن بولىسۋگە شەت شىعىپ وتىردىم. ءبىر ەكى اۋىز سوزگە جەتكىزبەي زوناداعى رۋپوردىڭ ايعايلاپ قويماسى بار ما، سوتتالۋشى - راحمەتوۆ ق. سەنى دپنك-عا كەلۋىڭدى تالاپ ەتەمىز. باس اياعىمدى جيىپ ۇلگەرمەستەن قارۋ جاراق اسىنعان سولداتتار جەتىپ كەلىپ، اي-شاي جوق، ەكى جاقتاپ قولتىقتاي وتىرىپ، دەدەكتەتىپ الىپ بارعانى. تۇككە تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. كەلە سالا قاي جەردە تۇراتىنىمدى، قانداي كولىكپەن جەتەتىنىمدى سۇراستىرۋدا. تۇسىنبەگەندىكتەن دە بولار، مەن سول باياعى، ادەتتەنىپ العان جايىما سالىپ، ولاردى دا الىس ءۇش ارىپكە جۇمساپ جاتىرمىن. سەن بۇگىن بوستاندىققا شىعاسىڭ، - دەگەندەرىنە دە سەنەرىم جوق. قالايشا، 7 جىلعا جايعاسا باستاعان كوڭىلىمدى، 2 جىلدان ەندى استى دەگەنىمدە، "بوستاندىق"، - دەگەن (ءۇش ۇيىقتاساڭ تۇسىڭە ەنبەيتىن) باقىتتىڭ «فورتوچكادان» كىرگەندەي قاعىپ تۇرعانىن. پالاتاعا كەلسەم داستارحان جايۋلى، توڭىرەگى تولعان - تاعدىرلاستار: يۋرا پوتىليسىن (وسكەمەن)؛ الەكساندر زلودەيەۆ (قوستاناي)؛ نۇرسۇلتانوۆ مىرزابەك (سەمەي)؛ تۇرىسبەكوۆ ساكەن (تالدىقورعان)؛ سولتانبەكوۆ نۇرمۇحامبەت(مارقۇم) تاعى دا كورشى پالاتالاردان كەلگەن قوناقتار، ينە شانشار جەر جوق. بارلىقتارى دا كوكەيلەرىندەگى جاقسى نيەتتەرىن جەتكىزىپ باعۋدا. بوستاندىققا دەگەن بارلىق ارىز بەن نيەتتەرىن جەتكىزۋگە تىرىسۋدا. كوپ وتىرعىزباي، ايىل جىيعىزباستان ەنىپ كەلگەن اسكەريلەر، تاعدىرلاستارىممەن اسىعا-ۇسىگە قوشتاسۋىما عانا مۇرسات بەرىپ، دەدەكتەتە تور تەمىردىڭ سىرتىنا الا جونەلگەنى. تۇرمە اتاۋلىعا اپىل-عۇپىل ەنگەن باسىم، تۋرا سول سياقتى، اپىل-عۇپىل بوستاندىققا دا الىپ شىقتى. تۇككە تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. ۇستىمدە قاپ-قارا زونا فورماسى، قارا قۇلاقشىن، قارا فۋفايكا، قارا شالبار، قارا كەرزى ەتىك، قولىمدا "كەشارىم"، قالتامدا بىر-ەكى تال تەمەكىم، تۇتاتايىن دەسەم، شىرپىم دا جوق...
زونانى كۇزەتەتىن "ۆىشكانىڭ" ۇستىندەگى قازاق سولداتى ەكەن، جاعدايىمدى ءتۇسىندى مە ،ءبىر تال سىرىڭكە سۇراعانىمدا، قورابىن لاقتىرىپ جىبەرگەنى. جاراتقان يەم جار بولا كور، - دەپ وتىرا كەتتىم. تەمەكىمدى اۋزىما اپارىپ، شىرپىمەن تۇتاتا بەرگەنىمدە عانا سىرتتا ەكەنىمە كوزىم جەتىپ، قۇشىرلانا ىشكە تارتپاسىم بار ما. سوندا عانا بوستاندىقتىڭ ءدامىن سەزىنگەندەيمىن. دەسە دە، ىشكى كوستيۋمىمنىڭ قىنىنا تىعىلعان، "لەزۆيەلەرىمدى" تەكسەرىپ قويامىن. شىنىمەن، ولار دا جانىمدا ەكەن. ەندەشە، قورقىنىشىم ارتتا قالىپ، تەرەڭ ءبىر دەم الىپ، قايداسىڭ قاراعاندى، - دەپ، كەشارىمدى سول جەردە ورتەپ، ىشىندەگى كەرەگىن قوينىما سالىپ الىپ، تارتىپ وتىردىم. اۆتوبەكەتكە كەلسەم ءبارىنىڭ كوزى مەندە كورىنىپ، اباي دەگەن جازۋى بار اۆتوبۋسقا وتىرا سالدىم. جانىمدا قازاق جىگىتى، مەن وعان جاعدايىمدى ءتۇسىندىرىپ الەكپىن، ول دا تۇسىنگەندەي، مەنىمەن قاراعاندىعا بارۋعا كەلىسىمىن بەردى. اۆتوبۋستان تۇسكەن ساتتە مەن ودان كوز جازىپ قالدىم، قورقىپ قاشىپ كەتكەن دە بولار. تاكسيست جىگىتكە قاراعاندى دەپ ەدىم كەلىسە كەتتى. قالاعا جاقىنداعاندا مەن دە ەركىنسىپ، قارىنداسىم مەن كۇيەۋ بالام تۇراتىنىن ايتىپ، تورت پەن كونياك الا سالشى ،- دەپ اقشا ۇسىندىم.ول دۇكەنگە كىرىپ، بارىن الىپ كەلدى، قازاقي ازامات ەكەن. ايتقان مەكەن جايعا اكەلىپ تاستادى. جاتاقحانا. بىلەتىنىم، كەنجە قارىنداسىم - باقىت، جاقىندا تۇرمىسقا شىققان. كۇيەۋ بالام - اسان مەن جەزدەم – سلامبەك جاقىندا «سۆيدانكاعا» كەلىپ كەتكەن بولاتىن. ءتۇرىم قورقىنىشتى بولار، سۇراعاندارىمنىڭ ءبارى باقىتتى بىلمەي شىقتى. ءبىر كەزدە عانا قارشاداي قارا قىز تانيتىن بولىپ شىقتى، جارماسىپ العانىم بار ما. ول العاشىندا قورىققانىمەن، كەيىننەن تۇراتىن جاتاقحاناسىنا اپارۋعا كەلىستى. ەكەۋمىز تاكسي ۇستاپ كارمۋ-دىڭ جاتاقحاناسىنا تارتىپ تۇردىق. ءسۇيىنشىسى سەنىكى، - دەپ دوس قىزىن جاتاقحاناسىنا جىبەرىپ ، ءوزىم دالادا توسىپ تۇردىم. ولار جاتاقحانادا بولماي شىقتى. كۇيەۋ بالامنىڭ كۋرستاستاردى الدىمنان كۇتىپ الىپ، بولمەسىنە اپارىپ، استى-ۇستىمە ءتۇسىپ جاتىر. مەن سەنەر سەنبەسىمدى بىلمەيمىن. قارسى العاندار زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى...
وسىدان كەيىن بايقاپ كور، زاڭنىڭ قانداي ەكەنىن؟!...
P.S: قارىنداسىم باقىت مەنى كورە سالا، سەن قاشىپ شىققان جوقسىڭ با؟، - دەپ ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەگەنى ءالى كۇنگە ەسىمدە. جوق. مەن ەشكىمنەن، ەشقاشاندا قاشقان ەمەسپىن. مەنى بوساتتى، كەيىننەن تولىعىمەن اقتادى.
(جالعاسى بار)
