وسىدان 99 جىل بۇرىن، 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقسانى ارالىعىندا ورىنبوردا ەكىنشى جالپىقازاق سەزى ءوتىپ، الاش اۆتونومياسى جاريالاندى، الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلدى. ال 1920 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 9-ىندا كازريەۆكوم الاش اۆتونومياسى مەن ونىڭ ايماقتىق بولىمشەلەرىن تاراتتى.
گەرمانيالىق قازاق، جۋىقتا الاشوردا جونىندە PhD عىلىمي دارەجەسىن قورعاعان وزگەجان كەسيجي ول ساياسي قۇرىلىمنىڭ قازاق حالقىن ۇلت رەتىندە قالاي تانىتقانىن زەرتتەگەن. ءقازىر يرلانديانىڭ دۋبلين قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن عالىم ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا بۇل تاقىرىپتى نەلىكتەن تاڭداعانىن دا ايتتى.
ازاتتىق: – «قازىرگى زامانعا ۇلتشىلدىقپەن جەتۋ: قازاق الاشوردا قوزعالىسى» دەپ اتالعان ديسسەرتاسياڭىزدا الاش قوزعالىسىن ساياسي قىرىنان زەرتتەدىڭىز بە، الدە تاريح تۇرعىسىنان قاراستىردىڭىز با؟
وزگەجان كەسيجي: – مەنىڭ ءبىرىنشى ماماندىعىم – ساياساتتانۋ. ال دوكتورانتۋرانى الەۋمەتتىك سالادا وقىپ، سودان قورعادىم. سول سەبەپتى تاقىرىپتى الەۋمەتتىك-تاريحي تۇرعىدان قاراستىردىم. ويتكەنى ۇلت بولۋ ءۇشىن تالپىنعان قوزعالىستاردى ەڭ كوپ قاراستىرعان – الەۋمەتتانۋشى عالىمدار. مەن دە سولاردىڭ تەوريالارىن قولدانا وتىرىپ، الاشوردا تاقىرىبىن زەرتتەپ كوردىم.
ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ تاقىرىبىندا عالىمدار پىكىرگە ەكىگە جارىلىپ جاتادى. ءبىر توبى «ۇلت بولۋ ءۇشىن الدىمەن كاپيتاليستىك قوعام ورناۋى كەرەك» دەيدى. ەكىنشىلەرى «جوق، ونداي بولماي-اق ۇلت بولىپ قالىپتاسۋعا بولادى» دەيدى. ال الاشورداشىلار رەسەي يمپەرياسىنا قارسى قوزعالدى. مەن وسى ماسەلەنى قاراستىرۋدى ءجون سانادىم. وعان قوسا ماگيستراتۋرادا وقىپ جۇرگەنىمدە قازاق تاقىرىبىن زەرتتەگەن ەدىم.
گەرمانيالىق قازاق عالىمى
ازاتتىق: – الاشوردانى زەرتتەۋ بارىسىندا تاپقان جاڭالىعىڭىز قانداي؟
وزگەجان كەسيجي: – قازاق ەڭ العاش الاشوردا قوزعالىسى ارقىلى مادەني تۇرعىدا ۇلت رەتىندە تانىلعان. الەۋمەتتىك اسپەكت بويىنشا ۇلت بولۋ ءۇشىن الدىمەن ادەبيەتى، ودان كەيىن ۇلتتىق وقۋلىقتارى مەن باسقا دا مادەني بەلگىلەرى بولۋى ءتيىس. الاشوردانىڭ باسقى جوسپارلارىندا وسى ماسەلەلەر بولعان. مىسالى، احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءتىل تانىتقىش قۇرالدارى، ادەبيەت تۋرالى وقۋلىقتارى. العاش رەت ادەبي بايگە دە وسى الاشوردا تۇسىندا ۇيىمداستىرىلعان. وزدەرىنىڭ جەكە ساياسي گازەتتەرى بولدى. قازاقتى مادەني تۇرعىدان ۇلت رەتىندە تانىتتى دەگەنىم – وسى.
قازاقتىڭ جەكە قاسيەتى – ولەڭ شىعارۋ. وسى ولەڭدى ساياسي تۇرعىدا العاش رەت الاشوردا قايراتكەرلەرى پايدالانعانىن ءبىلدىم. ماسەلەن، «ويان، قازاق» دەپ اتالاتىن ولەڭ سول تۇستا ساياسي تۇرعىدان وتە جاقسى بەرىلگەن. بۇل قازاقتىڭ جەكە ەرەكشەلىگى دەپ ايتا الامىن.
ازاتتىق: – الاشوردا تاقىرىبىندا قازاقشا نە ورىسشا جازىلعان ماتەريالداردى كوپتەپ تابۋعا بولادى. ال وزگە تىلدە جازىلعان دەرەكتەر مول ما؟
وزگەجان كەسيجي: – ستيۆەن سابول دەگەن تاريحشى عالىم 2003 جىلى الاش تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىسىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. وندا الاش قوزعالىسىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتىن، ساياسي كوزقاراستارىن تالداپ، ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنوۆ جانە مۇحامەدجان سەرالين تۋرالى مول اقپارات بەرگەن. بۇدان باسقا ديسسەرتاسياسىن الاش تاقىرىبىنان قورعاعان پيتۋە تيەر دەگەن عالىم بار. جاپون تىلىندە جازىلعان ەڭبەكتى دە تابۋعا بولادى. جالپى، الاش تاقىرىبى وزگە تىلدەردە وزگە عالىمداردىڭ نازارىندا بولعان، ءبىراق كوپ ەمەس.
20-عاسىر باسىنداعى الاش وقىعاندارى (ءبىرىنشى قاتاردا سولدان وڭعا - حالەل عابباسوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ؛ ەكىنشى قاتاردا سولدان وڭعا - جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، الكەي مارعۇلان، ابدوللا بايتاسوۆ).
ازاتتىق: – ميۋنحەندە تۋىپ-وسكەن ءسىز قازاق تاريحىن زەرتتەۋگە قالاي كەلدىڭىز؟
وزگەجان كەسيجي: – مەن قازاقتار تۋرالى ەڭ العاش نەمىس تىلىندە وقىدىم. ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى مەن «قيلى زامان» پوۆەسى، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قازاقتار تۋرالى جازعان «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» دەپ اتالاتىن شىعارمالارى بولاتىن. قازاق تاريحىنا قىزىعۋىم وسى كەزدەن باستالدى.
ازاتتىق: – ەۋروپادا تۇراتىن قازاق جاستارى اراسىندا وزىڭىزدەن باسقا عالىم جاستار كوپ پە؟
وزگەجان كەسيجي: – ارينە، بار. ءبىراق الەۋمەتتىك نەمەسە تاريح عىلىمى سالاسىندا ەمەس. حيميا، بيولوگيا سالاسىندا عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەندەر بارشىلىق.
ازاتتىق: – سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
