جۇرت دۇرىس ايتادى. قازاقتارعا تۋعان جەرىندە تىركەلۋدىڭ قاجەتى جوق. زەينەتكەر ءھام جاعىمپاز، ءبىلىمسىز ءھام جانىاشىماس دەپۋتاتاردىڭ ۇيىقتاپ وتىرىپ، قابىلداي سالعان زاڭىنىڭ كۇشىن جويۋ كەرەك!

مەن سەنىمدىمىن: ۋاقىتشا تىركەۋ – جەمقورلىقتىڭ جاڭا ءتۇرى، تەك، بۇل اۋىلدىق، اۋداندىق، قالالىق دەڭگەيدەگى كىشكەنتاي شەنەۋنىكتەردىڭ جامباسپ ۇلى...

دەمەك، بۇل – حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لىق­تارى (سون) ءۇشىن قوسىمشا كەرەكسىز قىزمەت­كەرلەر مەن شىعىندار، سونىمەن قاتار، ميگراسيالىق قىزمەتتەگى جۇمىس، شىعىن، جەمقورلىق كوبەيەدى، ءبىراق، ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋعا كومەكتەسە المايدى. ايىپ­پۇل سالىپ، اقشا تاباتىن قانداستارىن اڭدىپ-توناعانشا، ءبىز تولەگەن سالىقتان جالا­قى الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر – حالىق ءۇشىن ساپالى، تياناقتى، ادال، ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ءتىپتى، كەنەت مەمقىزمەتتەن بوساي قالساڭ نەمەسە زەينەتكە شىقساڭ، مەمقىز­مەتتەگى جاس بالالار ەرىكسىز توقتاتىپ، قالتاڭ­داعى قاراباقىر تيىن-تەبەنىڭدى قاعىپ الادى...

سوسىن، پاتەرىن جالعا بەرۋشى مەن جالعا الۋشى ءبىرىن-بىرى جەتەكتەيتىن بوسقا ۋاقىت جو­عالتۋ مەن كەزەك كۇتۋلەر. «قوناقتار مەن تۋىس­تارعا ۋاقىتشا تىركەۋ قاجەت ەمەس» دەسە دە، ءبىز قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلەمىز: «شاش ال دەسە، باس الادى»...

قىسقاسى، بۇل تىركەلۋ ماسەلەسى پوليسيالار مەن شەنەۋنىكتەرگە عانا ەمەس، جەكە زاڭگەرلەر مەن ادۆوكاتتارعا، سوتتار مەن پروكۋرورلارعا، سالىقشىلار مەن ريەلتورلارعا ت.ب. جەڭىل جولمەن تابىس تابۋعا ۇمتىلعان كوپ توپقا تەگىن نان بولاتىن جەمقورلىقتىڭ تۋرا سوقپاعى. ول-ول ما، تىركەلۋ تۋرالى ەرەجە – باسقا قالا مەن اۋىلعا وقۋعا، ەمدەلۋگە، جۇمىس ىستەۋگە بارۋعا ءماجبۇر قالىڭ جۇرتتىڭ ىزاسىن كۇشەيتەدى، ەسەسىنە، ەكسترەميستەردىڭ قىراعىلىعىن ارتتىرۋى ارقىلى تەرروريزممەن كۇرەستىڭ ناتيجەسىن جوققا شىعارادى.

ەندى ءبىزدىڭ بيلىك كوپ ماقتاپ، مىسالعا كەلتى­رە­ءتىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ جۇيەسى قانداي؟

مىسالى، ەۋروپادا ادامداردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسقا بايلاۋلى، تۇرعىلىقتى جەرىن ءجيى اۋىستىرادى. سوندىقتان، پاتەردى ءجيى ساتىپ الۋ، ساتۋ دا ءتيىمسىز ءارى كولەمدى سالىق تولەۋى كەرەك. تۇرعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر مەكەن-جايعا تىركەلۋى مىندەتتى ەمەس. كەيبىر تولەم نەمەسە ماسەلەلەر ءۇشىن اراكىدىك سۇراق-جاۋاپ جىبەرۋگە پوشتالىق مەكەن-جاي سۇراۋى مۇمكىن. ۋاقىتشا تىركەۋ ءۇشىن ەلدىڭ كەز-كەلگەن ازاماتىنىڭ ەلەكترەنەرگياسى ءۇشىن ەسەپ-شوتىن كورسەتۋ جانە شوتتى كورسەتكەن ادامنىڭ ۇيىندە تىركەلگەنى تۋرالى قىسقاشا حاتىن كورسەتۋ جەتكىلىكتى. مۇنىڭ بارلىعى تەگىن جانە ەشقانداي تەكسەرۋ قاراستىرىلماعان.
ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ وسىنشاما ويعا سي­ماي­تىن، اقىلعا كونبەيتىن اقى­ماق­تىق جاعداي تۋرالى «ءبىرىنشى مىس­ىقتارعا تاجىريبە جاساپ كورۋ كەرەك» دەپ كەكەسىنمەن جازعان ەكونوميست عالىم قۇسايىنوۆ بىلاي دەيدى: «مەن ەۋروپاعا كەلگەندە ءتولقۇجاتىمدى نومەردەگى سەيفكە تىعىپ، «تاكس فري» راسىمدەپ، ساۋدا جاساۋعا بارعاندا عانا الامىن. ەۋروپا وداعى ەلدەرى اراسىندا ساياحاتتايمىن جانە ەشقانداي جەردە ەشكىم مەنەن تۇرعىلىقتى مەكەن-جاي بويىنشا تىركەلۋگە مىندەتتەگەن ەمەس. شەكارانى كەسىپ وتكەندە قۇجاتتارىمدى اقتارىپ، ەشقانداي بلانكى تولتىرعان ەمەسپىن. اقش-قا، تايلاندقا، باا-گە، قانداي جەرگە بارسام دا مەنەن تىركەۋ ورنىنا بارۋعا سۇراعان ەمەس. ...ال ەندى، قاراپايىم ستۋدەنتتىڭ ءوزى قالادا تابىس تاۋىپ نەمەسە ەمدەلىپ جۇرسە، تىركەۋگە تۇرۋى كەرەك. تۋرا تەمىر توردان شىققان ادام ءتارىزدىسىڭ. مەن شەتەلدىك ازامات بولىپ، قازاقستاندا رەسەيلىك قۇجاتپەن جۇمىس ىستەگەندە ميگراسيالىق قىزمەتكە بارۋعا تۋرا كەلەتىن جاعدايلار بولدى. ءبىراق سىزدەرگە ءبىر قۇپيا ايتايىن، مەن ول جەرگە مۇلدە بارعان ەمەسپىن. بار بولعانى 5 مىڭ تەڭگەگە تۋريستىك فيرمالار سەنى قالاداعى كەز-كەلگەن مەكەن-جايعا جازىپ قويادى...»

ەڭ باستىسى، تىركەلۋگە ادامدى ءوزىنىڭ ىرقى مەن ىقىلاسىنسىز مىندەتتەۋ – ازاماتاردىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعى شەكتەۋ بولىپ تابىلادى. الەمدەگى وركەنيەتتى كوشكە ۇمتىلعان قازاق ەلى ءۇشىن بۇلاي جاساۋ – وركەني قوعام الدىنداعى بەدەلىمىز جۇرداي ەتۋى ابدەن مۇمكىن. اقىلعا كەلەيىك، ايتپەسە، ۇيات بولادى!

قاجىمۇقان عابدوللا