رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى قازاقستاننان جەر داۋلاۋ ماسەلەسىن اشىق تالقىلاپ جاتىر دەپ حابارلايدى "ۋنيان" اقپارات اگەنتتىگى.

        «ۆ گوسدۋمە رف وتكرىتو وبسۋجدايۋت تەرريتوريالنىە پرەتەنزيي ك كازاحستانۋ. دەپۋتات گوسۋدارستۆەننوي دۋمى وت لدپر (ءتوراعاسى ۆ.جيرينوۆسكيي). پاۆەل شپەروۆ نا زاسەدانيي پارلامەنتسكوگو «كرۋگلوگو ستولا» پو پروبلەمام روسسييسكيح سووتەچەستۆەننيكوۆ وتكرىتو پووبەششال ۆەرنۋت ۆ سوستاۆ روسسييسكوي فەدەراسيي «يسكوننو روسسييسكيە زەملي كازاحستانا»، سووبششيلو ينفورماسيوننوە اگەنتستۆو  27 يانۆاريا 2017 گ. 16:10  ۋنيان». (http://www.profi-forex.org/novosti-rossii/entry1008304254.html).

         تاريحقا ۇڭىلسەك، 1961 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەكرەتارى ن.حرۋششيەۆ قازاقستاندى بولشەكتەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى رەسەيگە، شىمكەنتتى وزبەكىستانعا، ماڭعىستاۋدى تۇركمەنىستانعا بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. الايدا، ول سول كەزدەگى قاز سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ سسرو كونستيتۋسياسىن باسشىلىققا الىپ، قازاق جەرىنىڭ  ەشكىمگە بەرىلمەيتىنىن ايتىپ قاسقايىپ قارسى تۇرعان قارسىلىعىنا تاپ بولدى. كەكتەنگەن حرۋششيەۆ ەكى ايعا دا  جەتكىزبەي ج.تاشەنوۆتى ورنىنان الىپ شىمكەنتكە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەردى. ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن مانسابىنان باز كەشكەن ج.تاشەنوۆتىڭ  بۇل  ەرلىگى ەل اراسىندا اسا جوعارى باعالانۋدا، ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنسىز-اق وعان بۇكىل قازاق حالقى «حالىق باتىرى» دەگەن اتاق بەردى.

        حرۋششيەۆتان كەيىن بۇل اڭگىمەنى م.گورباچيەۆ پەن ا.سولجەنيسىن بىقسىتتى. ا. سولجەنيسىننىڭ «بiز رەسەيدiڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتەمىز؟» دەگەن پۋبليسيستيكالىق تولعاۋىندا «بالتىق جاعالاۋىنداعى ءۇش، كاۆكازدىق ءۇش، ورتا ازيالىق ءتورت، ەگەر شىنىمەن روماندارعا بۇيرەگى بۇرىلىپ تۇرسا، مولداۆيانى جانە دەنى قازاقتاردان قۇرالاتىن وڭتۇستىك-باتىس قازاقستاندى («كورىپكەل» مۇندا شىمكەنت، قىزىلوردا، اتىراۋدى مەڭزەپ وتىر – م.ق.) ءوز بەتىمەن كويا بەرىپ»، «ءورىستىلدى ءتورت مەملەكەتتەن (رف، ۋكراينا، بەلورۋسسيا جانە ورتالىق باتىس، سولتۇستىك قازاقستان) قۇرالاتىن «سلاۆيان وداعىن قۇرۋ» پلاتفورماسىن ۇسىندى.

        ا.سولجەنيسىن 1992 جىلى كۇزدە ن.گوۆورۋحين ەكەۋى وتكىزگەن تەلەسۇحباتى كەزىندە، قازاقستان تۋرالى ءسوز بولعاندا: «نە دەپ تۇرسىڭ، قازاقستان دەگەن ءورىستىلدى حالىق ەمەس پە؟ «تۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارىبىر ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ كەتەمىز دەپ ۇمىتتەنگەن كوممۋنيستەردىڭ مىلجىڭدىعىنان ەل بولىپ، ۇلكەن تەرريتورياعا يە بولىپ قالعانى بولماسا… قازاقتىڭ مالىنىڭ تۇياعى باسقان جەردىڭ ءبارى نەگە قازاقتىكى بولماق؟» – دەگەن ەدى. بۇل سارىن رەسەي ساياساتكەرلەرى مەن ءقايسىبىر تاريحشى، جۋرناليستەرىنىڭ اۋزىنان ءالى كۇنگە تۇسپەي كەلەدى. سولجەنيسىن ماقالاسىنىڭ نەگىزگى تۇيىنىندە: «مالوروسسوۆ دەيسىڭ بە، ۆەليكو-روسسوۆ، مەيلى بەلوروسسوۆ» دەيسىڭ بە، ءبارىبىر بۇل تورتتىك تۇپتىڭ-تۇبىندە «رۋس»، «روسسييسكيي سويۋز» اتالادى»، – دەپ كەسىپ-پىشىپ ايتقان بولاتىن.

       ول اتالعان جازباسىندا كسرو قۇرامىنداعى: ۋكراين، بەلارۋس، باسقا دا ۇلكەندى-كىشىلى حالىقتاردى رەسەيسىز كۇن كورە المايتىندار دەگەن سىڭايدا باعالادى.

       ال وسى سولجەنيسىندى كىم دەيتىن بولساق، ورىس جازۋشىسى گ. كليموۆ ول جايلى بىلاي دەپتى (كەيبىر ءۇزىندىنى ءتۇپنۇسقا كۇيىندە بەرىپ وتىرمىز): «موتوروم، پريۆودياشيم ۆ دۆيجەنيە تۆورچەسكيي پروسەسس پولۋيەۆرەيا سولجەنيسىنا، وچيەۆيدنو، ياۆلياەتسيا پسيحيچەسكايا بولەزن – «كومپلەكس مەسسيي» يلي جە «مانيا رەفورماتورستۆا» («كراسنايا كابالا»). ودان كەيىن: «...ەگو وتەس بىل ەۆرەەم-ۆىكرەستوم، يز يسااكا ستال يساەم، ي ۆوت تاكيم وبرازوم پولۋچيلسيا الەكساندر يسايەۆيچ سولجەنيسىن»، – دەدى. «يسايەۆيچتىڭ» اتاسى سەمەن ەفيموۆيچ، اكەسى يسااك سەمەنوۆيچ، شەشەسى تايسيا زاحاروۆنا ششەرباك تا ەۆرەي-ۆىكرەست (وزگە دىنگە ەنۋشى) ەكەن».

       ول اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (سرۋ) تاپسىرىسىمەن، شەت ەلدەردى ارالاي «ءان سالىپ» ءجۇرىپ، كسرو-عا قارسى ءوزىنىڭ جازعانى، وزگەگە جازدىرتقانى بار – جيىنى 1500 شامالى كىتاپ شىعارتقان.

       قىسقاسى، ول جارياسىز ميلليونەر بولىپ، 1976-جىلى امەريكانىڭ ۆەرمونتى قالاسىندا تۇراقتاعان. شىندىعىندا، ول سول زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا، ءوز ەلىنە ساتقىندىق جاساعاندىقتان، بار ءومىرىن تۇرمە مەن ايداۋدا وتكىزگەن. ول كەڭەستىك وداق ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى قىلمىسكەر بولاتىن. الايدا، رەسەي سول سولجەنيسىندى وداق ىدىراعان بويدا ەلگە شاقىرىپ يىعىنا «شاپان» جاۋىپ، ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.

        رەسەيدىڭ، ورىس حالقىنىڭ جالعىز جاناشىرىنشا سايراپ جۇرگەن الگى... «شەشەم – ورىس، اكەم – زاڭگەر» دەيتىن جەرلەسىمىز ۆ. جيرينوۆسكيي جانە قازاققا قارسى باسقا شۋىلداقتار دا سول «دياديالارىنان» ۇلگى الدى (جەرلەسىمىزدىڭ شىن ءاتى-جونى – ۆلاديمير ۆولفوۆيچ ەيدەلشتەين. ول اكەسىنىڭ «ۆولف يساكوۆيچ» ەكەنىن دە جاسىرىپ، «ۆولف اندرەيەۆيچ» دەپ جازىپتى). دەمەك، ولاردا اتاسىن دا، اتاسىنىڭ اتىندا اۋىستىرۋ ولار ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاعداي.

        رەسەي ءشوۆينيزمىنىڭ ءبىر ءمۇيىزىن ۇستاپ جۇرەتىن وسى جيرينوۆسكيي قازاقتاردى ءالسىن-السىن مازاق ەتۋمەن كەلەدى:

     -  قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ، كوك بايراعىن كوككە جەلبىرەتكەندە، جيرينوۆسكيي اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا ورتەدى.

      -   «قازاقستان دەگەن ەل ادامزات تاريحىندا بولماعان. مىنا وزبەكتەردە ەڭ بولماسا ۇرگەنىش، بۇحارا سەكىلدى قالالار بولدى. حاندىق بولدى. ال وڭتۇستىك–سىبىردە ەشتەڭە بولعان جوق. بۇل ءستاليننىڭ ويدان شىعارعان قيالى. قازاقتاردا نە مەملەكەت، نە جەر بولعان ەمەس. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ورىستىڭ جەرى».

     -   كەيىنىرەك، جيرينوۆسكيي قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن «ەكى ىشەك، ءبىر تاياق» دەپ مازاق ەتتى. تاقىر دالادا ەرتەدەن كەش، نە تۇشىمدى ءسوزى جوق، قازاقتىڭ اڭىراعان انىنەن باسقاعا جارامايتىن قۋ تاياق دەپ زالداعى جۇرتتى ءماز قىلدى.  «قازاق ءتىلى دەگەن نە ءوزى؟ جازبا ادەبيەتى بولماعان  ۇلتتا قايداعى ءتىل؟» دەپ تىلدەدى.

      -    قازاقتار تۋرالى مازاق سوزدەرى ينتەرنەتتىڭ ەرمەگىنە اينالدى. «ولار» دەيدى ۆيدەو روليكتىڭ ءبىر تۇسىندا، (ءبىزدى، قازاقتاردى ايتادى)، «بابالارى جابايى، قىدىرىمپاز، كوشەدى دە  جۇرەدى، تۇراقتى مەكەندەرى جوق، قولدارىنداعى اعاشتارىن (دومبىرا) سابالاپ، وزدەرى ايتىپ، وزدەرى ءماز حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى سولار... مادەنيەتتەن جۇرداي» دەپ مىسقىلدادى.

      - قازاقتارعا جاپپاعان جالاسى، ارتپاعان كىناسى جوق. ۇمىتپاسام رەسەيدىڭ پرەزيدەتتىك سايلاۋىنا ءتۇسىپ جاتقان كەزى بولسا كەرەك، قازاقستانداعى ورىستاردىڭ «قيىن» جاعدايىن اشىنا ايتىپ «جاتاحانالاردا، مادەني ورىنداردا ت.ب. كوپتەگەن جەرلەردە ورىس  ۇلتىنا قىسىم جاسالۋدا. ورىس مۇددەسى قازاقستاندا اياق استى ەتىلىپ جاتىر»، - دەپ بايبالام سالىپ وزەۋرەپ، ەكى يىعىن جۇلىپ جەدى.

     -    ۆ. جيرينوۆسكيي  تەك قانا جالعىز قازاقتارعا ءتيىسىپ وتىرعان جوق.  تارپاڭدىعىن كورسەتىپ، «نوقتاعا» باسىن سۇققىسى كەلمەگەن ۋكرايناعا  قاراتا ايتقان مىنا ءبىر سوزىنە نازار اۋدارماي كورىڭىز. «بالاقايلار، ويىندارىڭ قانعان بولار. بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالماي تۇرعاندا تەزىرەك ۇيگە قايتىڭدار. ءالى دە كەش ەمەس، ەركەلىكتەرىڭدى كەشىرەمىز» دەپ سوقتى.

      -    قىرعىزستاندا قىرعىن بولىپ جاتقاندا: «بۇلار ءوز بەتتەرىمەن (ونىڭ ىشىندە بىزدە بارمىز) ەل بولا المايدى دەپ مەن ايتقالى قاشان. كۇنى ەرتەڭ ءبارى دە كەلەدى قىڭسىلاپ. سوعىس ءورتىن ورشىتپەۋ ءۇشىن قىرعىزداردى تەز ارادا رەسەيدىڭ اۆتونومياسى ەتۋىمىز كەرەك» دەپ وزەۋرەدى.

        -  «دەمەك، ولار جەرىن بەرۋگە دايىن. شىندىعىندا، قىرعىزستاندا پايدالى قازبالار عانا ەمەس، باسقا دا نارسەلەر بار... سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋعا بولادى. ەگەر ولار ەشنارسە بەرگىسى كەلمەسە... ىستىق كولدى بەرسىن»، – دەپ مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنشە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتتىگىنە كەيبىر ۇمىتكەرلەر الدىن الا رەسەيگە «تۇتاس وبلىستى» بەرەمىن دەپ (ەگەر رەسەي تاراپى بيلىككە كەلۋگە كومەكتەسسە) ۋادە ەتكەن كورىنەدى.

         قانشالىقتى،  «كەرۋەن ءوز جونىمەن كوشە بەرەدى» دەسەك تە، ونىڭ ايتىپ جۇرگەندەرى جاندى جارالايتىن وتە اۋىر سوزدەر!!! قاراپ تۇرساڭ وعان ءبارىن ايتۋعا قۇقىق بەرىلگەندەي. ال بىزدەن بىرەۋ شىعىپ ايتىپ كورسىنشى تاپ وسىلاي. ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ۇلتشىل، فاشيست،  تەرروريست اتانىپ، قۇيرىعىنا قالجاۋىر بايلانىپ، الدەقاشان زىندانعا تاستالعان بولار ەدى. جيرينوۆسكيي بولسا اۋزىنا نە كەلسە سونى وتتاپ، اقپاندا قۇتىرعان ادۋىندى بۋراداي كوبىگى كوككە شاپشىپ ءالى ءجۇر.

         قىرعىزستان پارلامەنتى رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى، ۆيسە سپيكەرى، رلدپ كوشباسشىسى ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاپ، ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ونى رەسپۋبليكا اۋماعىنا كىرگىزبەۋ تۋرالى ماسەلە قويدى. جوعارعى كەڭەش دەپۋتاتتارى ماجىلىستە ۇسىنىستى قولداپ قاۋلى قابىلدادى.

         ايتا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن لاتۆيا مەن ۋكراينا دا ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاعان بولاتىن.         

       تاريحقا شەگىنىس جاساساق، الاش وردا ارىستارىن تۇگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتىپ، قولدان قاساقانا اشتىق ۇيىمداستىرىپ، قازاق دالاسىن قانعا بوياعان گولوششەكين دە ەبرەي بولاتىن. وسى قىرعىندا قازاق ەلى ءوزىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن ايرىلدى، ياعني التى ميلليون ادامنان، بار جوعى ءبىر ميلليون توعىز ءجۇز مىڭداي ادام قالعان. قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولدى دەگەندە، اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا  ورتەگەن مىنا جيرينوۆسكيي دە ەبرەي. وسىلاردىڭ ءبارى كەزدەيسوقتىق بولۋى مۇمكىن بە؟ دەگەن سۇراقتىڭ وز-وزىنەن تۋىنداپ تۇرعانى انىق.

         سونىمەن جيرينوۆسكيي دەگەن كىم؟ ول – يدەياسىن ولەرمەندىكپەن قورعاۋعا بار، كىشى ۇلتتارعا جيىركەنىشىن جاسىرمايتىن «ۇلى حالىقتىڭ ۇلتجاندى» ۇلدارىنىڭ ءبىرى. وعان ديالوگتىڭ، سۇحباتتىڭ شىرقىن بۇزۋ (ارينە، قىزۋ پىكىر-تالاس كەزىندە)، قولىنا تۇسكەن زاتتىڭ كەز كەلگەنىن قارۋ ەتىپ قارسىلاسىن «ىقتىرىپ» الۋ ەرلىكپەن پارا-پار. بۇل سوزىمىزگە دالەلدى الىستان ىزدەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. كۇندەلىكتى رەسەي تەلەارنالارىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرگەن تەلەشوۋلاردان، تىكەلەي ەفيرلەردەن جيريوۆسكييدىڭ ىزالى داۋىسىن، قىشىرلاعان ءتىسىن، قالشىلداعان قولىن، الدەكىمگە كەكتەنگەن جانارىن كورسەڭ جەتىپ جاتىر. گرۋزياعا قاراتا ايتىلعان بوقتىق ارالاس سوزىنە دە «ءتايت» دەگەن ءبىر ادام بولعان  جوق. رەسەي بيلىگى  ءسوزىن قولداعاسىن قونىشىنان باسۋمەن كەلەدى. ايتپەسە، سول جيرينوۆسكييدىڭ ورنىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى، ءتىپتى سول ورىس ۇلتىنىڭ وزىنەن-اق بولسىنشى، ولاردىڭ ەش قايسىسىن بۇلاي تايراڭداتىپ قويماعان بولار ەدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، بۇگىنگى رەسەي بيلىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعاندار تازا  ورىس ەمەس، ەبرەي لوببيستەرى. مەن بىلەتىن ەجەلگى ورىستاردىڭ  (ولار كۇنى كەشە وزىمىزدەن ءبولىنىپ وتاۋ تىككەن) مادەنيەتى، ءبىلىمى، اقىل – پاراساتى مەن ادىلەتتىلىگى اسا جوعارى دەڭگەيدە بولاتىن.

        ال، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك، شىعىس، باتىس وبلىستارىن رەسەيگە قايتارۋ كەرەك» دەپ سىلتەگەن جازۋشى ە. ليمونوۆ ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسەيگە جولداعان قارسىلىق نوتاسىنا پىسقىرىپ تا قاراماي، ءتىپتى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ، قازاقستاندى مازاق ەتكەندەي جاۋاپ قايتاردى.

        «ۋكراينا تۋرالى ايتا وتىرىپ، ءسوزدىڭ اراسىندا ورىستار نەگىزىن قالاپ جانە سوندا تۇرىپ جاتقان، كسسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق اۋماعىندا قالىپ قويعان رەسەيلىك قالالار رەسەيگە قايتارىلۋعا ءتيىس جانە رەسەيدىڭ ولاردى كەرى تالاپ ەتۋگە قۇقىعى بار دەپ ايتقانىما قازاقستان اشۋلانىپتى. ايتالىق، بۇرىن جايىق (يايك، يايسكيي) قالاشىعى دەپ اتالعان، ايتپاقشى، پۋگاچيەۆ كوتەرىلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان ورال (ۋرالسك) قالاسى، سۇمدىق-اي، نەگە ول قازاقستانعا تيەسىلى بولۋى كەرەك؟ نەمەسە اكتيۋبينسك، نەمەسە پەتروپاۆلوۆسك، نەمەسە سەميپالاتينسك، نەمەسە پاۆلودار، نەمەسە ۋست-كامەنوگورسك... بۇلار - ورىس قالالارى. قازاقتاردا قالا مۇلدەم بولماعان، ولاردىڭ مادەنيەتى كوشپەندىلىك».

        ورىستىڭ تاريحشى – عالىمى  ا. ب. شيروكوگرادوۆ «ۋتەرياننىە زەملي روسسيي: وتكولوۆشيەسيا رەسپۋبليكي» اتتى كىتابىندا (ماسكەۋ. «ۆەچە» باسپاسى، 2008 جىل) بىلاي دەپ جازادى. «ەجەلدەن رەسەيگە تيەسىلى، كونە زاماننان رەسەيدىڭ جەرى بولىپ كەلە جاتقان ءبىراز ايماق كسسرو تاراعان كەزدە، وكىنىشكە قاراي، ۋكراينادا، قازاقستاندا، تۇرىكمەنستاندا قالىپ قويىپتى. ا.ب.شيروكوگرادوۆتىڭ دالەلدەۋىنشە، شىعىس قازاقستان مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قازىرگى جەرلەرى 1620 جىلدان بەرى قاراي رەسەي جەرى ەكەن. 1620 جىلى بۇل جەرلەردىڭ رەسەيدىكى ەكەنى قۇجات جۇزىندە ايعاقتالىپتى – مىس. ال ونىڭ الدىندا شە؟ ونىڭ الدىنداعى زامانداردا دا بۇل جەرلەر ورىستىكى ەكەن. اۆتور «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ سۇراق قويىپ، وعان جاۋاپتى ءوزى بەرىپ، بۇل جەرلەردى قايتارىپ الۋ كەرەك دەپتى. ءبىراق  قالاي قايتارىپ الۋدىڭ جولىن كورسەتپەگەن. «...بۇل جەرلەر رەسەيگە قايتارىلمايىنشا، ءبىزدىڭ (كوپشە تۇردە، بۇكىل رەسەيلىكتەردىڭ اتىنان سويلەيدى) تىنىش ۇيىقتاي المايتىنىمىز انىق دەپتى».

         وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي رەسەي شوۆينيستەرى قازاق دالاسىنا كوز الارتقانىن ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. سوناۋ ءحۇ111 عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ورىس پاتشالىعى قازاق جەرىن جاۋلاپ العالى بەرى قازاق حالقىنىڭ ءوز اتا مەكەندەرىن قورعاۋ جولىندا باسقىنشىلارعا قارسى ۇلت ازاتتىق سوعىسى 300 جىل بويى ءبىر ساتكە دە تولاستاعان جوق. وسى جولدا سان ميلليونداعان اتا-بابالارىمىزدىڭ قانى توگىلدى. تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا دا مىنە شيرەك عاسىر تولىپتى. الاي دا ولار ءالى دە سول شوۆينيستىك پيعىلدارىنان باس تارتپاي كەلەدى. جوعارىدا كورسەتكەندەرىمنەن دە باسقا ورالداعى كازاكتار سالعان لاڭدى، وسكەمەندەگى پۋگاچيەۆتاردىڭ ىس-ارەكەتىن، كەڭەس وداعىنىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى پرەزيدەنتى، سوڭعى باس حاتشى م.گورباچيەۆتىڭ قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى رەسەيدىكى دەپ كوز الارتقانىن، وسىنى مالدانعان بۇكىلوداقتىق كازاكتار ۇيىمى دەيتىندەردىڭ ورالدا، كوكشەتاۋدا، ەرماكتا (اقسۋ)، پاۆلوداردا، وسكەمەندە، الماتىدا تاعى باسقا دا قالالارىمىزدا نەشە ءتۇرلى ارانداتۋ جيىندارىن وتكىزگەنىن  ەسكە الساق، رەسەيدىڭ شىنىندا دا ۇيىقتاي الماي جۇرگەندەرىنە سەنبەسكە ىلاجىمىز جوق.

         ءبىر قىزىعى، اۆتور ءوز ەڭبەگىندە، ءوزىنىڭ ەجەلگى جەرىن، ءتۇۋ تۇپكى زاماننان بەرى اتا-بابالارى جايلاعان كيەلى قونىستى رەسەيگە بەرىپ قويىپ، قازاقتاردىڭ قالاي تىنىش ۇيىقتاپ جۇرگەندەرى جونىندە ءلام-ميم دەمەپتى...

        جوعارىداعى كورسەتىلگەندەردەن جانە  رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ قازاقستاننان جەر داۋلاۋ ماسەلەسىن اشىق تالقىلاۋىنان بۇگىنگى پۋتيندىك رەسەي بيلىگىنىڭ پيعىلىن ايقىن اڭعارامىز. جالپى الەمدىك تاجىريبە دە، اگرەسسيانىڭ باسى وسىنداي اقپاراتتىق سوعىستارمەن باستالادى. ايتپەسە، رەسەي پرەزيدەنتى ءۇشىن شپەروۆتىڭ اۋزىن جاۋىپ، قاراڭعى قاماققا توعىتۋ تۇككە دە تۇرمايدى.

         رەسەيلىك عالىمداردىڭ جانە ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ وسى سوزدەرىنە مىناداي جاۋاپ بەرە كەتەيىن:

          قازاقتىڭ اتامەكەنىن جاۋلاپ، وزدەرىنىڭ اتا جۇرتىنا (قازىق جۇرتقا، قازعۇرتقا، ياعني بۇكىل جەر بەتىن توپان سۋ قاپتاعان كەزدەگى نۇق پايعامبار كەمەسىنىڭ توقتاعان جەرىنە) قيانات جاساعان پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ (كسرو) جاعدايى بارشامىزعا بەلگىلى. پاتشالىق رەسەي ميلليونداعان جازىقسىز جانداردىڭ باسىن «جالماۋىزداي جالماپ» بارىپ، ءوز قانىنا ءوزى تۇنشىقتى. ال كەڭەس (لەنين) ۇكىمەتىنىڭ بار عۇمىرى  جەتپىس جىلعا دا جەتپەي «اياعى اسپاننان» كەلىپ، جەلكەسى قيىلدى. وسى قىرعىنداردى ۇيىمداستىرعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك، ادام سياقتى (ارتىنا ۇرپاق پەن جاقسى اتتارىن قالدىرۋ) ءومىردىڭ قىزىعىن كورە الماي، ازاپتى ءومىر كەشتى، ازاپپەن ءولدى.

         قازاق جەرىن جاۋلايمىن دەپ 200 جىل بويى قازاققا تىنىشتىق بەرمەي جانتالاسقانداردىڭ تاعى ءبىرى جوڭعار بولاتىن. سول جوڭعاردان بۇل كۇندە «جوڭعار جوتالارى» دەگەن اتپەن جالعىز جوتا مەن وسى اتتاس جالعىز كىتاپ قالدى. وزگەنىڭ جەرىنە، اسىرەسە اتا جۇرتقا كوز الارتقانداردىڭ شىعاتىن «شىڭى» وسى. مۇنداي جاعداي، ياعني اتا جۇرتقا قيانات جاساۋ بۇرىندا دا سان رەت بولعان. ءبارىنىڭ دە ارتى وسىلاي اياقتالدى. ءالى دە سولاي اياقتالادى. بۇعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسىن.

         وسى كورسەتىلگەندەردىڭ نەگىزىندە، تومەندەگى جاعدايلاردى قاپەرلەرىڭىزگە ۇسىنامىن:

          بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ عۇلاما بابامىز ماحمۇد قاشقاريدىڭ 1072-1078 جىلدار اراسىندا سىزىلعان «الەمنىڭ دومالاق كارتاسى» اتتى ەڭبەگى بار. وندا كونە شىعىستىڭ  شەكاراسى، قالا، جەر-سۋ اتتارى انىق كورسەتىلگەن. تاريحتى تىمىسكىلەگەن ورىس تاريحشىلارىنا، ادەبيەتشىلەرى مەن ساياساتكەرلەرىنە  (شيروكوگرادوۆ، ليمونوۆ، جيرينوۆسكيي، شپەروۆ ت.ت.) وسى كارتانى ءبىر قاراپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمىن.

          ەكىنشىدەن، قايران مەنىڭ «قارعا بويلى قازتۋعان» بابامنىڭ:

           «سالپ-سالپىنشاق اناۋ ءۇش وزەن

           سالۋلى مەنىڭ وردام قونعان جەر

جاباعىلى جاس تايلاق

جارداي اتان بولعان جەر

جاتىپ قالىپ ءبىر توقتى

جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر

جارلىسى مەن بايى تەڭ

جابىسى مەن تايى تەڭ

جارى مەنەن سايى تەڭ

بوتتاشىعى بۇزاۋداي

بوز سازانى توقتىداي

بالىعى تايداي تۋلاعان

باقاسى قويداي شۋلاعان

شىرماۋىعى شوككەن تۇيە تاپتىرماس

بالىعى كولگە جىلقى جاپتىرماس

باقاسى مەن شايانى

كەجىدەگى ادامعا

ءتۇن ۇيقىسىن تاپتىرماس

قايران مەنىڭ ەدىلىم

مەن سالمادىم،سەن سالدىڭ

قايىرلى بولسىن سىزدەرگە

مەنەن قالعان مىناۋ ەدىل جۇرت!!!..... دەپ، اتا قونىسىنىڭ ءوزىن جاتقا قايىرلى ەت دەپ تىلەگەن ۇلى بابالاردىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىمىزدى ەسكەرتەمىن.

           ۇشىنشىدەن، سىزدەر رەسەيدى 1994 جىلعى قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتسا،  جەرىڭە قول سۇقپايمىن دەپ، سالتاناتتى تۇردە بەرگەن انتىن بۇزۋعا اشىقتان-اشىق ۇندەپ، رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيندى بۇكىل الەم الدىندا بەرگەن انتىن ورىندامايتىن ەكىجۇزدى ەتىپ كورسەتۋگە بارىنشا تالپىنىپ جۇرگەندەرىڭىزدى ەستەرىڭىزگە سالامىن.

           تورتىنشىدەن، مەن مىناۋ سولجەنيسىن، جيرينوۆسكيي، دۋگين، شيروكوگرادوۆ، ليمونوۆ، شپەروۆتار سياقتى سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزگە ەش جاماندىق تىلەمەيمىن. وزگە ەلدىڭ ارى مەن نامىسىنا ءتيىسىپ، جەرىن داۋلاپ، جاماندىق تىلەۋ، تامىرى تاياز ەلدىڭ «ەسسىز ۇلاندارىنىڭ» ىس-ارەكەتى بولماق.

            بەسىنشىدەن، كەزىندە پاتشالىق، سوڭعى كەڭەستىك ماسكەۋدىڭ زورلىعىنان ونداعان ەلدەر تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلىپ،  سول تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە سان ميلليونداعان ادامداردىڭ قىرعىنعا ۇشىراعانى بۇكىل الەمگە ايگىلى. ارتى جاقسىلىقپەن بىتپەيتىن مۇنداي داۋدى قوزدىرا بەرۋ، كەلەشەك تە وسى ەلدەردىڭ ءبارى  بۇگىنگى رەسەيدەن اتا-بابالارىنىڭ قۇنىن سۇراۋعا اپاراتىنىن بىلە جۇرگەندەرىڭىز ابزال.

            التىنشىدان، قازاقتىڭ ەجەلگى اتامەكەنىندەگى مەنىڭ اتالارىمنىڭ سۇيەكتەرىنىڭ ۇستىنە زورلىقپەن سالىنعان قالالاردى مەنىكى دەپ داۋلاعاندارىڭ سەندەردىڭ سول جاۋلاۋشى-جاۋىزداردىڭ ۇرپاعىمىن (پراۆوپرەەمنيك) دەپ مويىنداعاندارىڭىز. دەمەك، ءبىز سىزدەردەن سول بىرنەشە ميلليونداعان اتا-بابالارىمنىڭ قۇنىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلىمىز.     

          فەدەرالنىي زاكون وت 24.05.1999 N 99-فز

          "و گوسۋدارستۆەننوي پوليتيكە روسسييسكوي فەدەراسيي ۆ وتنوشەنيي سووتەچەستۆەننيكوۆ زا رۋبەجوم"

          ناستوياششيي فەدەرالنىي زاكون يسحوديت يز توگو، چتو:

          روسسييسكايا فەدەراسيا - ەست پراۆوپرەەمنيك ي پراۆوپرودولجاتەل روسسييسكوگو گوسۋدارستۆا، روسسييسكوي رەسپۋبليكي، روسسييسكوي سوۆەتسكوي فەدەراتيۆنوي سوسياليستيچەسكوي رەسپۋبليكي (رسفسر) ي سويۋزا سوۆەتسكيح سوسياليستيچەسكيح رەسپۋبليك (سسسر)؛

            «ەدينستۆەننوي پراۆوپرەەمنيسەي سسسر ياۆلياەتسيا روسسيا. روسسيا ۆىيگرالا ۋ ۋكراينى. ۆ ۋدوۆلەتۆورەنيي يسكا بىلو وتكازانو نا وسنوۆانيي توگو، چتو رف ياۆلياەتسيا ەدينستۆەننوي سترانوي-پراۆوپرەەمنيسەي سوۆەتسكوگو سويۋزا. (6 يۋنيا 2015 گ. ۆ 19:29 اۆتور: دميتريي مۋزاليەۆسكيي).

         دەمەك، بۇگىنگى رەسەي كۇنى كەشەگى كسرو-نىڭ (سسسر) بارلىق ىسىنە جاۋاپتى. دەمەك، بۇگىنگى رەسەي كۇنى كەشەگى كەڭەس بيلىگىنىڭ 4 ملن-نان استام قازاقتى جازىقسىز قىرعانىنا دا جاۋاپتى.

    اۆتور: مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى، ماڭعىستاۋ