ءوز زامانىنىڭ عىلىمىن بىلمەي
ءومىر سۇرگەن كىسى، نادان بولىپ ولەدى.
- ناسىر احمەت قالپە
كۇللى عالامدىق جۇيەنىڭ جاسالۋىندا ادام اقىلى مەن ساناسى جەتپەيتىن يلاحي زاڭدىلىق جاسىرىنعان. سوندىقتان عارىشتان جەر بەتىنە دەيىن، جەر بەتىندەگى ءار تىرشىلىك يەسىنىڭ، ءوزىنىڭ دامۋ زاڭدىلىعى مەن تىرشىلىك ەتۋ سالتى بار. ەشقانداي تارتىپكە باعىنبايتىن دۇنيە جوق. بارلىق دۇنيە بەلگىلى زاڭدىلىق بويىنشا ءومىر سۇرەدى. ءتىپتى، ءبىز جاساپ وتىرعان نارىقتىق قوعامنىڭ دا بىلىكتىلىگىنە ساي جۇمىسى، ەڭبەگىنە جاراي اقىسى دەگەندەي ءتارتىبى بار. قىسقاشا ايتقاندا، نە ەكسەڭ سونى وراسىڭ. وسى نارىقتىق-ەكونوميكالىق فورماسيادا اركىمنىڭ دە تابىستى ادام بولعىسى كەلەدى. ال كوپتەگەن ادامدار سول تابىستىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلمەيدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ومىردە جولى بولماي جاتادى. تابىس دەگەنىمىز تەك ماتەريالدىق بايلىق قانا ەمەس، ول ادامنىڭ جان دۇنيەسى، ءومىر سالتى، ويلاۋ جۇيەسى. ولاي دەيتىنىمىز ءومىرى مول اقشاعا كەنەلمەگەن ادامعا قانشا مول ەتىپ اقشا بەرسەڭىز دە از ۋاقىتتان سوڭ قايتادان باياعى قالپىنا تۇسەدى. سەبەبى، بايلىق — ادامنىڭ ءومىر سالتى مەن ويلاۋ جۇيەسىندەگى قۇندىلىق.
ادامزاتتىڭ عۇمىرلىق فيلوسوفياسىندا عۇمىر كەشۋدىڭ ەكى فورماسى قالىپتاسقان. ءبىرى ءومىر ءسۇرۋ، ەكىنشىسى تىرشىلىك ەتۋ. الايدا، جۇرتتىڭ كوبى تىرشىلىك ەتىپ قانا ءجۇر، ويتكەنى ءومىر ءسۇرۋ مەن تابىسقا جەتۋ ەكەۋى ەگىز ۇعىم. ءومىر سۇرگەن ادام تابىسقا جەتپەي تىنبايدى، ال تىرشىلىك ەتىپ جۇرگەندەر تابىسقا جەتە المايدى. مۇندا ماڭىز جەتكەن تابىستىڭ سانى مەن ساپاسى ەمەس، تابىسقا دەگەن تۇسىنىستىكتە جاتىر. جاي كورۋ مەن سەزۋ تىرشىلىكتىڭ بەينەسى، ال شىنايى ءومىر ول تولعانىستار مەن تەرەڭ ويلاۋدان تۇرادى. تەرەڭ ويلاۋ ۇشىندە وقۋ، رۋحاني ىزدەنىستەر بولۋ ءتيىس.
ادامنىڭ جەكە دارا ءومىر فيلوسوفياسى ونىڭ تاعدىرىن شەشەدى. تاعدىر اسپاننان تۇسپەيدى نەمەسە ول تۋا ءبىتتى ماڭدايعا جازىلاتىن دۇنيە ەمەس. ول — ادامداردىڭ قالاۋىمەن ءومىر جولىندا كەزدەسەتىن قۇبىلىستاردىڭ جيىنتىعى. تاعدىردى جاراتۋشى ەشبىر پەندەسىنىڭ ماڭدايىنا زورلاپ تاڭبايدى، تەك مۇمكىندىگىن عانا بەرەدى، تالداۋ ءوز قولىڭدا. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، تابىس ادام «مەنىنىڭ» ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. ال وسى «مەن» سيپاتى كورەر كوزگە انىق كورىنىپ تۇرعانىمەن ونىڭ كوزگە كورىنبەس ۇساق مىنەزدىك ەرەكشەلىكتەردەن قۇرالاتىنىن ەسكەرمەيمىز. ولاي بولسا، تابىستى ومىردەگى ساتتىلىكتەر مەن ساتسىزدىكتەردىڭ شەكاراسى دەپ تۇجىرىمداۋعا دا بولادى. ساتتىلىك دەگەنىمىز كۇندەلىكتى قايتالاناتىن پايدالى ويلار مەن ىزدەنىستەر جانە ءىس ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى. ال ساتسىزدىك بولسا، كۇندەلىكتى قايتالاناتىن قاراپايىم قاتەلىكتەردىڭ قوردالانۋى. ومىردە ساتسىزدىككە ۇشىراۋ ساتتىلىككە جەتۋدەن گورى جەڭىل ءارى وڭتايلى. ادامداردىڭ كوبىنە كوپ جولى بولا بەرمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا. ساتتىلىكتەر تابىستىڭ جولى جانە بارىسى، تابىس ونىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەسى. ساتسىزدىكتەر بولسا، تابىستىڭ اياعىنا تۇساۋ بولاتىن شىدەر. وسىدان كورۋگە بولادى، تابىس اناۋ ايتقانداي اسا كۇردەلى، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن تىلسىم دۇنيە ەمەس، تەك بىلىكتىلىگىن قايتالاي شىڭداي بەرۋدىڭ ناتيجەسى.
ادام ءۇشىن سونىڭ ىشىندە تابىسقا جەتكەن ادامدار ءۇشىن الىپ ايتقاندا، وتكەن كۇن دەگەنىمىز ول ولگەن كۇن. ءار ادام ءوز تاعدىرىن تەك ءوزى جاساۋى مەن قۇرۋى كەرەك، سەبەبى ادام تاعدىرى دا سالعان ءۇيى سياقتى، باسپانانى كىم كورىنگەنگە سەنىپ تاپسىرۋعا بولمايدى. شىنايى جاقسى باسپانا تۇرعىزعىڭىز كەلسە، ونى ءوزىڭىز جوسپارى تۇردە، بىرتىندەپ رەت-رەتىمەن، تارتىبىمەن سالۋىڭىز كەرەك. سول سياقتى تاعدىردا جاقسى بولۋى ءۇشىن ونىڭ ىرگە تاسىنان سوڭعى ارلەۋ جۇمىسىنا دەيىن ءوزىڭىز قالاۋعا ءتيىسسىز.
عالامنىڭ ءبارى اينالىستا، قوزعالىستا، تىرشىلىك اتاۋلى ارەكەتتە سوندىقتان كەز كەلگەن ويدا، ارەكەتتە، ءبىلىم دە، اقشا دا ءتىرى كۇيدە نەمەسە ارەكەتتە بولۋى قاجەت، ولاي بولماعاندا، ول ولگەن دۇنيە بولماق، ال ولگەننەن ەش جاۋاپ، ناتيجە كۇتۋگە بولمايدى. ولاي بولسا، تابىسقا جەتۋگە قاجەتتى ماڭگىلىك تىرلىكتىڭ، ءىس ارەكەتىڭ كوزى نەدە؟ ول قايدا جاسىرىنىپ جاتىر؟ ول — كەز كەلگەن ءساتتى بەينە ءومىردىڭ سوڭعى ساعاتىنداي كورىپ، ەرەكشە سارالايتىن سانادا جاتىر. ول فيلوسوفيالىق ويدى دا، ءبىلىمدى دە، تاجىريبەنى دە ءبارى-بارىن ەڭ سوڭعى زاتتاي، بۇدان بۇرىن ايتىلماعانداي، ونى العاش بولىپ سەن ايتىپ، سەن ىستەگەندەي قاستەرلەپ ەل جۇرتقا جەتكىزۋگە اسىعاتىن الىپ-ۇشقان سەزىمدە جاتىر. ول — سول قۇندى دۇنيەلەردىڭ وزىڭمەن بىرگە سوڭعى ءساتتىڭ قۇشاعىندا كەتىپ قالماۋى ءتيىس دەپ شىرىلداعان جاننىڭ داۋىسىندا جاتىر. ءبىر قىزىعى وسى سانادا، سەزىمدە، جان دا بارلىعىدا جۇرەكتە مەكەندەگەن. اللا تاعالا دۇنيەنىڭ قۇپياسىن بيىك تاۋدىڭ باسىنا، تەرەڭ مۇحيتتىڭ شۇڭعىماسىنا تىعىپتى دەسەدى، ءبىراق، ەڭ سوڭىندا ادام بالاسى تابا الماسىن دەپ ونى ادامنىڭ جۇرەگىنە جاسىرىپتى. سوندىقتان جۇرەگىنە ۇڭىلگەن ادام عانا تابىسقا جەتۋدىڭ جولىن تابادى.
تابىسقا ۇڭىلگەن جان ونىڭ ەشقاشان ءوزىن كۇتىپ تۇرمايتىنىن بىلەدى. ول كەنەت كەلۋى، اياق استى كەتىپ قالۋى مۇمكىن. ءبىراق ول ادام ومىرىندە ءبىر اق رەت كەلەتىن، قايتا اينالىپ سوقپايتىن عاجاپ قۇبىلىس ەمەس، ول ادام ءۇشىن ءومىر بويى الدە نەشە مارتە كەلەتىن، قايتالاناتىن مۇمكىندىكتەر. بۇل مۇمكىندىكتەر ادامدارعا ءار ءتۇرلى كەزدەسەدى جانە كەزدەسۋ رەتى دە تۇرلىشە بولادى، بىرەۋگە تۇتاس دايىن كۇيىندە كەزدەسسە، بىرەۋلەرگە ەلەس بەرۋى، ال ەندى بىرەۋلەرگە جولى عانا كورسەتىلۋى مۇمكىن. تابىستىڭ ادامعا كەزدەسۋ رەت سانى دا الۋان ءتۇرلى. بىرەۋلەرگە ءجيى، ال ەندى بىرەۋلەرگە سيرەك، ءتىپتى، كەي ادامدارعا كەزدەسپەۋى دە مۇمكىن. ونى ادام بالاسى كوزىمەن كورىپ، قولىمەن ۇستاي المايدى. سەبەبى تابىس - اللا تاعالانىڭ جۇرەككە جاسىرعان قۇپياسىنىڭ ءبىرى.
ونى ىزدەۋ كەرەك، وعان باستار جولدى بىلمەك كەرەك، سوندا عانا ونىڭ كەلگەن ءساتىن سەزىپ بىلۋگە بولادى. ال ىزدەنبەگەن جەردە ادام ونىڭ كەلگەنىن، قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقانىن، ءتىپتى، قولىن سوزسا قۇشاعىنا قۇلاۋعا شاق تۇرعانىن دا سەزبەيدى. ال ىزدەنىپ جۇرگەن جان تابىستىڭ ءوزى تۇگىل ەلەسىن كورىپ، ءيسىن سەزەدى. كىم دە بولسا، تابىسقا جەتۋدىڭ مۇمكىندىگىن كوبىرەك العىسى كەلەدى، ءبىراق وعان ءوزىن دايىندامايدى. دايىنداۋ ءۇشىن ادام ءومىر بويى ءوز-وزىن دامىتىپ وتىرۋى شارت. سەبەبى تابىس ساتتىلىك ادامعا ايتىپ كەلەتىن قوناق ەمەس، سوندىقتان كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلەتىن تابىس ءساتىن كۇتىپ الۋعا دايىن بولۋىمىز ءتيىس. كىمدە كىم ىزدەنىستە بولىپ، تابىس كەلەرىن كۇتىپ جۇرسە تابىس تا ونى ىزدەيدى، ونىمەن قاۋىشۋعا اسىعادى. ومىردە دە ءبىر ءبىرىن ۇناتاتىن ادامدار عانا ءبىرىن-بىرى ساعىنادى. اللا تاعالا كىم ءوزىن ىزدەسە، ول دا سونى ىزدەيتىنىن، كىم وزىنە قاراي ءبىر قادام باسا، ول وعان قاراي ون قادام باساتىنىن، كىم وعان قاراي جۇرسە، ول سول پەندەسىنە قاراي جۇگىرەتىنىن ايتقان ەمەس پە؟ تابىس تا سول، كىم ونى ىزدەسە ول دا سونى تابادى. سەبەبى، تابىس تا اللانىڭ قۇپياسى مەن قۇدىرەتىنىڭ ءبىرى. ىزدەگەن جاننىڭ تابىسپەن قاۋىشۋعا رەتى مەن مۇمكىندىگى ءجيى، ىزدەمەگەن جاننىڭ تابىسپەن قاۋىشۋ رەتى دە از بولادى.
ولاي بولسا، قانداي ادامدا ونىمەن كەزدەسۋگە مۇمكىندىگى بولمايدى؟ ول اقىل ەسى كەم اۋرۋ ادامدار عانا، باسقا ادامداردىڭ بارلىعى دا، ول مەيلى دەنەلىك تۇرعىدان كەمتار، كەمباعال بولسىن، مەيلى، كەدەي، الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار قوعامنىڭ ءالجۋاز توپتارى بوسىن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا تابىسقا كەزدەسۋگە مۇمكىندىگى بولادى. الايدا، شىندىعى سول ولاردىڭ تابىسپەن جولىعۋداعى رەتى از بولادى. وندا ونى قۇدايدىڭ ادىلەتسىزدىگى دەۋگە بولا ما؟
جوق ولاي ەمەس، ماسەلە تابىستى كىمنىڭ قالاي قابىلداۋىندا جاتىر. تابىس مەيلى قالاي بولماسىن كەز كەلگەن ادامدى ۇزاق كۇتپەيتىنىن ايتتىق، سەبەبى، وندا ءۇش ءتۇرلى قاسيەت بار. بىرىنشىدەن تابىس تا اللانىڭ سيپاتى بار، ول اللانىڭ سىناعى، ال سىناق ۇزاق بولمايدى. ەكىنشىدەن، تابىستا ماتەريالدىق قاسيەت بار. ول قىمبات قۇندىلىق، ول قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءوز قۇنىن تومەندەتپەيدى. ۇشىنشىدەن تابىستا ادامي سيپات بار، اشىعىن ايتقاندا تابىس سۇلۋ دا، تاكاپپار ايەل ىسپەتتەس، ول سەنى سارىلا كۇتىپ وتىرمايدى. سەنەن دە مىقتى ادام كەزدەسسە سونىمەن ىلەسىپ كەتە بارادى. سوندىقتان تابىس وسى شاقتىڭ ناتيجەسى، وسى جەر، وسى ءسات جانە سەن - ءوزىڭ عانا، وسى ۇشەۋى تابىستى قۇرايدى. وسى ۇشەۋىنىڭ ىشىندە مەكەن دە، مەزگىل دە ماڭىزدى. ورىن قولايلى بولىپ، ۋاقىت ساي كەلمەسە، وندا تابىس سارىلتادى. جەر قولايسىز بولىپ، ۋاقىت جاراسىمدى بولسا، وندا دا تابىس ارىتادى. ءبىراق، وسىلاردىڭ ىشىندە باستى فاكتور سەنىڭ ءوزىڭ. سەبەبى، ۋاقىت قانشاما قىرىن قاراسا دا، مەكەن قانشاما قولايسىز بولسا دا، ادامنىڭ اقىل ويىن تۇنشىقتىرىپ، تۇتقىنعا ۇستاي المايدى. ادام ساناسى اللانىڭ نۇرىنداي شەكسىز جانە كۇشتى. سول ءۇشىن دە ادام وزىنە-وزى قارجى قۇيىپ، دامىتىپ، ولە-ولگەنشە زامان اعىمىنان قالماۋى ءتيىس-اق. مىنە تابىس دەگەنىمىز وسى. باستىسى جەتكەن تابىستى ۇستاي بىلۋدە. كىمدە كىم كوتەرىلگەن بيىگىندە قالىپ قويسا، سول عانا ناعىز تابىسكەر. ءومىر ءوزىنىڭ سىيلىعىن باسىندا ەمەس، سوڭىندا بەرەدى دەگەنىمىز وسى.
قاستەر سارقىتقان،
اباي اتىنداعى قازۇپۋ، ەلتانۋ جانە تۋريزم كافەدراسىنىڭ دوسەنتى
