ەرتاي ءنۇسىپجانوۆ ەسىمدى Fاcebook قولدانۋشىسى ءوزىنىڭ پاراقشاسىنا قىتايعا قارىزىن قايتارا الماي جۇرگەن موڭعوليانى قىسپاققا الىپ جاتقانىن جازدى. ەرتاي ءنۇسىپجانوۆ قازاقستان موڭعوليانىڭ كەبىن كيۋۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ، ءوز الاڭداۋشىلىعىن دا ءبىلدىردى.
"بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن، قىتايدىڭ گەوگرافيالىق كارتالارىندا قازاق جەرىن وزدەرىنىڭ اۋماقتارى ەتىپ كورسەتەدى ەكەن دەيتىن اقپارات تاراعان ەدى. الايدا، ول دايەكسىز بولدى دا، ەلدى بوسقا دۇرلىكتىرگەن انشەيىن ءبىر قاۋەسەت كۇيىندە قالدى. حالىقتى دالەلسىز اقپاراتپەن ۇرەيلەندىرۋدى دوعارعان دۇرىس. ءبىز ۇستاناتىن ساقتىق شارالارى قانداي بولۋى قاجەت؟ قايتسەك حالىقتىڭ جۇڭگو تۋرالى تانىمىن كەڭەيتەمىز؟
مىنانى قاراڭىزدارشى. قازىرگى تاڭدا جۇڭگو باسىلىمدارى موڭعوليانىڭ ەرتەدە ءوز جەرلەرى بولعانىن، كەيىن تاۋەلسىزدىك العانىمەن، ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءالى دە قىتايعا تاۋەلدى ەكەنىن جارىسا جازىپ جاتىر. اڭگىمە توركىنى مۇندا:
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا، موڭعوليانىڭ قحر مەن حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قورىنان (IMF) قارىزعا العان 580 ميلليون اقش دوللارىن قايتاراتىن ۋاقىتى بىتەدى. موڭعوليا ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ديەۆالۆاسيالانۋى، شەتەلدىك كاپيتالدىڭ ەلدەن جاپپاي كەتۋى سياقتى جاعدايلار، «جايلاۋلى ەلگە» قىرۋار قارىزىن وتەۋگە ەش مۇمكىندىك قالدىرمادى. جۇڭگو تاراپى وسى احۋالعا بايلانىستى مىنانداي ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى قاراستىرۋدا:
1) قىتاي-موڭعول ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەرىن توقتاتۋ؛
2) جۇڭگو اۋماعىنا كىرەتىن موڭعوليانىڭ مەتاللى مەن كومىرىنەن ترانزيتتىك تاسىمالداۋ اقىسىن الۋ؛
3) موڭعولياعا نەسيەگە بەرىلۋى مۇمكىن $4 ملرد. مەرزىمىنەن بۇرىن كۇشىن جويۋ.
كەيبىر دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، وسى جاعدايعا بايلانىستى موڭعول ۇكىمەتى ەلدە «وتان ءسۇيۋ» اتتى قايىرىمدىلىق اكسياسىن باستادى. وسىلايشا، حالىقتىڭ بانكتەردە ساقتالعان دەپوزيتتەرىن، التىندارى مەن باعالى بۇيىمدارىن، ءتىپتى اۋىلداعى جۇرتتان استىنداعى اتتارىن قايىرىمدىلىققا الۋ ارقىلى مەملەكەتتى قارىزدان قۇتقارۋعا شاقىرۋدا. بۇل قايىرىمدىلىق اكسياسىن موڭعولدىڭ ءبىر ەكونوميستى (奥索加拉夫·布乌克呼乌) باستاپ، ءوزى 100 ميلليون تۋگريك (شامامەن $40 مىڭ)، 10 باس جىلقى جانە التىن جۇزىگىن سالعان. تاعى ءبىر شەنەۋنىك ءوزىنىڭ ءۇش ايلىق ەڭبەكاقىسىن بەرگەن. ال ەل ازاماتتارىنا ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ارنايى تاريف ۇسىنىلۋدا. وندا مىسالى، 8 جاسار بالا 1000 تۋگريك (شامامەن $0.4)، 30 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار 22 000 تۋگريك ($9)، ال 50 جاسقا دەيىنگى ءاربىر ازامات 200 000 تۋگريكتەن ($81) بەرۋلەرى قاجەت دەلىنگەن.
ايتا كەتەيىن، 2016 جىلى موڭعوليا ەكونوميكاسىنىڭ قىتايعا تاۋەلدىلىگى 60%-عا جەتكەن. ءبىز قىتايعا قانشالىقتى تاۋەلدىمىز؟ قارىزىمىز قانشا؟ موڭعوليانىڭ باسىنا تۇسكەن جاعداي بىزگە تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟..." دەپ جازدى ەرتاي ءنۇسىپجانوۆ.
