تەمەكى تارتۋ باستى كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ لەتالدى تۇردە اياقتالۋىنا الىپ كەلەتىن بىردەن-بىر سەبەپ بولىپ وتىر. ددسۇ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە سايكەس، جىل سايىن تەمەكىدەن شامامەن 6 ملن.ادام ولىمگە ۇشىراپ وتىرادى ەكەن. تەمەكى تارتۋدىڭ قاۋىپتىلىگىن باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتار بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن، تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قۇرامى مەن ولاردان بولىنەتىن زاتتار جايلى تولىقتاي اقپاراتتى ءبىرىڭعاي كەدەندىك وداقتىق ەسەپتەمەلەردى جاساۋدىڭ كەرەكتىگىن راستاپ وتىر. بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە. سەبەبى، ءالى كۇنگە دەيىن تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا قانداي زاتتاردىڭ بار جانە جوقتىعى تۋرالى تولىقتاي اقپاراتتار جوق. ەۆروپا مەملەكەتتەرىندە مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك بارلىق تەمەكى وندىرىستەرىندە جۇكتەلگەن. ول 2001 جىلدان باستاپ باستاۋ العان بولاتىن. ەەس بويىنشا تەمەكىلەردى جاساپ شىعارۋ كەزىندە قوسپالار، ياعني تەمەكىگە جاعىمدى ءدام بەرۋشىلەر، سۇزگىلەردىڭ شارباتپەن ءسىڭىرىلۋىنىڭ بولماۋى، جانە دە بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنداي ەتىپ جاساۋعا بولمايدى. بۇل شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن بولاتىن، سەبەبى تەمەكى تارتاتىنداردىڭ ىشىندە بالالار مەن ايەل ادامداردىڭ سانى ارتۋدا. ال ەرادامداردىڭ اراسىندا تەمەكى تارتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جىلدان-جىلعا تومەندەۋدە. سول سەبەپتى ايەل ادامدار مەن ءوسىم كەلە جاتقان جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋ ماقساتىندا تەمەكىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن تولىقتاي كومپونەنتتەردىڭ كەرى اسەرلەرىن ءبىلۋى ءتيىس. مىسالى، تاعامدىق ونىمدەر وندىرىستىك ورىنداردا ەشقانداي زاتتاڭباسىز شىعارىلمايدى، ونىڭ ىشىندە بارلىق قۇرامى جازىلۋى ءتيىس، سولاردىڭ ىشىندە كونسەروگەندىك اسەرلەرى بارلار جازىلۋى قاجەت. بارلىق تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن بارلىق قۇرىلىمداردى زەرتتەۋ جانە شەكتەۋ كەرەك. 

ولار تەراتوگەندىك (ۇرىقتىڭ دامۋى بارىسىندا كەمىستىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن)، اللەرگەندىك، كانسەروگەندىك (ىسىك كلەتكالارىنىڭ دامۋىن تۋىنداتۋى مۇمكىن)، مۋتاگەندىك (كلەكالاردا ءتۇرلى مۋتاسيالار تۋدىرۋى) جانە ادامعا ەسىرتكەلىك اسەر ەتۋشى قاسيەتتەرى بار بولۋى ىقتيمال. ءبىر قىزىعى تەمەكى ءوندىرۋشى تەحنولوگتاردىڭ وزدەرى وزدەرىنىڭ قوسپالارىنىڭ قاسيەتتەرى جايلى بىلەدى (ولار بۇل زاتتاردىڭ قاسيەتتەرى جايلى تولىقتاي اقپاراتى بار ىشكى قۇجاتتاردى الىپ وتىرادى)، دەگەنىمەن دە، بۇل وندىرىستە قولدانۋعا شەكتەۋ قويا المايدى جانە شەت ەلدەردە تەمەكى ونىمدەرىنىڭ تۇزىلۋىنە شەكتەۋ قويىلعاندىقتان، كەدەندىك وداق مەملەكەتتەرى ءۇشىن ءتۇرلى تەمەكىلەردىڭ قوسىمشالارىنىڭ سانى بىرنەشە ەسەگە ارتپ وتىر. شەت ەلدەردە كوپتەگەن تەمەكى ءوندىرۋ ورىندارى ءبىزدىڭ تۇتىنۋىمىز جانە سۇرانىسىمىزعا جاۋاپ رەتىندە عانا جۇمىس اتقارىپ وتىر. وسى جەردەن «نە سەبەپتى ەس مەملەكەتتەرى ءۇشىن ترانسسانكسيالىق كومپانيالار وزدەرىنىڭ تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قۇرامدارى جايلى تولىقتاي اقپارات بەرىپ، ال كەدەندىك وداق مەملەكەتتەرى ءۇشىن مۇنداي اقپاراتتار بەرىلمەيدى؟» - دەگەن سۇراق تۋىنداپ وتىر.  دەگەنىمەن دە، تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قۇرامدارىنا كىرەتىن قوسىلىستاردىڭ كەرى اسەرلەرى جايلى مىسالدار كەلتىرۋگە دە بولادى. مىسالى، بەنزوپيرەن، بەنزول، 1،3-بۋتاديەن، فورمالدەگيد، اسەتالدەگيد، نيتروزاميندەر كونسەروگەندىك جانە مۋتاگەندىك اسەرلەرگە يە. ولار لەيكوز جانە ىسىك اۋرۋىنىڭ باسقا دا تۇرلەرىن تۋدىرۋى مۇمكىن. سيانيدتەر ورگانيزمدە اۋىر ينتوكسيكاسيانى شاقىرىپ وتىرادى. تەمەكىنىڭ تەزدەتىپ تۇتانۋىن تۋدىراتىن ءتۇرلى سەليترا، اسەتون تەراتوگەندىك جانە اللەرگەندىك اسەرلەرى بار. ال كۇشان جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنە كەرى اسەرى بايقالادى جانە ءتۇرلى وبىر ىسىكتەرىنىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.پولونيي – رادياكتيۆتى ەلەمەنت. ورگانيزمگە ىشتەي رادياسيالىق اسەرى بايقالادى. ەرىتكىشتەر، كونسەرۆانتتار، تۇراقتاندىرۋشىلار دا ورگانيزمگە توكسيكالىق اسەر ەتەدى. ەگەر   ەسىرتكىگە جانە كونسەروگەندىك شايىرعا كەلەتىن بولساق، جوعارىدا ايتىلعان حيميالىق قوسىلىستاردىڭ جانىندا زالالسىز بولۋىپ كورىنۋى مۇمكىن. دەگەنىمەن، ەسىرتكىنى قولدانۋ گيپەرتونياعا، تامىرلاردىڭ سكلەروزيرلەنۋىنە، ءبولىنۋدى تۋدىردى جانە وكپەدە ىسىك كلەتكالارىنىڭ پايدا بولۋىن تۋدىراتىندىعى بۇرىننان بەلگىلى.ءبىر تەمەكىنى تۇتىنعاننان كەيىن اۋىز قۋىسىنىڭ شىرىشتى قاباتىنىڭ وزگەرىسىنە الىپ كەلەدى، ول قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلەدى. ۇيقى بەزىنىڭ ىسىگىنىڭ پايدا بولۋ مۇمكىنشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى، ال پايدا بولعان ىسىكتى دارى-دارىمەكپەن ەمدەۋدەن بۇرىن،حيرۋرگيالىق جولمەن دە الىپ تاستاۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايعا جەتەدى. كوزدىڭ تورلى قابىعىنىڭ قاناينالىمى بۇزىلادى، كوزدىڭ ارتقى بولىگىنىڭ وزگەرىسى تۋىندايدى – ورتالىق كورۋ قابىلەتتىلىگى ناشارلايدى. ال رەپرودۋكتيۆتى جۇيەگە تەمەكى ءوز كەسەلىن از كەلتىرەدى دەپ تە ايتا المايمىز، بەدەۋلىككە جانە اتەكتىككە الىپ كەلەدى. تەمەكىنىڭ كەرى اسەرىن ءتىپتى، انا جاتىرىنداعى بالا دا سەزىنەدى، ال ەگەر دۇنيەگە كەلمەگەن نارەستەنىڭ اناسى تەمەكى تارتاتىن بولسا، تۋىلماعان بالادا ءقاۋىپتى اۋرۋلار پايدا بولۋى مۇمكىن. بۋتان، كادميي، گەكسامين، ۆينيل ءحلوريدى،  نافتالين، اسەتون، اممونيي، مەتانول، مەتان، پولونيي، راديي، توريي، سمولى … سىندى 4000 ءتۇرلى دەڭگەيدەگى توكسيكالىق اسەرى بايقالىناتىن حيميالىق زاتتار بار. ال توكسيكالىق زاتتاردىڭ كەرى اسەرلەرىن، ءوندىرىس بارىسىندا قوسىلاتىن قوسپالار ءتىپتى ودان ءارى كەرى اسەرىن ارتتىرا تۇسەدى. سونىمەن قاتار، تاعى ءبىر قىزىق جايتتاردىڭ ءبىرى، تەمەكى ونىمدەرى ەەس مەملەكەتتەرى ءۇشىن شەكتەۋلەر بويىنشا جەكەلەي جاسالىنادى، ال كەدەندىك وداق مەملەكەتتەرى ءۇشىن باسقا شەكتەۋلەر بويىنشا جاسالىنىپ وتىرادى. جانە مۇنداي جايتتار كۇماندىك كەلتىرمەيدى، ياعني تەمەكى ءوندىرۋشى مەكەمەلەر ءوزىنىڭ تۇتىنۋشىلارىنان جاسىراتىن جايتتارىنىڭ بار ەكەندىگىنە بىردەن ءبىر دالەل بولا الادى. حالىقتىق قۇندىلىق بويىنشا جانە ۇرپاقتارىمىزدىڭ دەندەرىنىڭ ساۋ بولۋىن ساقتاۋ قالۋ ماقساتىندا زەرتتەلىنىپ وتىرعان ماسەلەنى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋىمىز قاجەت. ال ءسىز بۇل ماقالانى وقىپ جاتقان ۋاقىتتا، تەمەكىنىڭ كەرى اسەرىنەن 20 شاقتى ادام دۇنيەدەن وزدى.

اۆتورلارى: ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا كافەدراسىنىڭ دوسەنتى باقتىبايەۆا ل.ك.

PhD. اعا وقىتۋشى الىبەك ىدىرىس ۇلى