جەزقازعان وڭىرىندە، قاسيەتءتى ۇلىتاۋ تورىندە، اۋليەبۇلاق جاعاسىندا ەلباسىنىڭ حابار ارناسىنا بەرگەن ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتىنان ءۇزىندى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە: "ءقازىر ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن ادامنىڭ ءبارى بالاسىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىر. ال ەندى تاريحىن، بولاشاعىن قازاقپەن بىرگە دەپ سانامايتىندار ءبارىبىر كەتەدى. وعان ءبىز تىيىم سالا المايمىز"، -دەدى.

– ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحانياتىندا ءدىننىڭ ورنى قانداي ماڭىزدى بولسا، ءتىل دە سونداي ماڭىزعا يە. ءسىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى ويلارىڭىزدى بىلە وتىرساق؟

 – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋى، ونىڭ وركەندەۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. كونستيتۋسياعا «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلدى. سولاي عوي؟ ەشكىمگە قازاق تىلىندە سويلەمە دەپ، كەدەرگى جاساپ وتىرعان ءبىر ادام جوق. ءوزىمىز قازاقشا سويلەۋىمىز كەرەك. قانداي مىنبەدەن قازاقشا سويلەسەڭ دە، ەشكىم «ءتايت، بىلاي تۇر» دەپ ايتپايدى. قانشا ادام وتىرسا دا، سولارعا ارنالعان اۋدارماسىن بەرىپ، قازاق تىلىندە سويلەۋگە بولادى. ءبىز ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەي ءبىلۋىمىز كەرەك. ەشكىمگە اناۋ سويتپەدى دەپ ءۋاج ايتۋدىڭ ءجونى جوق. مەن ءبارىن بىلەمىن، ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز، مادەنيەت وكىلدەرى «ءبىزدىڭ ءتىلىمىز جەتىمدىك كورىپ كەلەدى، تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە بايعۇس ءتىلىمىز جەتىمدىكتەن شىقپاي ءجۇر» دەپ ايتا بەرەدى. «باقىتسىزبىن» دەگەن ادام باقىتسىز بولادى. «باقىتتىمىن» دەپ جۇرسە، باقىتتى بولادى. «ءتىلىمىز بار» دەپ جۇرسە، ءتىلىمىز بار بولادى، «ءتىلىمىز جوق» دەپ جۇرسە، ءتىلىمىز جوق بولادى. قاي-قايداعىنى، اقىرزاماندى باسقا ورناتپاي، «ءتىل تۋرالى زاڭدى» قولدانىپ، وزىمىزبەن ءوزىمىز قازاقشا سويلەسۋىمىز كەرەك. ءتىلدى قولدانىپ، باتىل سويلەۋىمىز كەرەك. ءتىلدىڭ مايىن تامىزىپ سويلەپ، باسقا جۇرتقا ۇلگى كورسەتۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، جىل سايىن 100 مىڭنان استام بالا مەكتەپ بىتىرەدى، سونىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازاق تىلىندە وقىعان. ءقازىر ورىستىكى بولسىن، باسقانىكى بولسىن، بارلىق مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋ مىندەتتى بولىپ سانالادى. قاي مەكتەپكە بارساڭىز دا، 6-7 سىنىپتاعى قاي بالانى كەزدەستىرسەڭىز دە، ول قازاقشا، ورىسشا، اعىلشىنشا سويلەپ تۇرادى. مىنە، ءبىزدىڭ تىلگە دەگەن قامقورلىعىمىز وسى. مۇمكىن، جۇرت «ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نەگە قازاقشا سايرامايدى، ىلعي دا ءبىراز سويلەپ كەلىپ، ورىسشاعا اۋىسىپ كەتەدى» دەپ ويلايتىن شىعار. مەن مۇنىڭ ءبارىن بىلەمىن. ءبىز تاۋەلسىزدىك جاريالاعاندا قازاقستانداعى قازاقتىڭ سانى 40 پايىز بولاتىن. 40 پايىز! باسقالار «سەندەر ازسىڭدار مىنا مەملەكەتتە، قايداعى تاۋەلسىزدىك سەندەرگە؟» دەپ ايتپايتىن با ەدى؟ دەگەنمەن ەلگە سونىڭ ءبارىن ءتۇسىندىرىپ، كۇرەسە ءجۇرىپ، ءبىز تاۋەلسىزدىك جاريالادىق. ءقازىر، مىنە، قازاقتىڭ سانى 65 پايىزعا جەتتى. قازاقستان حالقىنىڭ سانى سول كەزدەگىدەن ازايىپ، ءبىرازى كوشىپ كەتتى عوي. رەسەيگە كوشتى، ەۆرەيلەر كوشتى، نەمىستەر كوشتى، اناۋ كوشتى، مىناۋ كوشتى... وسى تۇستا حالىق 13-14 ميلليونعا جۋىق بولعان ەدى. ءقازىر 4 ميلليونداي حالىق قوسىلىپ، 17 ميلليوننان استىق. ءتىپتى كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەن دە كوبەيىپ بارامىز. قۇدايعا شۇكىر، جىل سايىن حالقىمىزدىڭ سانى ارتۋدا. ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ سانى كوبەيۋدە. ال جارايدى، ءبارىن تىيىپ، قازاق تىلىنەن باسقا ءتىلدى زاڭمەن جاۋىپ تاستاپ، اۋىزدارىڭدى اشپاڭدار، سويلەمەڭدەر دەسەك، وندا ۋكراينا سياقتى بولامىز. ءقازىر قازاقتىڭ ءبارى مۇنى تۇسىنگەن شىعار. سولاي ەتىپ، جۇرتتىڭ باسىنان سوعىپ وتىرىپ، قازاق تىلىنە اكەلىپ، قانتوگىس قىلىپ، تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋ كەرەك پە، الدە ەپتەپ-ەپتەپ امال قولدانىپ، ماسەلەمىزدى شەشۋ كەرەك پە؟ اڭگىمە سوندا. ال تاڭدايىق، قايسىسىن الامىز؟ سوندىقتان مەن بۇل جەردە دە سابىرلىلىق كەرەك دەپ ويلايمىن. بولاشاق ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بولاشاق بىزگە بەتىن بۇرىپ تۇر. قازاقتىڭ سانى كوبەيىپ، ءتىلدىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ كەلەدى. كوپ وبلىستاردا بارلىق ءىس قاعازدارى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. وعان ەشكىم كەدەرگى جاسامايدى. قازاعى كوپ اۋداندار قازاقشا جۇرگىزەدى. ونىڭ ىشىندە ءقازىر قازاقشا سويلەيتىن باسقا ۇلتتىڭ ازاماتتارى قانشاما؟ كورىپ وتىرسىزدار، بارلىق جەردە بار. ولاردى تەلەديداردان كورىپ جۇرسىزدەر. جۋرناليستەر اراسىندا دا، قاراپايىم ادامدار اراسىندا دا بار. ءقازىر ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن ادامنىڭ ءبارى بالاسىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىر. ال ەندى تاريحىن، بولاشاعىن قازاقپەن بىرگە دەپ سانامايتىندار ءبارىبىر كەتەدى. وعان ءبىز تىيىم سالا المايمىز، سالىپ تا وتىرعان جوقپىز. سوندىقتان ءوز حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمىن ۇيرەتىپ، ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز باعالاۋىمىز كەرەك. مەن قازاقتىڭ ءتىلىن عانا بىلەمىن، باسقاسى قۇرىسىن دەپ جۇرگەندەردىڭ كىم ەكەنىن الىپ قارايىقشى. ول – نە ورىس ءتىلىن ءجوندى بىلمەيتىن ادام، نە اعىلشىن ءتىلىن مۇلدە بىلمەيتىن ادام. وقۋعا مويىنسۇنبايدى، سويلەگىسى كەلمەيدى. سولار: «قازاقتىڭ ءتىلى عانا جاقسى، قازاقتىڭ تىلىنەن باسقا ءسوز جوق» دەيدى. سوندا ءبىز مىنا وركەنيەتپەن قالاي جالعاسامىز، ايتىڭدارشى؟ ورىس ءتىلىن الايىق. ول دا بەلگىلى. بىزگە ورىس ەلىنىڭ تىزەسىن باتىرىپ جىبەرگەن كەزى بولدى. سول ورىستىڭ ءتىلىن ۇيرەنەمىز دەپ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسى ازايدى دەگەن ماسەلەگە تىرەلەدى عوي. كەيبىر ۇعىمداردى ورىس تىلىنەن ەنگەن دەگەن جەلەۋمەن ءبىرجاقتى اۋدارۋدا. دۇنيە جۇزىنە ورتاق سوزدەردىڭ قازاقشا بالاماسىن تاۋىپ جاتىر. مەن تالاي جازۋشىلارمەن، كومپوزيتورلارمەن سويلەسىپ ءجۇرمىن. «پيانينو»، «پيانو» دەگەن حالىقارالىق تەرمين. ونى ءبىز «كۇيساندىق» دەدىك. ەشقانداي جاناسپايدى. ساندىق پەن كۇيدىڭ اراسىنا پيانينونى قوسۋعا بولا ما؟ مىسالى، كومپوزيتوردى دۇنيە جۇزىندە كومپوزيتور دەيدى. ءبىز «سازگەر» دەپ ءجۇرمىز. «ساز» دەگەن باسقا ماعىنانى بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى نەدەن شىعىپ جاتىر؟ ويتكەنى ورىستىڭ تىلىنەن ارىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. بىرەسە تۇرىكتەن، بىرەسە ارابتان، بىرەسە پارسىدان الامىز. ءسويتىپ، بۇزىپ ءجۇرمىز. ءتىلدى بايىتۋ كەرەك! وعان حالىقارالىق ۇعىمداردى ەنگىزسەك، ءتىلىمىز داميدى. وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. بۇدان قورقىپ، شوشۋدىڭ قاجەتى جوق. ءتىلىمىز وركەندەپ، ءوسىپ كەلە جاتىر دەي الامىن. ءقازىر ەشقانداي ءقاۋىپ جوق. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى زور. دۇنيەدە 6 مىڭ ءتىل بار. جىل سايىن ونىڭ 10 پايىزى جويىلىپ وتىرادى. قاجەت ەمەستەرى... ونى قولداناتىن ادامدار از، اۋقىمى تار. سولاي بولىپ جاتىر. ال مىنا اعىلشىن ءتىلىن دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ 70 پايىزى قولدانادى. نەگە ونى قولدانادى؟ ول – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، اقپارات قۇرالدارىنىڭ، ينتەرنەتتىڭ، مەديسينا مەن مادەنيەتتىڭ ءتىلى. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي-اق ءومىر سۇرەمىز دەۋگە بولادى. ارينە، بولادى! ءبىراق وندا اعىلشىن ءتىلى ارقىلى تاراپ جاتقان ءىلىمدى بىلمەيسىڭ. ونى بىلمەسەڭ، وركەندەپ وسۋىڭە جول اشپايسىڭ، بولاشاعىڭا بالتا شاباسىڭ. سوندىقتان ءبىز مەملەكەتىمىزدى العا سۇيرەپ، ەكونوميكاسىن كوتەرىپ، وركەندەپ-وسىپ، وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەپ وتىرعاندا، حالقىمىز، جاستارىمىز اعىلشىن ءتىلىن بىلمەسە، قالاي بولادى؟ مىسالى، 1 جارىم ميلليارد حالقى بار جۇڭگو ەلى جۇڭگو ءتىلىن قۇرمەتتەپ وتىر عوي. ءبىراق بارلىق ەليتاسى، بيزنەسى اعىلشىن تىلىندە دە سويلەيدى. جاپونداردىڭ بيزنەس ەليتاسى، ءعىلىم-بىلىمى اعىلشىن تىلىندە. ءبىر ميلليارد حالقى بار ءۇندىستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە اعىلشىن ءتىلىن دوعارىپ تاستادى دا، 5-6 جىلدان كەيىن قايتا ورالدى. سينگاپۋردا دا، مالايزيادا دا سولاي بولدى. مىنا ءبىزدى وتارلاعان ەلدىڭ ءتىلى قۇرىسىن دەپ قولدانىستان الىپ تاستاپ، كەرەك بولعان سوڭ قايتىپ كەلدى. سوندىقتان ءۇش ءتىلدى – مەملەكەتتىك ءتىل، ورىس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلىن يگەرگەنىمىز وتە دۇرىس. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىل قاتار كەلە جاتىر. ءبىز سونى نەگە ويلامايمىز؟ ءبىز وسىلاي ءۇشتۇعىرلى ءتىلدى قولدانساق، تۇبىندە ءبىزدىڭ جولىمىز اشىق بولادى. وسىنى ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل جەردە اسىعىستىق جاساماۋ كەرەك. سابىرلى بولعان ءجون. ءبىزدىڭ كوپۇلتتى بولىپ وتىرعانىمىزعا ەشكىم كىنالى ەمەس. تاعدىر سولاي بولدى. وزگە حالىقتاردىڭ دا ەشقانداي جازىعى جوق. ورىستاردىڭ، ۋكراينداردىڭ، بەلورۋستاردىڭ، ۇيعىر، شەشەن سەكىلدى حالىقتاردىڭ نە كىناسى بار؟ وسىلاي بولدى، تاريح ءبىزدى كوپۇلتتى ەتتى. ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ، قازاقستاننىڭ بىرلىگىن ساقتاپ، توزىمدىلىك تانىتىپ، ەكونوميكامىزدى وركەندەتىپ، وسە بەرەتىن بولساق، كەلەشەك قازاقتىڭ قولىندا بولادى.

(ءۇزىندى پرەزيدەنتتىڭ رەسمي سايتىنان الىندى.)