ارۋ ارال. اسىل ارال. اساۋ تولقىندى ارالدىڭ قاسيەتتى توپىراعى تۋرالى ءسوز ەتكەندە، سوناۋ نۇرتۋعان، نۇرماعامبەت، جاڭابەرگەن، ءدارىعۇل، ءابىلحان ماحانوۆ سەكىلدى جىراۋ – شايىرلاردان، ءا.نۇرپەيىسوۆ، ز.شۇكىروۆ، ج.ءابدىراشوۆ، ش.سارييەۆ سىندى كلاسسيك اقىن-جازۋشىلاردان باستاۋ الاتىن كيەلى مەكەن ەسكە تۇسەدى. الەمگە اتى اسقاق ارالدىڭ مىڭجىلدىق تەرەڭ تاريحى، جاۋھار-جادىگەرلەرى عاسىردان-عاسىرعا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بولىپ كەلە جاتقانى امبەگە ايان. اڭىزاق سوققان جەلدىڭ وتىندە، اتانداي رۋحتى ەلى بار، ارالدىڭ قۇتتى جەرى تالانتتار مەن تارلاندارعا، اقىن-شايىرلار مەن ونەر، جىر جامپوزدارىنا ەشقاشان كەندە بولعان ەمەس. ءسوز ەتكەلى وتىرعانىم، وسى ارال توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن، ءوقۋ-بىلىم ىزدەپ، الماتىعا كوشكەن، ورەلى ولەڭدى ەرتتەپ مىنگەن، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن، تۇركىتانۋشى عالىم، ازامات اقىن، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ق ر بعم م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرىكباي قوساننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا بولماق.
اقىن، ءارى عالىم سەرىكباي قوسان 1964 جىلى 2 قىركۇيەكتە قىزىلوردا وبلىسى، ارال اۋدانى، اقباستى ەلدى-مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتى بىتىرىسىمەن، 1986-1991 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن «شىعىستانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداعان. ەڭبەك جولىن قازاقتىڭ قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى، اعا وقىتۋشى بولىپ باستاپ، بۇگىندە جوعارىدا اتالعان ينستيتۋتتا قىزمەت ەتەدى.
كۇندەلىكتى قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ ىعىمەن ءجۇرىپ، قاسىمىزداعى تالانتتى جانداردى باعالامايتىنىمىز اقيقات. جۋىردا، قولىما اقىننىڭ 2006 جىلى جارىق كورگەن «جۇرەكتەگى ءجۇز ولەڭ»–اتتى كىتابى ءتۇستى. بايقاپ، باعامداپ وقىپ وتىرسام، سەرىكباي قوسان – ناعىز كانىگى قالىپتاسقان اقىن ەكەن. جازعان ولەڭدەرى وزىنشە ۇلكەن الەم، مازمۇنى تەرەڭ، ءتىلى شۇرايلى، ۇيقاسى ماعىنالى. سودان اقىن شىعارماشىلىعىمەن تەرەڭىرەك تانىسىپ كورەيىن دەگەن ويعا كەلىپ، قولىما قالام الدىم. اۆتوردىڭ «اتاجۇرتىم» - اتتى ولەڭىندە:
ارالىم-اتاجۇرتىم، وسكەن جەرىم،
ايمالاپ، ايدارىمنان ەسكەن جەلىڭ.
قايىعىن قيالىمنىڭ تولقىن تەربەپ،
ارماننىڭ اق ەسكەگىن ەسكەن جەرىم.
اڭساۋمەن كوكەيىمدى تەسكەن جەرىم،
العاۋسىز اق تورتاڭدى جەسكەن جەرىم.
كەر باسىپ كەڭ دۇنيەنى جۇرگەنمەنەن،
داريعا، باسىلار ما ىشتەن شەرىم؟!-دەپ، تولعانىپ، ءوزىنىڭ ارالداي اسىل توپىراقتا كىندىك قانى تامعانىن، ازاماتتىق قيال-سەزىمىن قايىققا تەڭەپ، ونىڭ ەسكەگىمەن ارماننىڭ اسقاق جەتەگىندە جەتىلگەنىن جەتكىزە كەلە:
كوك ارال، كوك تەڭىزدى كەشكەن جەرىم،
باسىنان باعى جانباي وشكەن جەرىم.
ەسىمە قايتا-قايتا تۇسەسىڭ-اۋ،
قۇربىعا قوش دەي الماي، كوشكەن جەرىم!-دەي كەلە، بۇگىندە باسىنان باعى تايعان ارالدىڭ مۇڭ مەن زارىن، شەر تولعانىسىن وزىندىك ماقاممەن جىرعا قوسادى. اقىننىڭ «شابىت شاقىرۋ» اتتى ولەڭىندە:
كەل، قيالىم، كوڭىلىمدى تەربەتشى،
ويدى قوزعاپ، توڭىرەكتى زەرلەتشى.
ون اينالىپ ون سەگىز مىڭ عالامدى،
جۇرەك دەگەن جىرتىق ۇيگە تورلەتشى!
قاعاز-دالا، قالام-بالا جۇگىرتىپ،
ەر كوڭىلدى ورگە سالىپ تەرلەتشى.
وزگەلەردەن وزگەشەلەپ ونەرىن،
ورنەك سالسىن ولەڭ دەگەن ورمەكشى.
الاتاۋدىڭ ەتەگىندە اقىنىڭ،
الامانعا اتىن قوسىپ كورمەكشى-دەپ، پوەزيا الەمىندە وزگە تالانتتى اقىندارمەن يىق تەڭەستىرە الاتىنىن، اۋىلدان اسقاق الاتاۋعا كەلىپ، ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ، عىلىم مەن ونەردىڭ ورتاسىنداعى الامان جىر بايگىسىنە تۇلپارىن قوسقانىن شابىتتانا جىرلايدى.
ال، «جىر – سۇننەت» - اتتى ولەڭىندە:
ءومىر – قارىز، ءولىم – پارىز، جىر – سۇننەت،
وكىنىشىڭ ولەڭ بولىپ كۇرسىنبەك.
بىردە مەنەن پەرىشتەلەر سۇرادى:
«بۇ جالعاندا نە ءبىتىرىپ ءجۇرسىڭ؟»-دەپ.
ويقاشتى باس وعان، ءسىرا نە دەسىن؟
سەزىپ تۇرمىن جان مەن ءتاننىڭ ەگەسىن.
ءناپسىم ايتتى: «نە اقىسى بار ونىڭ،
جان مەنىكى، جابىرەيىل جەمەسىن...»-دەي كەلە،
ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسى ءبىر ساتتىك عۇمىر جانە «ولەڭ الەمى» جالقى ەمەس، جالپىعا بىردەي بەرىلگەن سۇننەت ىسپەتتى كيەلى ۇعىم ەكەنىن، ءوز وقىرمانىنا ۇعىندىرا كەلە:
ءومىر-قارىز، ءولىم-پارىز، جىر-سۇننەت،
وكىنىشىڭ ولەڭ بولىپ كۇرسىنبەك.
ءومىر شىركىن ءوتىپ جاتىر بىرتىندەپ،
جۇرەك شىركىن سوعىپ جاتىر دۇرسىلدەپ..؟–دەپ تولعانادى. كەزەكتى «رۋحىما»-اتتى ولەڭىندە:
وزدى جىلدار...
نە بار دەيسىڭ ماڭگىلىك؟
توزدى ءتانىم شىت كويلەكتەي كيىلگەن.
ءتۇپنۇسقامدى ىزدەپ ءجۇرمىن قاڭعىرىپ،
توپىراقتىڭ اراسىنان ۇيىلگەن...
مەن دە دوس تا، تۋىسقان نە باۋىر جوق،
الدەقاشان ءبارى مەنەن تۇڭىلگەن.
جۇرگەن جەرىم ەلەستەيدى ءقابىر بوپ،
رۋحىمدى سەزەم كوكتەن ۇڭىلگەن، – دەپ، ادامي رۋح الەمىنىڭ ياعني، جاراتىلىستىڭ وزىنشە جۇمباق الەمىنىڭ قۇپياسىن جىرلاي وتىرا:
رۋحىمدى عارىش جاققا اسىردىم،
شىبىن جانىم مۇرىنىمنىڭ ۇشىندا.
تىرلىك ەتتىم اياعىندا عاسىردىڭ
(جيىرماسىنشى)
نۇر-قاعاننىڭ تۇسىندا...-دەپ، بۇگىنگى ازات ەلىمىزدىڭ اسپانىندا ەركىن تۇردە قالام تەربەپ جۇرگەنىن باقىتىنا تەڭەپ، نۇرسۇلتانداي ەلباسىنىڭ داۋىرىندە ءومىر سۇرگەنىن كانىگى ابىز اقىندارشا جىرلاپ، دارالانادى.
ال، «زامانا تۇر تەڭسەلىپ...» اتتى ولەڭىندە بۇگىنگى قوعامنىڭ اششى بەت-بەينەسىن اشا وتىرىپ، جاعىمپازدىق، رۋحسىزدىق، ادىلەتسىزدىك سەكىلدى جاعىمسىز ادەتتەردىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن قىنجىلا جىرلايدى:
زامانا تۇر تەڭسەلىپ ماس ادامداي،
جاقسىلار ءجۇر جاۋلاسىپ قاس ادامداي.
ساحاباداي سايلانىپ اكىمدەر ءجۇر،
پايعامباردىڭ سارقىتىن اساعانداي.
جىلدار – قولعا تۇسپەيتىن قاشاعانداي،
ايلار قۋىپ بارادى اش ادامداي.
قايران كۇندەر، قالادى جۇرتتا قاڭسىپ،
شىنىلارى شاراپتىڭ بوساعانداي.
نەمەسە:
باسشىلار ءجۇر ءبارىن سول جاساعانداي –
زاماناسىن باسقارعان اساباڭداي.
مەيماناسى تاسىعان زاماناعا
قايماناسى جاۋتاڭداپ جاس ادامداي...
كۇنشىلدەر ءجۇر تۋعالى ءوش ادامداي،
كۇندەستەر ءجۇر تىلدەرى وشاعانداي.
مەندە ءجۇرمىن سولاردى جىرعا قوسىپ،
كوپتەن بەرى كوڭىلى قوش ادامداي...– دەي كەلە، زامانا اعىمىن، ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىن قارا ولەڭمەن وزىنشە ورنەكتەپ، تىزبەكتەيدى.
اقىننىڭ تاعى دا باسقا ءتۇرلى تاقىرىپتارداعى ولەڭدەرى جەتەرلىك. «ءار اقىننىڭ – ءوز مۋزاسى بولۋى قاجەت» دەپ، مۇزبالاق اقىن مۇقاعالي ايتقانداي، سەرىكباي قوساننىڭ دا ءوز الەمى، ءوز مۋزاسى بار. ونى تومەندەگى
«قاراويداعى قارا نار» اتتى ولەڭىنەن بايقايمىز:
و، ماحامبەت،
اقىن دا ەدىڭ ارعىماق،
باتىر دا ەدىڭ،
بوي جەتپەيتىن نار قىلاپ!
ەسىل ەرىم، ەندى ارمانىڭ قالدى ما؟
ەركىن ەلىڭ بار ءبىراق!
ءبارى دە ەستە...
وتكەن ءىستىڭ ءبارى ويدا،
بەزبەن ۋاقىت كەلتىرەدى-اۋ ورايعا
«قارا ورماندى ءورت شالماسىن» دەپ تىلەپ،
قارا نارىم، جاتىرسىڭ با قاراويدا؟–دەپ، ماڭعاز اقىن ماحامبەتكە جانسىرىن ايتا وتىرىپ، ونى ءوزى قادىرلەيتىن مۋزاسىنا اينالدىرادى. التى الاشتىڭ ورتاق ابىز ۇلدارى ماحامبەت، اباي، ماعجان، مۇقاعالي، جۇماتايلاردى جىر ەتىپ، وزىندىك ستيلمەن جىر ۇلگىسىن كورسەتەدى.
اللانى ايتتىڭ...
الاماندى شاقىردىڭ،
اقوردانىڭ حاندارىنا اقىردىڭ...
الاش – اردان،
اتان جىردان تايعان كۇن،
ايتشى، ماحا،
قۇنى قانشا باتىردىڭ؟
مۇقاعالي ءوتتى ومىردەن «ماحاڭ» دەپ،
اباي سىندى ارداقتاعان اتام دەپ.
سەن ولگەندە تۋعان جامبىل ۇرپاعى
ارزۋ ەتتىم ءبىر داڭعىلىن اتار دەپ.
استانا ەلى التىن تۇعىر قويسا دا،
تاقياڭا تار كەلەر مە، ماحامبەت؟!– دەي كەلە، ابىز اقىنعا مۇڭ-شەرىن شاعىپ، ەل ورداسى استانادا وعان ءبىر ەسكەرتكىشتىڭ تۇرعىزىلۋىن ارمان ەتىپ، مۇڭايا جىر ەتەدى.
«ولەڭ–ءومىر ايناسى دەمەكشى، اقىن ورەلى ولەڭىنىڭ ونەگەسى ارقىلى ۇرپاققا عيبرات، تاعلىم بەرەدى. جالپى العاندا، اقىندى ءتۇسىنۋ باسقا، ونى ۇعىنىپ، ءتۇيسىنۋ باسقا؟! ول ءۇشىن اۆتوردىڭ پاراساتتى، پايىمدى جىر جولدارىن سارالاپ، دارالاپ وقۋ قاجەت. سول ءسوز ەتىپ وتىرعان ءارى اقىن، ءارى عالىم، ءارى ۇستاز، سىر سۇلەيلەرىنىڭ جالعاسىنداي بولعان ازامات اعا – سەرىكباي قوسان ەردىڭ جاسى 50-گە تولدى.
«مىڭ كىسىلىك مۇڭىم بار،
ءبىر كىسىلىك عۇمىرىم»–دەپ، اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي، وسى ءبىر كىسىلىك عۇمىرىڭىزدا ەلەۋلى ەڭبەگىڭىزبەن ەلۋدىڭ تورىنە شىقتىڭىز، شاڭىراعىڭىز شاتتىق پەن قۋانىشقا تولى بولىپ، ءومىرىڭىز ۇزاق بولسىن دەگىم كەلەدى!
مۇحتار مۇباراك ۇلى،
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى.
