(بولعان وقيعا جەلىسىندە ورىلگەن التى كورىنىستى دراما)
«ۇلت بولمىسى ادەبي سىيلىعى» بايقاۋىنا (دراماتۋرگيا)
جاسىرىن اتى: قيقار بالا.
قاتىناسۋشىلار:
جانعازى – جاسى ەلۋلەردەگى جىگىت اعاسى، بالقىتۋشى.
كۇنىماي – جانعازىنىڭ جارى.
قاسقىرباي – اۋىسىم ماستەرى، جاسى وتىزدار شاماسىنداعى جىگىت.
نيكولاي شماتكو – سەح باستىعى.
ابىرالى – زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى.
ەركەبۇلان – جاس جۇمىسشى.
جانعازىنىڭ اكەسىنىڭ ەلەسى، جۇمىسشىلار.
ءبىرىنشى كورىنىس
وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسى. قارساقپاي ەلدى مەكەنى. تاڭعى الاكەۋىم مەزگىل. شىمنان سالىنعان قورجىن ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسى كۇڭگىرتتەۋ. توردەگى كەرەۋەت ۇستىندە جانعازى جاتىر. ونىڭ الدەنەدەن قينالعانى ىڭىرسي قوزعالعانىنان بايقالادى. وسى كەزدە ءبىر سۇلبا پايدا بولىپ، ول بوساعاعا سۇيەنە بەرەدى. اكەسىنىڭ ەلەسى. ۇستىندە ەسكى شاپانى، قولىندا دىراۋ قامشىسى بار.
جانعازى.(ۇيقىسىراي كۇبىرلەپ) كوپتەن كورىنبەپ ەدىڭىز، قايدا جوعالىپ كەتتىڭىز؟ ءبىر مەزگىل وشاعىڭىزعا ورالمايسىز با؟
اكەسى ءتىل قاتپايدى. مىلقاۋ جانداي سۇلىق.
جانعازى. اسقار تاۋداي اكەشىم-اۋ، نەگە ءتىل قاتپايسىز؟! مەن ءسىزدى ساعىندىم عوي! ءسىز كەتكەلى مىنا شاڭىراق تا جەتىمسىرەپ قالعانداي. ورالعانىڭىز دۇرىس بولعان. مەنىڭ ماڭدايىمنان يىسكەر سىزدەن باسقا ءتىرى جان تابىلسا بۇيىرماسىن، مىنا جالپاق جەر بەتىندە. كەلىڭىزشى، قۇشاعىما قۇشىرلانا قىسىپ، ماۋقىمدى باسايىن!؟
سۇلبا ورنىنان قوزعالعانداي سىڭاي بايقاتادى. جايلاپ باسىپ بارىپ بۇرىشتا قالقايعان بيىك ستول ۇستىندە تۇرعان بالاسىنىڭ ۇلكەيتىلگەن سۋرەتىنە جاقىنداپ، وعان ءۇڭىلىپ قالادى.
جانعازى. (تۇرۋعا تالپىنادى، تۇرا المايدى، سوسىن شاراسىزدىعىن سوزبەن جۋىپ-شايۋعا تىرىسادى) ءسىز ماعان رەنجىپ ءجۇرسىز بە؟ رەنجىمەڭىز. مەن ءسىزدىڭ اتىڭىزعا كىر كەلتىرگەن جان ەمەسپىن. جۇمىسقا ءسىز قالاي ادال بولساڭىز، مەن دە سونداي ادالمىن. مۇندايدا اياقتان شالار جان تابىلسا جەلكەسىن ۇزۋگە بارمىن. وسىم دۇرىس قوي، ءا، اكە؟
اكەسى كومەسكىلىكتىڭ تاساسىندا باسىن يزەگەندەي بولادى. ول سۋرەتتى سيپايدى.
جانعازى. ( ماعۇرلانىپ) انە، ايتتىم عوي، مەن ءسىزدىڭ جولىڭىزدى ادال جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ازاماتپىن. نانباساڭىز زاۋىتتاعى بارلىق جۇمىسكەرلەردەن سۇراڭىز. ولار سىزگە ءدان رازى. مەندەي ۇل وسىرگەنىڭىزگە ءتانتى.
اكەسىنىڭ سۇلباسى بەرى بەتتەي بەرىپ كىلت بوگەلەدى دە، سونىڭ ارتىنشا تەرىس اينالا بەرىپ، ۇيدەن شىعا جونەلەدى.
جانعازى. (ىشقىنا) اكە! اكەتايىم مەنىڭ!..
ورنىنان اتىپ تۇرعان جانعازى كومەسكى بولمەدە جالعىز ەكەنىن اڭداپ، باسىن قوس قولداپ قىسقان كۇيى كەرەۋەتكە قايتا وتىرا كەتەدى. وسى كەزدە بولمەگە كۇنىماي كىرەدى.
كۇنىماي. (شوشىنا) ءبىسسىمىللا! ءبىسسىمىللا!.. وتاعاسى-اۋ، جايسىز ءتۇس كوردىڭ بە، داۋىسىڭ تىم قاتتى شىقتى عوي؟
جانعازى. (ەسەڭگىرەگەن قالپىنان ارىلماي) ءيا، جايسىز جاتقانمىن با...
كۇنىماي. (ەرىنىڭ باسىن كەۋدەسىنە باسا) شارشاعانسىڭ عوي. شارشايتىن ءجونىڭ بار. كۇنى-تۇنى ىستىق پەش جانىندا ءجۇرۋ وڭاي دەيسىڭ بە! ونىڭ ۇستىنە سەن دەم الماعالى قاشان-ن... ەڭبەك دەمالىسىڭدى الىپ، ەل سياقتى ءبىر مەزگىل كۋرورتقا بارىپ كەلسەڭشى.
جانعازى. (ءسال ەسىن جيناعانداي) سەن دە ايتادى ەكەنسىڭ... مەن كۋرورتتا تىرايىپ جاتقاندا مۇنداعى جۇمىستى كىم اتقارادى؟
كۇنىماي. ە، اتقارار قاپتاپ جۇرگەن قارا-قۇرىم جۇرت.
جانعازى. اتقارۋىن اتقارادى عوي. ءبىراق، مۇندا جۇمىس قىزىپ جاتقاندا مەن ول جاقتا تىنىش جاتا الامىن با! ارنەنى ءبىر ۋايىمداپ مازام كەتەر.
كۇنىماي. ءاي، سەن دە... (ەركەلەتكەندەي ەرىنىڭ شاشىن ۇيپالاقتايدى) سەنى تۇزەسە اتام عانا تۇزەي الار. ال، باسقانىڭ قولىنان ونداي كەلەدى دەپ ويلامايمىن. ايتپاقشىداي... سونشا شوشىرلىقتاي نە كورىندى؟
جانعازى. اكەم كەلگەن ەكەن. ءبىراق، ول ماعان جاقىندامادى، سۋرەتىمدى سيپاي تۇرىپ-تۇرىپ، ءارى كەتىپ قالدى. الدەنەگە نازالانىپ جۇرگەن سياقتى.
كۇنىماي. نازالانسا نازالاناتىنداي ءجونى بار. ءبىرازدان بەرى بەيسەنبى، جۇمادا قۇران دا وقىتپادىق. ءبارى سەنىڭ جۇمىس باستىلىعىڭنان. ءدال وسى بەيسەنبىدە مە... ءوزىم وقىتامىن، كورشى-كولەمدەگى ۇلكەندەردىڭ باسىن قوسىپ.
جانعازى. ءسويتشى، اينالايىن! ءسويتىپ مەنى بۇل پارىزدان قۇتقارشى.
كۇنىماي. ءپالى! مىناۋ قاي ءسوزىڭ؟ وتاعاسىسىز ايەل باسىممەن مەن قالاي ۇلكەندەردىڭ الدىندا كوستەڭدەمەكپىن، ءا؟
جانعازى. نەگە كوستەڭدەيسىڭ؟ قۇدايعا شۇكىر، بالالارىڭ بار، ابىسىن، قايىندارىڭ بولسا-بولماسا جەتەدى. سولاردى جۇگىرتىپ قوي دا، ءوزىڭ وتىر وتىڭدى كوسەپ. سەن ءدام دايىنداساڭ ونى داستارحانعا جەتكىزۋ باسقالارىنىڭ قولىنان كەلەر.
كۇنىماي. (شاراسىزدىقتان وپىنعان راي تانىتا) ءاي، ساعان داۋا جوق-اۋ، داۋا...
جانعازى. (ىرجيىپ) وسىنداي داۋاسىزعا تۇرمىسقا شىققان وزىڭنەن دە بار. جۇمساقتاۋ ءبىر جاننىڭ ەتەگىنەن ۇستاعانىڭدا بۇگىندە ءوزىڭ بي، ءوزىڭ قوجا بولىپ جۇرەر ەدىڭ، سارى قارىن بايبىشە اتانىپ...
كۇنىماي. بار ايتپاعىڭ وسى ما؟ اڭعالدىعىڭ قالماپتى-اۋ! ەزدىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ ۇجماققا شىققانشا، ناعىز ەركەكتىڭ ەتىگىن تازالاپ توزاقتىڭ توڭىرەگىن جاعالاعانىم جاقسى ەكەنىن ءبىلدىم عوي، مەن بايعۇس. سوسىن قولقاڭدى قايتارمادىم. ايتپەسە، ءۇي ماڭىن تورىعاندار جەتەرلىك ەكەنىن ءوزىڭ دە اڭداعانسىڭ.
جانعازى. بايقاعانمىن، اينالايىن، بايقاعانمىن. ەرەگىس باسىنىڭ ءوزى وسىدان تۋىنداعان. جۇرەكتىڭ جازعانىمەن كەلمەسە، بىلەكتىڭ كۇشىمەن تارتىپ الامىن دەپ وزىمە-وزىم سەرت تە بەرگەنمىن.
كۇنىماي. (ەرىنىڭ ەرنىن الاقانىمەن باسا) توقتا، نارقوسپاعىم، توقتا، القىنىسىڭدى باسا تۇر. سوندا... سوندا سەن ماعان ەرەگىسپەن ۇيلەنگەنسىڭ بە؟ جۇرەگىڭدە تيتتەي بولسا دا سەزىم ۇشقىنى بولماعانى ما؟
جانعازى. (كۇيگەلەكتەنە قالىپ) ونى كىم ايتتى ساعان!؟ قوي ءارى... (كەڭك-كەڭك كۇلەدى) سەن مەنى ءالى كۇنگە ۇعىنا الماپسىڭ. مەن ۇناتپاعان جاننان ءۇي اينالا قاشار ەدىم عوي. ال، سەنى شىن جاقسى كورگەنىم اقيقات. سوسىن عوي شىرق كوبەلەك اينالىپ، ماڭىڭنان شىقپاعانىم...
كۇنىماي. ە، كۇنى بويى وسىنى مويىندامايسىڭ با، ادامدى ءارى-سارى ەتپەي. قوي، جاڭا تۇسكەن جاس كەلىنشەكتەي ەركەك جانىنان شىقپاعانىم ۇيات-تا... بىرەۋ-مىرەۋ كورسە نە ويلاماق؟ شاي-پايىڭدى قامدايىن. جۇمىسقا بارار كەزىڭ دە جاقىنداپ قالعان سياقتى. ءقازىر جەر-دۇنيەنى جاڭعىرتقان گۋدوك ءۇنى دابىلىن جايار...
جانعازى. جايسىن، جارىقتىق، جايسىن. اكەمىزدى اسىراعان وسى ءۇن، ءبىزدى ارقا-جارقاعا جەتكىزگەن وسى دابىل. ەندەشە، تىرايىپ جاتا بەرگەنىم بولماس. قوي، تۇرايىن.
ورنىنان كوتەرىلە بەرەدى.
شام سونەدى.
ەكىنشى كورىنىس
زاۋىت اۋلاسى. ءار-ار تۇستا «بەسجىلدىقتى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندايىق!» «جانكەشتى ەڭبەگىمىز – وتان يگىلىگىنە!» دەگەن ۇراندار كورىنەدى. اۋلادا قولىنا كۇرەك، سىپىرعىش ۇستاعان ادامدار قاراسى مولايعان.
اۋلاعا اياق باسقان شامادا ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن جانعازى تاڭىرقاپ تۇرىپ قالادى.
جانعازى. (وزىنەن-وزى كۇبىرلەپ) مىناۋ نە عاجاپ دۇنيە؟ اۋىسىمنان شىققانداردى اۋلا تازالاۋعا كىم سالعان؟ تۇسىنبەدىم...
باسىن شايقايدى.
وسى كەزدە مىسىقشا باسىپ جانىنا قاسقىرباي كەلەدى.
قاسقىرباي. (قۋلانا) جاكە، نەگە كىدىردىڭىز؟ اڭىرعان تۇرىڭىزگە قاراپ ءتىپتى اياپ كەتكەنىم...
جانعازى. (سەلك ەتىپ ارتىنا قاراعاندا قاسقىربايدى كورەدى) ءا-ا، مىسىقتابانداپ جۇرگەن كىم دەپ ويلاسام، سەن ەكەنسىڭ عوي!؟. سەن مەنى اياساڭ قۇداي سەنى اياسىن، قاراعىم. مەن ءجاي، مىنا كورىنىسكە تاڭ-تاماشا قالىپ تۇرعانىم. قاشاننان بەرى باستىقتار ادامداردى تىنىقتىرماي، جۇمىستان جۇمىسقا سالاتىن بولعان، ءا؟
قاسقىرباي. سالسا ەرىك قولدارىندا. ءبىز ولار ءۇشىن شاحمات تاقتاسىنداعى پەشكىلەر ورنىنداعىلارمىز. جۇمسايمىن دەسە جۇمسايدى، قۇرباندىققا شالامىن دەسە شالا سالادى. وعان تاڭ قالاتىنداي ەشتەڭە جوق، اعاسى.
جانعازى. ءقوي-اي! «ىرىگەن اۋىزدان شىرىگەن ءسوز شىعادىنىڭ» كەرىن كەلتىرمەي جايىڭدى ءبىل. باستىقتار ايتسا ءبىر بىلگەندەرى بولعانى دا. ايتپاقشىداي... وسى سەن نە تانتىپ تۇرسىڭ؟ ءوزىڭ دە سول تەرىنىڭ ءبىر پۇشپاعىن ۇستاعان قۋ ەمەسپىسىڭ!؟
قاسقىرباي. (ىڭعايسىزدانا) بىزگە پۇشپاقتان بۇيىرعانى ءجۇن-جۇرقا عانا، جاكە. ونى ءوزىڭىز دە بىلەسىز. سوندىقتان ماعان ءتىسىڭىزدىڭ قانىن جۇقتىرماڭىز، اعاسى.
جانعازى. (انانىڭ ابدىراي قالعانىن قىزىق كورگەندەي) شىمبايىڭا باتىپ كەتتى مە، شورشىپ ءتۇستىڭ عوي!؟ جارايدى، بۇرتيما. ودان دا مىنا جاعدايعا تۇسىنىك بەرشى، مىنانىڭ ارتىندا نە تۇرعانىن بىلەسىڭ بە؟
قاسقىرباي. (يىعىن قۋشيتا) يت ءبىلىپتى، ۇلكەندەردىڭ نە ويلاعانىن. ايتكەنمەن، مەن بولجاسام، بىرەۋ-مىرەۋ ات ءىزىن سالاتىنعا ۇقسايدى. سوندايدا ءبىزدىڭ باستىقتار الاس-كۇلەسكە اۋەس بولىپ كەتەتىنىن ءوزىڭىز دە كورىپ جۇرگەنىڭىز انىق تا.
جانعازى. ءا، ءيا، كورىپ ءجۇرمىز سان قۇقايدى. دەگەنمەن، مىنا جانتالاستىڭ استارىندا ءبىر قۇپيانىڭ بارى شىندىق. ايتپەسە، ءتۇنى بويى كوز ىلمەگەن جۇمىسشىلاردى ورىسىنەن قايىرماي، تىنىعۋعا جىبەرەر ەدى...
قاسقىرباي. ازار بولسا ءبىر دوكەي ات باسىن شالدىرۋعا نيەت ەتكەن شىعار.
جانعازى. دوكەيىڭ كەلسە كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتادى. وعان شالا بۇلىنەردەي نە كورىنىپتى سونشاما؟
قاسقىرباي. ءسىزدى دە كوپتى كورگەن اعا دەيمىز-اۋ! دوكەي كەلسە كەلگەن ىزىمەن بىردەن كەرى قايتپايدى، زاۋىتتىڭ ءىشى-سىرتىن ارالاپ كورەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ولاردىڭ شالبارىنىڭ بالاعىن شاڭ باسپاۋى كەرەك. ول ءۇشىن نە ىستەۋگە ءتيىستىمىز؟
جانعازى. (يىعىن قۋشيتىپ) ءيا، نە ىستەيمىز؟
قاسقىرباي. جۇرەر جولدارىن مۇنتازداي تازالاپ قويعانىمىز ءجون. سونى ىستەسەك كوزگە تۇسەمىز، ىسكەر باسشى اتانامىز.
جانعازى. ال، ىستەمەسەك شە؟
قاسقىرباي. وندا ناعىز سايتاننىڭ ساپالاعىنا اينالامىز.
جانعازى. ءتۇسىندىم، اينالايىن، ءتۇسىندىم. سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ ساناما ءبارىن قۇيىپ بەردىڭ. راحمەت. ءبىراق، مەن تاعى ءبىر دۇنيەنى ۇعىنا الماي تۇرمىن: ءبارىن بىلە ءجۇرىپ ءوزىڭ نەگە ۇلكەن باستىق بولىپ المادىڭ، ءا؟
قاسقىرباي. بولسا نەسى ايىپ؟ سىزدەي اعالار تۇرعاندا بولارمىز ءالى. تەك، دەمەپ جىبەرسەڭىزدەر جەتىپ جاتىر.
جانعازى. دەمەيىك، جارقىنىم، دەمەيىك. تەك، ارىق سۋىنداي سىلدىراماي جۇمىسىڭا بايسال قاراپ، بايىپقا جۇگىنشى. سوندا، دەمەمەك تۇگىلى مويىنىمىزعا كوتەرىپ الاتىنىمىز ءشۇباسىز.
وسى كەزدە بۇلاردىڭ جانىنا نيكولاي شماتكو كەلەدى. ول قاسقىربايدى كورگەندە جاراتپاعان راي تانىتادى.
شماتكو. (تازا قازاقشا سويلەپ) قاسقىرباي، ىنىشەك، ءسىز نەعىپ مۇندا تۇرسىز؟ سمەنا كابىلداپ المايسىز با؟
قاسقىرباي. (قىبىجىقتاي قالىپ) قابىلدايمىز عوي، قابىلدايمىز. مىنە، جانعازى اعامەن سول جايىندا كەڭەسىپ تۇرعانىمىز.
شماتكو. ۋاقىت نايقالۋدى كوتەرمەيتىنىن سىزگە ۇقتىرۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. ولاي بولسا، سەحقا تارتقانىڭىز ءجون!
قاسقىرباي كەتەدى. ونىڭ سوڭىنان قاراپ تۇرعان نيكولاي اناۋ ۇزاعان شامادا باسىن شايقايدى.
شماتكو. مەن بۇگىنگىنىڭ جاستارىن تۇسىنبەيمىن. ەبىل-دەبىلگە عانا ءۇيىر وزدەرى. اتتەڭ، جوعارعى جاقتا ايۋداي اقىرعان اعاسى وتىر، ايتپەسە باياعىدا-اق قارا جۇمىسقا جەگەتىن جىگىت.
جانعازى. (ەزۋىنە كۇلكى ءۇيىرىپ) سودان كەيىن ەكەن عوي، مەنىڭ اۋىسىمىما تىقپالاعاندارىڭ؟
شماتكو. رەنجىمەڭىز، جاكە، رەنجىمەڭىز. باسقا امالىمىز قالمادى. باسقالارعا جىبەرسەك ءوزىم بىلەمگە باسىپ، بىردەڭەنى بۇلدىرە مە دەپ قورىقتىق. ال، سىزدەن قايمىعادى. قايمىققان سوڭ ارتىق-اۋىس اعاتتىققا باسپايدى. وسىنى ويلادىق.
جانعازى. (كەكەسىندى) سەنىمدەرىڭە راحمەت! ە، ءبىر قاۋىم ەلدەن ءبىر جەتەسىز شىعۋعا ءتيىستى دە. ەشتەڭە ەتپەس، ءالىمىز جەتكەنشە جولعا سالىپ باعارمىز. ول ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ال، بۇگىنگىنى ءتۇسىندىرىپ بەرشى، مىنا قارا-قۇرىم جۇرت باسقا جۇمىسى قالماعانداي نەگە اۋلا تازالاۋعا كوشكەن، ءا؟
شماتكو. شىنىمدى ايتسام باسقارما جاقتان حابارىم تام-تۇم. ايتكەنمەن، سىبىس جەتكەن – وبكوم حاتشىسى كەلەدى-اۋ، شاماسى...
جانعازى. حاتشى كەلسە كەتۋى دە تەز. سوندا مىنا جانداردى قيناۋعا بولا ما؟
شماتكو. ارينە بولمايدى. ونى جوعارىداعىلار دا بىلەدى. دەگەنمەن، امال قانشا، وسىلاي ىستەۋگە تۋرا كەلگەن شىعار. وعان باس قاتىرىپ قايتەمىز، جۇمىسىمىزعا بارايىق. قارساقباي – قارساقباي بولعالى ۇلكەن-ۇلكەن باستىقتاردى تالاي قارسى العان، الدا دا الا بەرەدى. سولاي، جاكە!
ەكەۋى ەكى جاققا تاراسادى.
ءۇشىنشى كورىنىس
سەح ءىشى قاربالاس. تورت-بەس جۇمىسشى قۇرال-سايماندارىن سايلاپ الىپ ولاي ءبىر، بىلاي ەكى وتەدى. اۋىزدارىن ارنايى تۇمىلدىرىقپەن تۇمشالاپ العان. تارس-تۇرس دىبىس. اسپالى كراننىڭ سىرىلى ەستىلەدى.
ءسال تىنىعۋعا جانعازى بەرى بەتتەيدى. ونىڭ دا تۇمىلدىرىعى بار. شەشەدى.ءوزى جۇمىس كيىمىندە.
جانعازى. (ويلانا تۇرىپ) ازىرشە ءبارى ويداعىداي. قىزۋ مولشەرى كوڭىلدەگىدەي. اۋا قىسىمى دا قالىپشا. (ارنايى كيىمىنىڭ جەڭىن كوتەرىپ، ساعاتىنا قارايدى) تا-اك، ەندى بىرەر ساعاتتىڭ مۇعدارىندا مىس تا تولىق پىسەدى. ءساتىن سالىپ، توكپەي-شاشپاي قۇيىپ الساق بۇگىنگە سول ولجا.
ويلانىپ تۇرعانىندا قاسىنا ەركەبۇلان كەلەدى. ونى كورگەندە جانعازى ەلپىلدەپ قالادى.
جانعازى. كەل، اينالايىن، كەلە عوي. ارالىق ءسال تىنىستا تازا اۋاعا شىعىپ العان ءجون.
ەركەبۇلان. بۇگىن مىس ءوز بابىندا ءپىسىپ جاتىر-اۋ دەيمىن، ءا، اعاتاي؟
جانعازى. البەتتە، ەركەبۇلان، البەتتە. بايقاعان ادامعا بۇل تىرلىك ەت اسۋمەن پارا-پار نارسە. مىسالعا: ەتتى بابىندا قايناتپاساڭ سورپاسى شۋلىعىپ، ءوزى قاتايىپ ءپىسىپ، جەگەندە جايسىزدىق تۋدىرادى عوي. سول سياقتى، مىستى دا بابىمەن قورىتپاساڭ ساپاسى تومەندەپ، ەڭبەگىڭدى ەش قىلادى. سوندىقتان، بولاشاقتا كاتتاباي بالقىتۋشى بولامىن دەسەڭ وسى باستان بۇل جۇمىستىڭ بۇگە-شىگەسىن ۇيرەنۋدەن جالىقپا.
ەركەبۇلان. ىنتا-شىنتام بالقىما ۇستىندە.
جانعازى. ونى بايقاپ ءجۇرمىن. تالابىڭا ريزامىن دا. ە، قارساقبايدىڭ بۇگىنى بىزبەن بايلانىستى بولسا، ەرتەڭى سەندەرگە قاتىستى، اينالايىندار. جاستار بىلىكتى بوپ وسسە اعالارىنا ابىروي. لايىقتى ءىزباسار دايىندادىق دەپ ارتىمىزعا الاڭداماي، تىنىش دەم الۋعا مۇرسات تابامىز. بىلە-بىلسەڭ قارا شاڭىراق – قارساقبايدىڭ بار جاۋاپكەرشىلىگى سەنىڭ جانە مەنىڭ موينىمىزدا. ەكەۋىمىز ماقتان ەتۋگە ءتيىستىمىز – سوناۋ-ۋ 1928 جىلى مۇنداعى العاشقى بالقىمانى سەنىڭ اتاڭ مەن مەنىڭ اكەم تىزە قوسا وتىرىپ العان ەكەن. بۇل قازان ايىندا جۇزەگە اسىپتى. ەندەشە، العى بۋىن اتىنا كىر جۋىتپاۋدى ءبىز ويلاماساق كىم ويلاماق!؟
ەركەبۇلان. ۇعىندىم، اعاتاي! سىزدەر سەنىم ارتساڭىزدار، سەنىم جۇگىن كوتەرۋگە تىرىسىپ باعاتىنىمىز ءسوزسىز. اسكەر قاتارىنان ورالعان سوڭ بىردەن وسىندا تارتقانىم – اتا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەنىمنەن شىعار. شىنىندا، جاستار جاپاتارماعاي وقۋ ىزدەپ الىسقا كەتسە مۇندا كىم قالماق، مىنا جۇمىستى كىم اتقارماق؟
جانعازى. مىنە، بۇل ناعىز ازاماتتىعىڭنىڭ بەلگىسى، تۋعان توپىراققا ادال كوڭىلىڭنىڭ ايعاعى. ماقتانساق قارساقبايلىقپىز دەپ ماقتانۋعا ءبىز تولىق قۇقىلىمىز. ويتكەنى، مىنا ءوڭىر قۇت دارىعان ءوڭىر، بەرەكە قونعان ايماق. قارساقباي قاشاندا ءدۇيىم جۇرتقا ىرىس اكەلگەن. نەسىبەسىن وسى ايماقتان تەرگەندەردىڭ، شۇكىر، جامان بولعانىن ەستىگەن دە، كورگەن دە ەمەسپىن. ءتىپتى، انە ءبىر اشارشىلىق جىلدارىندا ءۇزىم نان ىزدەپ كەلگەندەردىڭ تىرشىلىك تامىرى تۇزەلگەندە كەرى قايتقانى بار ما؟ جوق. ەندەشە، مىنا مەكەن – اللانىڭ نۇرى جاۋعان مەكەن ەكەنىن ەستەن شىعارماعاندارىڭ ابزال.
ەركەبۇلان. البەتتە ەستە ساقتايتىنىمىز ايان.
جانعازى. مىنا دالادا قانىشتاي قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ ءىزى، جۋسان، كودەسىندە ماڭداي تەرىنىڭ تابى قالعان. وسىنى دا ۇمىتپاعايسىڭدار!
ەركەبۇلان. قانىش اعانىڭ حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءبىزدىڭ تولقىن عانا ەمەس، كەلەر بۋىن دا ۇمىتپاس، جالپى قازاق ماقتان ەتەر.
جانعازى. ءسوز-اق! ەلدىڭ ەلدىگىن، حالىقتىڭ حالىقتىعىن قالىپتاستىرعان قانىش سياقتى ءبىرتۋارلار! ولاردان ءتالىم تەرگەن ۇرپاق جاسامپازدىعىن جوعالتپاسا كەرەك.
ەركەبۇلان. بەرەكەمىزدەن ايىرماسىن، اعاتاي!
جانعازى. بارەكەلدى! اركەزدە ساناڭدا ۇستا، ءبىزدى اكەلەرىمىز ەڭبەككە ادال بولۋعا تاربيەلەدى. ءسال اعاتتىق جاساساق كەشىرمەدى. ءالى ەسىمدە، بىردە مىناداي وقيعانى باستان كەشكەنىم بار. ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتكەن تۇستا اكە ىقتيارىنان بوساپ، باسقا اۋىسىمعا اۋىسقانمىن. ىڭعاي بوزوكپەلەر جينالىپپىز. ساندىق كورسەتكىشىمىزدى كوتەرۋگە جانتالاسىپ جۇرگەنىمىزدە ساپا دەگەندى ۇمىتىپ كەتىپپىز. شيكىلى-پىسىلى مىستى دايىن ءونىم دەپ قابىلداپ، سوعان مارقايىپپىز. باستىقتار وسىنى اكەمە جەتكىزگەن بە، ءبىر جولى ول كەلدى، قاباعىنان قان جاۋدىرىپ.
– مەن سەنى ازامات پا دەپ جۇرسەم ناعىز شىرىك ەكەنسىڭ عوي! بارىڭنان جوعىڭ! – دەدى قاھارلانىپ. ءسويتتى دە قامشىسىمەن جون ارقامنان سالىپ جىبەردى. قايقاڭ ەتتىم. قاتتى ۇيالدىم. ۇيگە جارتى ايداي بارماي قويدىم. وسى ۋاقىت ىشىندە اكەم اياۋشىلىق تانىتپادى. سەحتا تۇنەدىم. اقىرى دەگەنىمە جەتتىم. ساپالى ءونىم الىپ، العىسقا بولەندىم. سوندا عانا اكە تاراپىنان جىلى قاباق نىشانى پايدا بولدى.
ءبىز وسىلاي جەتىلگەنبىز، اينالايىن.
ەركەبۇلان. اعات باسساق ءسىز دە قامشىڭىزدى بىلەۋدەن جالىقپاڭىز.
جانعازى. وندايعا بارعىزباي-اق قويسىن. مەن توعايدىم، وزىڭە دە، سوزىڭە دە تولدىم، شىراعىم!
وسى كەزدە ىشكە قاسقىرباي وتەدى. ول ەركەبۇلاندى كورگەندە ەشكىكوزدەنىپ، وعان ۇرسا باستايدى.
قاسقىرباي. ءاي، سەن مۇندا نەعىپ ارقا-جارقا بوپ وتىرسىڭ، ءا؟! جۇرت اق تەر، كوك تەر بولىپ انا جاقتا سىڭبىرۋگە مۇرشا تاپپاي جۇرگەندە جۇمىستان قاشقانداي ءبىر قۋىسقا كىرىپ الىپسىڭ عوي ءوزىڭ! ءايدا، مارش!
ەركەبۇلان ساسقالاقتاپ قالعاندا اراعا جانعازى كيلىگەدى.
جانعازى. سابىر، قاسەكە، سابىر. بۇعان ۇرسار بولساڭ مەن دە وتىرمىن عوي، ماعان دا ءتىل بەزە.
قاسقىرباي. ءسىزدىڭ ءجونىڭىز ءبىر باسقا...
جانعازى. قاتەلەسەسىڭ، قاسقىرباي ىنىشەك، قاتەلەسەسىڭ! مەنىڭ جانىم بۇلاردىڭ ەشقايسىنان ارتىق ەمەس. كورەر كورەشەگىمىز ءبىر بولعان سوڭ ءبىز قىزىقتى دا، شىجىقتى دا بىرگە بولىسۋگە مىندەتتىمىز. ەندەشە نىساناڭ ءبىرىنشى بولىپ كوپتى كورگەن ماعان باعىتتالۋعا ءتيىستى ەدى. بالكىم، سولاي دا شىعار،ءا؟!
قاسقىرباي. (قىبىجىقتاپ) و نە دەگەنىڭىز، جاكە، و نە دەگەنىڭىز؟.. مەن ءجاي، انشەيىن... ەڭبەك ۇستىندە ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسى قازاندىق ماڭىندا بولسىن دەگەنىم دە.
جانعازى. ە، سولاي دەپ كوڭىلىمىزدى جايلاپ قويشى. ايتپەسە، دىگەرلەپ زارە-قۇتىمىزدى قاشىردىڭ عوي، ءتىپتى. قوي، تۇرايىق. ءاۋپ!
ەركەبۇلان جەدەلدەتىپ شىعىپ كەتەدى. جانعازى دا كەتۋگە ىڭعايلانعاندا قاسقىرباي بوگەيدى.
قاسقىرباي. (الدەنە ايتپاققا نيەتتەنگەن، ءبىراق باتىلسىزدىق تانىتقان كەيىپتە) جاكە، سىزبەن ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە سويلەسپەك ەدىم...
جانعازى. ءيا، تاعى نە قۇپياڭ بار ەدى؟ قۇلاعىم سەندە.
قاسقىرباي. بۇل قۇپيا ەمەس، ءجاي پىكىر الماسۋ عانا. (جان-جاعىنا الاڭداي قاراپ قويادى.) وسى ءسىز نيكولاي شماتكو جونىندە قانداي پىكىردەسىز؟
جانعازى. (يىعىن قيقاڭ ەتكىزەدى) قانداي پىكىردە بولۋشى ەدىم؟.. ءوز ىسىمەن اۋرە ءبىر جان، ايتەۋىر.
قاسقىرباي. مۇنداعىلاردىڭ ءبارى ءوز ىسىمەن اۋرە بولىپ جۇرگەندەر. ونى ايتپايمىن، ءوزى بىلاي... قالاي، سەح باستىعىنا لايىقتى جان دەپ ويلايسىز با؟
جانعازى. لايىق، نەمەسە لايىق ەمەستىگىن مەن شەشپەيمىن عوي. سوندىقتان بۇل سۇراقتى زاۋىت ديرەكتورىنىڭ الدىنا قويساڭ وتە دۇرىس بولادى.
قاسقىرباي. زاۋىت ديرەكتورى دا باسقا ۇلتتان ەكەنىن ۇمىتپاعايسىز. وندايلار ءبىرىن-بىرى ساتپاق ەمەس.
جانعازى. مۇنىمەن نە ايتقىڭ كەپ تۇر ءوزى؟
قاسقىرباي. ءجاي، انشەيىن...
بوگەلىڭكىرەپ قالادى.
جانعازى. ءاي، شىراعىم، قازىعىن اينالعان اتتاي نەسىنە ءبىر ءىزدى شيىرلاي بەرەسىڭ! قىبىجىقتاماي ويىڭداعىڭدى اقتارىپ تاستاساڭشى؟ جىگىت ەمەسپىسىڭ! جىگىتكە جىگەرلىلىك قانا جاراسار بولار!
قاسقىرباي ويلانعانداي ءسال بوگەلەدى. سول قالپىندا جانعازىعا سىناي كوز تاستايدى.
قاسقىرباي. جاكە، وسى شماتكوڭىز، بايقايمىن، كەيىنگى كەزدە ەركىنسىپ كەتكەن سياقتى. ءبىزدى، مىسالعا ءسىز ەكەۋىمىزدى، ادام دەپ ەسەپتەمەيتىنگە ۇقسايدى. قولىنان كەلسە قونىشىنان باسۋعا نيەتتى. اۋىزىن جاۋىپ ءجۇرسىن، سىباعاسىن بەرىپ قويساڭىزشى...
جانعازى. ە، نە قىلمايسىڭ دەيىن سوندا؟
قاسقىرباي. جەر بىزدىكى، ەل بىزدىكى، ەركىنسىمە دەڭىز.
جانعازى. بىرىنشىدەن – قارا جەر تابانى تيگەن پەندەنىڭ بارىنە ورتاق. ونى ءبولىپ-جارىپ قويعان ەشكىم جوق. ەكىنشىدەن – زاۋىتتاعى باسقا ۇلت وكىلدەرى قارساقبايعا جەر اۋىپ كەلمەگەن، ورتاق ىرىستى ەسەلەۋ ءۇشىن ارنايى جىبەرىلگەن ماماندار. سوندىقتان ولار تۋرالى عايبات سويلەۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. ءبىز ادامدى ناسىلىنە ەمەس، ادامدىق بولمىسىنا قاراپ باعالاۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ازاماتتىق كەلبەتىمىزدى ساقتاۋعا مۇرسات تابامىز. ال، نيكولايدىڭ جەكە باسىن الساق، ول بەيشارا ءوز بىلگەنىن باسقالار دا ءبىلسىن دەپ شىر-پىر بولادى.
قاسقىرباي. ونىڭ بىلگەنىن ءبىز دە بىلەمىز.
جانعازى. بىلسەڭ بىلەتىنىڭدى دالەلدە دە ورىنىن تارتىپ ال.
قاسقىرباي. وعان تۇرتكى كەرەك قوي. ماسەلەنكي، ءسىز سياقتى بەدەلدى ادامدار قولداپ جاتسا ءبىر ءسارى.
جانعازى. قولدايىق. ءناسىبىڭ ارتسا جەلەپ-جەبەپ تە جىبەرەيىك. تەك، شالتاي-بالتايلىعىڭدى دوعارىپ، تياناقتىلىعىڭدى تۇعىرلاشى. كەلىسەمىز بە؟
قاسقىرباي. وي، ءسىز دە...
قاسقىرباي جونەلە بەرەدى. ونىڭ سوڭىنان قاراپ تۇرعان جانعازى باسىن شايقايدى.
جانعازى. قۇددى، اكەسى! اينىمايدى-اۋ، اينىمايدى. اكەسى دە، قارا جەر حابار بەرمەسىن، تياناقسىزداۋ، پارىقسىزداۋ كىسى ەدى. بىرەۋدىڭ سىرتىنان ءسوز تاسىماسا ىشكەن اسى بويىنا تارامايتىن، جارىقتىقتىڭ. ءسويتىپ ءجۇرىپ وڭىرىنە ەكى-ۇش مەدال قادادى. ە، پالەدەن ماشايىق قاشىپتى قاعيداسىن ۇستانعان باستىقتار مارقۇمنىڭ سالا قۇلاش تىلىنەن قايمىققاندىقتان تىزىمگە ىلىكتىرە سالاتىن دا، اناۋ الارىن الىپ قالاتىن. اقىرى ول ءوز دەگەنىنە جەتىپ تىندى. اندا شاپقىلادى، مىندا شاپقىلادى، جالعىز ءىنىسىن باسقارماداعى جايلى ورىنعا جايعاستىرىپ كوڭىلىن جايلادى. قاسقىربايدىڭ ءىلىنىپ-سالىنىپ جۇرگەنى سول اعاسىنىڭ ارقاسى. ەندى كەلىپ... بۇنىڭ دا باستىقتىقتان دامەسى بار. ءاي-اي، قاناعاتسىز كوڭىل-اي، سەن ادامدى تەگىندە ورعا جىعىپ قانا تىنىشتىق تاباسىڭ-اۋ؟!
شام سونە بەرەدى.
ءتورتىنشى كورىنىس
سول كورىنىس. ارىدە پريبورلار قاراسى شالىنادى. اناسىنا ءبىر، مىناسىنا ەكى ءۇڭىلىپ جۇرگەن جانعازىنى بايقايمىز.
جانعازى. جاقسى. جاقسى! جالىن قىزىلدان گورى كۇلگىن رەڭ العان. بۇل جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى، بۇل مىس پىسۋگە جاقىندادى دەگەن ءسوز.
تاعى بىرىنە جەتكەندە قالت بوگەلەدى.
جانعازى. ەركەبۇلان، ا، ەركەبۇلان!
ەركەبۇلان اسىعىس كەلەدى.
ەركەبۇلان. جاي شاقىردىڭىز با، اعاتاي؟
جانعازى. ادامدى ادام جايدان-جاي ىزدەمەيدى، كەرەك بولعان سوڭ ىزدەيدى.
ەركەبۇلان. تىڭداپ تۇرمىن.
جانعازى. سەن جىگىتتەرگە جەتكىز – اسپالى كراندى باعىتتاۋعا دايىن وتىرسىن.
ەركەبۇلان. ولار ساقاداي ساي تۇر. ول ءۇشىن ۋايىمداماڭىز.
جانعازى. ەسىڭدە ۇستا – ساقاداي سايدىڭ دا ءبىر پىسىقتاۋى بولادى.
ەركەبۇلان. ءتۇسىندىم.
جانعازى. اينالايىن، باسقا قالماعانداي سەنى جۇمساي بەرەتىنىم نەلىكتەن؟ وسىعان وي جىبەردىڭ بە؟
ەركەبۇلان. جاسپىز عوي – الىپ كەل، شاۋىپ كەلگە يكەمدىمىز...
جانعازى. تۇسىنبەپسىڭ. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. الگىندە ايتتىم ەمەس پە – ەرتەڭىمىز سەندەر دەپ. سوندىقتان كورە ءجۇرىپ ۇيرەنسىن دەيمىن مەن. بارىنە ارالاسىپ، ءبارىن قولىڭمەن ۇستاپ جۇرسەڭ ەسكە ۇستاۋىڭ بەرىكتەنەدى. قانشا ايتقانمەن، مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن الدەقايدا پايدالى عوي.
ەركەبۇلان. سەنىمىڭىزگە راحمەت، اعاتاي!
ول كەتۋگە ىڭعاي تانىتقاندا جانعازى بوگەيدى.
جانعازى. تاعى جادىڭا تۇتارىڭ: وسەم دەسەڭ وسەككە ەرمە، تياناعى جوققا جۇعىسپا. وسەككە ەرسەڭ ءورت ىشىندە قالاسىڭ، تياناقسىزعا تاقالساڭ تام-تۇم ابىرويىڭنان ايىرىلاسىڭ. سولاي، اينالايىن! ەندى بارا بەر.
ەركەبۇلان. ايتقانىڭىزعا قۇلدىق!
ەركەبۇلان اسىعىس شىعىپ كەتەدى.
جانعازى. (وز-وزىنەن سويلەپ جۇرەدى) ءاي-اي، جاسسىڭدار-اۋ! جاس بولعان سوڭ ەلپىلگە ۇيىرسىڭدەر. ونەم دەسەڭدەر ءوندىر شاقتان باستاپ ورگە قاراي قۇلاش جازۋعا دەيىن قويعاندارىڭ ابزال. سوندا، جۋاننىڭ ءوزى مايىسىپ، قاتتىنىڭ ءوزى قاق ايىرىلادى. بىلە-بىلسەڭدەر تىرشىلىك دەگەن مىنا جالىنداعان پەشتىڭ اينا قاتەسىز كوشىرمەسى. وعان جاقىنداۋدىڭ ءتاسىلىن بىلمەسەڭ قارىپ تاستايدى. ال، وتقا ءبىر قارىلعان ادامنىڭ ىستىققا قايتا بەتتەۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، وسى باستان وڭ مەن سولدى تانىپ الساڭدار قۇبا-قۇپ.
تاعى پريبورلارعا ۇڭىلەدى. تاناۋىن جوعارى كوتەرە ءيىس الادى.
جانعازى. تۇيسىگىم الداماسا وسى مىسىڭ ءپىسۋدىڭ از-اق الدىندا. ءيا، ءسات!
وسى كەزدە ابدىراعان قاسقىرباي كورىنەدى.
قاسقىرباي. (قولىن ەربەڭدەتكەن قالپىندا) ءبارى ءبىتتى، جاكە، ءبارى ءبىتتى! بۇگىن مىس الا المايتىن بولدىق!
جانعازى. (شوشىنا) بىتكەنى نەسى؟! مىس الا المايمىزىڭ قاي ساندىراعىڭ؟!
قاسقىرباي. ءبىتتى دەگەن سوڭ ءبىتتى!
جانعازى. ءتايت ءارى! وسى سەنىڭ اۋزىڭنان ءبىر جاقسى ءسوز ەستىمەي كەتەتىن بولدىق-اۋ...
قاسقىرباي. ەستىگەنىڭىزدى مالدانىڭىز!
جانعازى. قوي، اينالايىن، بولام دەگەن ادام ۇكىمەت شارۋاسىمەن ويناماس بولار...
قاسقىرباي. ويناپ تۇرعان ەشكىم جوق. الگىندە زاۋىت ديرەكتورى شاقىرادى دەگەنگە ەكى وكپەمدى قولىما الىپ جەتىپ بارسام، ول وقتاۋ جۇتقانداي سىرەسىپ قالىپتى. «بالقىمانى توقتاتىڭدار!» دەيدى ءاي جوق، ءشاي جوق.
جانعازى. ال، وعان سەن نە جاۋاپ قايىردىڭ؟
قاسقىرباي. باستىق بۇيىرسا ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە ورىنداۋ عانا قالادى. سودان جەتكەنىم وسى. توقتاتىڭىز بارلىق پروسەستى!
جانعازى. ەي، نە تانتىپ تۇرسىڭ ءوزىڭ؟! پروسەستى ءدال ءقازىر توقتاتساق ءبارىن بۇلدىرەمىز عوي! مىنا ءپىسىپ تۇرعان مىستىڭ سوندا وبالى كىمگە؟ شىعىنى كىمنىڭ موينىندا؟
قاسقىرباي. وبال-ساۋاپ جونىندە ۇلكەندەرگە ايتىڭىز. ال، مەن اۋىسىم ماستەرى رەتىندە سىزگە ءبارىن توقتاتىڭىز دەپ بۇيىرامىن!
جانعازى. (كۇيىنە) ءاي، ەسالاڭ! ەسىرمەي باس بالقىتۋشى ەسەبىندە مەنى دە تىڭدا. مەن ەلدىڭ ەڭبەگىن ەش ەتۋگە ەشقاشاندا جول بەرمەك ەمەسپىن. ولاي بولسا، كوزىمە كورىنبەي بۇل ارادان تايىپ تۇر!
قاسقىرباي. ءسىز... ءسىز مىنا قىلىعىڭىز ءۇشىن باسىڭىزبەن جاۋاپ بەرەسىز!
جانعازى. ونى كەزىندە كورە جاتارمىز!
قاسقىرباي. مۇنىڭ سوڭى تۇبىندە جاقسىلىققا اپارمايدى!
جانعازى. ەل ىرىسىن ءراسۋا ەتكەننەن كەلەر جاقسىلىقتى مالدانباي-اق قويدىم!
قاسقىرباي. ولاي بولسا ءوز وبالىڭىز وزىڭىزدە...
ول كەتە بارادى.
جانعازى. (اشۋعا بۋلىعا) تۇك تۇسىنسەم بۇيىرماسىن! وسىنداي بۇيرىق بەرگەن زاۋىت ديرەكتورى اقىماق پا، جوق، الدە، سول بۇيرىقتى ورىنداۋعا اسىققان مىنا جارىمەس اقىماق پا؟ ءاي، ەكەۋى دە ساۋ سيىردىڭ بوعى ەمەس شىعار...
قالت تۇرىپ قالادى.
بەسىنشى كورىنىس
سول ساحنا. جۇمىس بارىسىندا جۇرگەن اۋىسىم جۇمىسشىلارى ساپىرىلىس ۇستىندە. بىرەۋلەرى كۇرەك-قايلالارىن كوتەرسە، ەندى بىرەۋلەرى ۇلكەن استاۋدى سىرعىتىپ بارادى.
ءبىر بۇرىشتان نيكولاي شماتكو قارا كورسەتەدى. سوڭىندا قاسقىرباي. قاسقىرباي سەح باستىعىنا الدەنەلەردى تۇسىندىرە قولىن ەربەڭدەتىپ كەلەدى.
ولاردى جانعازى قارسى الادى.
جانعازى. بۇرىن قارا كورسەتپەۋشى ەدىڭ، نيكولاي جولداس، بۇگىن ءبىزدى اينالسوقتاپ كەتتىڭ عوي، جايشىلىق پا؟
شماتكو. جاي بولماي تۇر-اۋ، جاكە، جاي بولماي تۇر...
جانعازى. سوندا شاۋىپ جاتقان قانداي جاۋ؟
شماتكو. جاكە، ءوزىڭىز بىلەسىز، مەن ورتاق مۇددەنىڭ جاقتاۋشىسىمىن. جۇمىس-جۇمىس دەپ قاتىن-بالاعا قاراماي كەتەتىنىم سوندىقتان. ءبىراق... ءىشىم اۋىرادى، قايتەيىن، بۇيرىقتىڭ اتى – بۇيرىق. وعان باعىنعان ءجون.
جانعازى. وۋ، اعايىن، ولتىرسەڭدەر ايتىپ ولتىرسەڭدەرشى، سونشاما ۇنجىرعالارىڭ تۇسەردەي نە بولىپ قاپتى سونشاما؟ مىناۋ كوك سوققانىڭ كەلەدى، ءاي جوق، ءشاي جوق «توقتات تا توقتاتقا» باسىپ. ەندى سەن كەلىپ تۇرسىڭ، ايىپتى بالاداي مونتانسىپ. وسى سەندەرگە بۇگىن نە كورىنگەن ءوزى؟!
شماتكو. جاعداي سولاي بولىپ تۇر، جاكە. ەندى سالدەن كەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى وسى اراعا ات باسىن تىرەمەك كورىنەدى. سوعان بايلانىستى زاۋىت جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋىمىز كەرەك ەكەن.
جانعازى. (شىداماي) ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ نە قاتىسى بار؟ وبلىسىن ارالاپ، قازى-قارتاسىن جەپ جۇرە بەرمەي مە، جەڭىل ماشيناسىنا ءمىنىپ الىپ؟!
شماتكو. قاتىسى بار، جاكە، قاتىسى بار. ول ۇلكەن باستىق. ول پارتيا لايىق كورگەن ادام. سوندىقتان، كەلگىسى كەلسە كەلەدى، كەتكىسى كەلسە كەتەدى.
جانعازى. كەلسىن-اق، كەتسىن-اق، سوندا بالقىمانىڭ بۇل جەردە قاتىسى قانداي؟!
شماتكو. ۇلكەن قاتىسى بار. ول كىسى زاۋىت ءيىسىن جاراتپايتىن كورىنەدى. سوندىقتان، بارلىق پروسەستى توقتاتۋعا جارلىق ءتۇسىپتى.
جانعازى. ءيىستى ءبىز جاراتىپ ءجۇر مە ەكەنبىز؟ جاراتپاساق تا وسىندا جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ەشتەڭە ەتپەيدى، حاتشىڭ دا شىدار. ءبىر كەلگەنىنەن كەڭسىرىگى جارىلىپ كەتپەس.
شماتكو. قىرسىقپاڭىز، جاكە، قىرسىقپاڭىز.
جانعازى. قىرسىققان ەشكىم جوق. ساۋدىڭ تاماعىن ءىشىپ، اۋرۋدىڭ ءسوزىن سويلەپ تۇرعان سەندەر شىعارسىڭدار!
شماتكو. نە دەسەڭىز دە سيادى. ايتكەنمەن، ءدال بۇگىن ءوز پوزيسياڭىزدان قايتا تۇرىڭىزشى، وتىنەمىن؟
جانعازى. (ءدۇر سىلكىنىپ) جوق! ءبىز ەسىرىكتەردىڭ ەرمەگى ەمەسپىز، ءبىز ءوز ەلىنىڭ ۇلاندارىمىز! ولاي بولسا ۇلانعا ءتان تىرلىك جاساۋعا مىندەتتىمىز! ەندەشە، قوقىرعا يتەرمەلەمەي اۋلاق جۇرىڭدەر!
شماتكو. جاكە، ءبىر مەزگىل ويلانىپ كورىڭىزشى، ءوزىڭىز ايتىپ تۇرعان ەلدىڭ تىزگىنىن كوممۋنيستىك پارتيا ۇستاپ تۇر عوي. مۇنى دا ۇمىتپاعايسىز!
جانعازى. كوممۋنيستىك پارتيا ەل نەسىبىن ىسىراپ ەت دەمەيدى!
شماتكو. دەسىن-دەمەسىن ونى مىنا جەردە ءسىز ەكەۋىمىز تالقىلاي المايمىز. ءبىز كىشكەنتاي ادامدارمىز. ەنشىمىزگە بۇيىرعانى جوعارعى جاقتىڭ ايتقانىن ورىنداۋ عانا.
جانعازى. ورىنداماساق شە؟
شماتكو. وندا وزىڭىزگە قيىنداۋ بولاتىنىن ويلاڭىز!
جانعازى. (تۇنەرە قالادى) جارايدى، ماڭدايىمىزعا جازىلعانى سول بولسا، امال نەشىك، كونەمىز دە. ءبىراق، مەن كوممۋنيست ەمەسپىن. وسىنى ەستە ۇستاعايسىڭدار! ازار بولسا جۇمىستان شىعاراسىڭدار. شىعارساڭدار شىعارىڭدار. ول ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ال، بۇگىن... بۇگىن مازامدى الماڭدار! مەن باستاعان ءىسىمدى ەش ۋاقىتتا ورتا جولدا قالدىرعان ادام ەمەسپىن! بۇگىن دە قالدىرمايمىن!
شماتكو. بار ايتپاعىڭىز وسى ما؟
جانعازى. وسى عانا!
شماتكو. ەندەشە، باسقا امالدىڭ جوقتىعىنان سەح باستىعى ەسەبىندە بۇيىرامىن: اۋىسىم ماستەرى، تەتىكتەردى اعىتىپ تاستا!
قاسقىرباي. (ەلپ ەتىپ) اعىتامىن. تاپ ءقازىر اعىتىپ تاستايمىن!
باسقارۋ تەتىگىنە ۇمتىلادى. شاڭ-شۇڭعا جينالا قالعان جۇمىسشىلار ابدىراعان شامادا ونىڭ جولىن ەركەبۇلان بوگەمەك بولادى. ءبىراق، ارىندىعا شاماسى جەتپەيدى. وسى كەزدە وقتاي اتىلعان جانعازى جەلكەدەن ۇرىپ، قاسقىربايدى جالپاسىنان تۇسىرەدى.
جانعازى. (قالشىلداي، جەردە جاتقان كۇرەكتى قولىنا ىلگەن بويدا الدىنا كەزەي) بىرەۋىڭ ءبىر قادام اتتاساڭدار وبالدارىڭ وزدەرىڭە! قايقايىڭدار تەزىرەك!
شماتكو مەن قاسقىرباي شىعا جونەلەدى. ولار كەتكەندە جانعازى جىگىتتەرىنە بۇرىلادى.
جانعازى. الگىلەردىڭ ايتقاندارىن ەستىدىڭدەر عوي، ءا؟!
جىگىتتەر:
– ەستىدىك.
– ەستىگەندە قانداي!
– جارىمەستىڭ ءىسىن ىستەپ ءجۇر ولار!
– ءبارىن ءقازىر توقتاتساق كەيىن بوعىمىزدى جيناي
