15 ناۋرىزدا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكەن «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي مۇراسى: زەرتتەۋ، جۇيەلەۋ، ناسيحاتتاۋ» اتتى عىلىمي كونفەرەنسيادا عۇمىرىن قازاق ءتىلى تاريحى مەن گرامماتيكاسى، ءتىل مادەنيەتى ماسەلەلەرىنە ارناعان ق ر ۇعا اكادەميگى، فيلول. ع.د.، پروفەسسور ءرابيعا سىزدىقتىڭ جاساعان بايانداماسى.
وقۋ-اعارتۋ يدەياسى – ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىنىڭ ارقاۋى، ازاماتتىق بورىشىنىڭ نەگىزى، يدەولوگيالىق پلاتفورماسىنىڭ تىرەۋى بولدى. بۇل پلاتفورمانى مىقتاپ ۇستاۋعا الىپ كەلگەن – ونىڭ ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىن ويلاعان قام-قارەكەتى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ ۇلى ءتىنى. ۇلتتىق رۋح دەگەن – ۇلتتىق نامىس قوي، قازاق ەكەنىن سەزىنۋ. سونى باستاپ بەرگەن، سارى ماسا بولىپ ىزىڭداپ، بۇكىل حالىقتى «قازاقپىن» دەپ كوتەرىلۋگە شاقىرعان – احمەت بايتۇرسىن ۇلى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى، ۇلتتىق عىلىمىنىڭ ارقاۋى دەر ەدىم. نەگە؟ باسقا ۇلتتىڭ عالىمدارى (ورىس عالىمدارى): «قالايشا مەكتەپ وقۋلىقتارىن عىلىمنىڭ باسى دەيسىز؟» – دەپ تاڭعالادى. ارينە، بۇرىننان وقۋ-جازۋى بار، عىلىمى بار، ۋنيۆەرسيتەتتەرى وسىدان ءۇش ءجۇز، ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن اشىلعان حالىقتار ءۇشىن عىلىمنىڭ باستاۋىن مەكتەپتەن باستاۋ وعاش كورىنەتىن شىعار. شىندىعىندا، قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمى – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، قازاق تاريحى. فيزيكا – قازاقتىڭ ۇلتتىڭ عىلىمى ەمەس، بيولوگيا – ۇلتتىق عىلىم ەمەس. ارينە، ونداي عىلىم سالالارى قازاق ءۇشىن كەرەك، قازاقتار زەرتتەپ جاتقان عىلىمدار. ءبىراق قازاقتىڭ ناعىز ۇلتتىق عىلىمى – قازاق ءتىلى تۋرالى عىلىم، قازاقتىڭ ادەبيەتى، قازاقتىڭ تاريحى تۋرالى عىلىم.
بۇل پىكىردى بۇگىن عانا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. 60-جىلدارى دۋشانبەدە كونفەرەنسيا بولدى. وندا وداق بويىنشا ءتۇرلى عالىمدار باس قوسىپ، كوممۋنيزم كەزىندەگى تىلدەر تۋرالى ءسوز ەتتى. سوندا سويلەگەن سوزىمدە وسى ويدى ايتتىم. ا.بايتۇرسىنۇلىن اتاي المادىم، ءبىراق: «قازاق ءتىل ءبىلىمى – قازاق عىلىمىنىڭ باسى بولدى. قازاق لينگۆيستيكاسى باستاۋىش مەكتەپتىڭ وقۋلىقتارىنان باستالدى»، – دەدىم. كەيىن ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ جۇبايى – حاليما اداموۆنامەن كەزدەسكەنىمدە: «ەرەكەڭ ءسىزدىڭ سول تۇجىرىمىڭىزعا قاتتى ريزا بولىپ قايتتى: ءرابيعا سىزدىقوۆا عاجاپ نارسە ايتتى، جاڭا، ەشكىم ايتپاعان، تىڭ پىكىر ايتتى: «قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمى مەكتەپ وقۋلىقتارىنان باستالادى» – دەدى. عالامات پىكىر، دۇرىس پىكىر!» – دەپ سۇيسىنگەنىن جەتكىزگەندە كوتەرىلىپ قالدىم.
وسى تۇستا تاعى ءبىر پىكىر تالاسىنا توقتالۋعا تۋرا كەلەدى: مەكتەپ وقۋلىقتارى جاي عانا ءبىلىم بە الدە عىلىم با، دالىرەك ايتساق، «بەلگىلى ءبىر ءتىلدىڭ قۇرىلىمىن تانىستىرعان العاشقى ماعلۇماتتار سول ءتىل تۋرالى عىلىم سالاسىنىڭ باستاپقى كورىنىسى بولا ما، جوق پا؟» دەگەن پىكىرسايىس جونىندە. ارينە، ءتىل تۋرالى عىلىمنىڭ مازمۇنى مەن سيپاتى بارلىق كەزەڭدە بىردەي بولماق ەمەس، ونىڭ ءتىل تانىتۋ ماقساتى، زەرتتەۋ ۇستانىمدارى، ادىستەرى تۇرعىسىنان قاراعاندا، العاشقى كەزەڭى مەن قازىرگى كەزەڭىندە، ءتىپتى ورتا تۇسىندا ايتارلىقتاي وزگەشەلىكتەردىڭ بولۋى زاڭدى ءارى داۋسىز. قازىرگى كەزەڭدە ناعىز لينگۆيستيكالىق تالداۋلاردى عانا عىلىم دەپ تانىساق، سول تالداۋلاردىڭ كوزى، باستاۋى بولۋ كەرەك قوي. وسى ورايدا ءبىز «ءتىل تۋرالى ءىلىم ءتىلدىڭ جالپى جانە تۇراقتى بەلگىلەرىن سۋرەتتەۋدەن باستاپ قالىپتاسادى» دەگەن تۇجىرىمدى ۇستانامىز، ياعني «مەكتەپ گرامماتيكالارىندا عىلىمي سيپات جوق» دەگەن پىكىردى قوستامايمىز.
«عىلىم» دەگەن ءسوزدىڭ نەگىزگى ماعىناسى – «ناۋكا» ەمەس. ۇلى ابايدا بىرنەشە رەت كەزدەسەتىن «عىلىم» ءسوزى «وقۋ-اعارتۋ، ءبىلىم» ماعىناسىندا قولدانىلعان «ناۋكا» ماعىناسىندا ەمەس. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەندە ول: «عىلىممەن اينالىسىپ، ەينشتەين سياقتى عالىم بول!» – دەپ تۇرعان جوق قازاققا، «وقىپ الماي، ساۋاتتانىپ الماي، حات تانىماي تۇرىپ، ماقتانبا!» دەگەن وي ايتادى. سول عىلىمدى باستاعان، ءبىلىمدى عىلىم تۇرىندە باستاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلى تۋرالى ءبىلىم-عىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋىنا اعارتۋشىلىق يدەياسىن ۇسىنۋى باستى سەبەپ بولدى. ول اعارتۋشىلىقتى ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتى، دۇنيەتانىمىنىڭ كرەدوسى (نەگىزى) دەپ ساناعان. بۇل ۇلتتىق سانانى كوتەرۋدىڭ، ءوز سوزىمەن ايتساق، قازاقتى «وزگە جۇرتتار ورگە قادام باسقاندا قاتارىنان قالىسپايتىن» حالىق ەتىپ ىلگەرى باستىرۋدىڭ العاشقى ارناسى – وقۋ-اعارتۋ دەپ ءبىلدى. قازاقتىڭ قالىڭ بۇقاراسىنىڭ ساۋاتسىز قاراڭعىلىعى ونىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنىڭ بىردەن-بىر كەدەرگىسى ەكەنىن بەينەلى تىلمەن قازاقتىڭ نامىسىنا تيگىزە: «ناداندىق، ونەرسىزدىك اتا جولداسىمىز بولعان سوڭ ولجالى جەردە ۇلەستەن قاعىلعانىمىز، وردالى جەردە ورىننان قاعىلعانىمىز، جورالى جەردە جولدان قاعىلعانىمىز – ءبارى ناداندىق كەساپاتى»، – دەپ اشىپ ايتتى. اعارتۋشىلىقتى ۇگىتتەگەن وزگە قايراتكەرلەردەن احاڭنىڭ ۇلكەن ايىرماسى – ول تەك ونەر-بىلىمگە شاقىرۋمەن تانىپ قويعان جوق، وسى جولدا ناقتى ىسكە كوشتى: وقۋلىقتار جازدى، وقىتۋ ادىستەرىن كورسەتتى، 1913-1928 جىلدارى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە، ءماسليحات- جيىنداردا قازاق دالاسىنداعى وقۋ-اعارتۋ جايىن كەڭىنەن ءسوز ەتتى، ۇسىنىستار جاسادى، 13-14 جىل بويى (1895-1909 جىلدارى) بالا وقىتتى. مىنە، بۇل – اعارتۋشى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بەينەسىن تانىتاتىن ناقتى ىس-ارەكەتتەر.
ا.بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەك جولىن اعارتۋشىلىقتان باستاعانىن بىلەمىز. ول 1895 جىلداردان باستاپ بالا وقىتۋعا كىرىسەدى، قازاق بالالارىنىڭ ءتىلىن سىندىرىپ، ساۋاتىن اشۋدا بۇرىنعى ەسكى سۇرلەۋ، تار سوقپاقپەن ءجۇرۋدىڭ ەندىگى جەردە XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنا، ونىڭ تاريح كوشىنە قول ەمەستىگىن كورەدى. قازاق بالاسى ەندى ساۋاتىن بوگدە تىلدە ەمەس، ياعني اراب، تاتار، ورىس تىلدەرىندە ەمەس، انا تىلىندە اشۋى كەرەك، بىلىم-عىلىممەن قازاق تىلىندە سۋسىنداۋى ءتيىس دەپ تابادى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بولۋى، بۇكىل وقۋ-تاربيە جۇمىسى قازاق تىلىنە ءجۇرۋى قاجەت ەكەنىن اشىپ ايتىپ، كۇن تارتىبىنە كويادى، ءوزى دە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بولۋى، انا تىلىندە وقىتىلۋى ءۇشىن كۇرەسەدى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل تۇجىرىمدارىن قازىرگى كەزدە دە جادىمىزدا ۇستاۋىمىز كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلى: «ءسوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جوعالادى»، – دەيدى. ءتىل – التى-جەتى قامالدىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعى قۇلايتىن قامال. ءتىل قۇلاسا، ول ءتىل قىزمەت ەتكەن، سول تىلمەن بىرگە اتالىپ كەلگەن حالىق تا قۇريدى. ادامدار بولعانمەن، ولار قازاق بولمايدى. سول حالىقتىڭ اتى جويىلادى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە»، – دەيدى. شىنىندا، قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. قازاق ءتىلىن ساقتالۋى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالانىڭ سويلەگەن ءتىلى انا ءتىلى بولادى. بالانىڭ ەڭ العاشقى كوبىرەك سويلەيتىنى، ءۇي ىشىندە سويلەيتىنى، ويلايتىنى، ءتۇس كورەتىنى ءبىر تىلدە بولۋى كەرەك، ءۇش تىلدە ەمەس. سول – انا ءتىلى بولۋى كەرەك.
مەكتەپتە ەڭ بولماعاندا باستاۋىشتا ورىس تىلىندە دە ەمەس، اعىلشىن تىلىندە دە ەمەس، تەك قانا انا تىلىندە وقىتۋ كەرەك. بالا انا ءتىلىن باستاۋىش مەكتەپتەن مەڭگەرىپ، كەيىن باسقا ءتىلدى قوسۋ كەرەك. اينالاسىن انا تىلىندە تانىپ، ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن، اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي بولادى. انا ءتىلى بولماعان ادامنان ەشقانداي اقىن دا، جازۋشى دا، سۋرەتشى دە شىقپايدى. عالىم شىعار، مامان شىعار، ءتىپتى اتاقتى ادام دا شىعار. ءبىراق وندا ەشقانداي مادەني ازىق بولمايدى. اعىلشىن تىلىندە تاماشا جازسىن، ورىس تىلىندە ولەڭ شىعارسىن، ءبىراق ول – انا ءتىلى ەمەس. سوندىقتان ۇكىمەت، باسشىلار، وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعىلار قازاق مەكتەبىن قولعا الىپ، قامقورلىق كورسەتۋى كەرەك. قازاق مەكتەبىنە نەمقۇرايدىلىقپەن قارايتىن بولساق، ءۇش ۇرپاقتان كەيىن ول ءتىل قۇريدى...
احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق مەكتەپتەرىن اشىپ، وقۋدى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ۇلتتىق جازۋى (عىلىم تىلىمەن ايتساق، گرافيكاسى، سول كەزدەگى تەرمينمەن ايتساق، ءالىپبيى) بولۋى قاجەت دەپ بىلەدى. حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىنا دەيىن قازاقتىڭ ءوز جازۋى بولماعان ەدى. بۇل كەزگە دەيىن وزگە كورشىلەس تۇركى حالىقتارى سياقتى، قازاقتار دا اراب تاڭبالارىن قولدانىپ كەلدى، ءبىراق ول – قازاق جازۋى ەمەس، اراب جازۋى-تىن. حالقىمىزدىڭ ءارى قارايعى مادەني-رۋحاني دۇنيەسىندە جات جۇرتتىق جازۋدى قولدانا بەرۋدىڭ ءومىر تالابىنا ساي ەمەستىگىن، ياعني اراب ءالفاۆيتى سول كۇيىندە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ساي كەلمەيتىندىگىن، بۇل تاڭبالارمەن قازاق سوزدەرىن دۇرىس، ساۋاتتى جازۋعا مۇمكىندىكتىڭ ازدىعىن، وقىتۋ ىسىندە كەلتىرەتىن قيىندىعىن انىق بايقاعان قازاق زيالىلارى انا ءتىلىمىزدىڭ ءوز جازۋىن جاساۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتە باستايدى. بۇل اڭگىمە اسىرەسە ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا كۇشەيە تۇسەدى. الەۋمەتتىك پىكىرگە «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتى دە ءۇن قوسىپ، ماقالالار جاريالايدى.
ارينە، ەشبىر قۇبىلىس، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق جازۋ سياقتى اۋقىمدى ارەكەت بىرەر جىلدا جۇزەگە اسا قويمايتىنى بەلگىلى. ۇلتتىق ءالىپبيدى جاساۋ قولدان كەلگەنمەن، بۇعان عالىمنىڭ (ءتۇزۋشىنىڭ) ءبىلىم-تانىمى جەتكەنمەن، ونىڭ قاجەتتىگىن، ءجون-جوسىعىن، دۇرىستىق، تۇزۋلىگىن دالەلدەۋ، وزگەلەرگە ءتۇسىندىرۋ سياقتى قىرۋار شارۋا جاساۋ كەرەك. سوندىقتان احاڭ 1912 جىلدان باستاپ عالىم، زەرتتەۋشى رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسى مەن تاڭبالايتىن ارىپتەر جايىنداعى پىكىرلەرىن بىلدىرە باستايدى. «ايقاپتىڭ» 1912 جىلعى 9-10-نومىرلەرىندە «شاھزامان مىرزاعا» اتتى ۇلكەن ماقالا جازىپ، وندا قازاق دىبىستارىن بىلدىرمەيتىن كەيبىر اراب تاڭبالارىن قازاق الفاۆيتىنە ەنگىزبەۋ كەرەكتىگىن، ءسوزدىڭ تۇتاس جىڭىشكەلىگىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن الدىنا «دايەكشى» دەيتىن تاڭبا قويۋ قاجەتتىگىن دالەلدەيدى. وسى ماقالادا «دىبىس»، «ءارىپ»، «دايەكشى»، «جۋان دىبىس»، «جىڭىشكە دىبىس»، «قاعيدا» ت.س.س. دەگەن قازاقشا لينگۆيستيكالىق تەرميندەردى تۇڭعىش رەت كەزدەستىرەمىز. احاڭنىڭ ۇلكەن جاڭالىعى – الىپبيىنە دايەكشىنى ەنگىزگەنى. ءسوزدىڭ وڭ جاق شەكەسىنە قويىلاتىن دايەكشى بەلگىسى سول ءسوزدىڭ تۇتاس جىڭىشكە وقىلاتىنىن كورسەتەدى، ال بۇل – ءالفاۆيتتى قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگى بولىپ سانالاتىن ۇندەستىك زاڭى – سينگارمونيزمگە يكەمدەۋ امالى ەكەنىن كورەمىز. مۇنداي يكەمدەستىرۋ وتە قاجەت، ويتكەنى قازاقتىڭ ءتول سوزدەرى تۇتاسىمەن نە جۋان، نە جىڭىشكە داۋىستى دىبىستارمەن كەلەتىندىگىن وسى دايەكشى ارقىلى كورسەتۋگە بولادى. دايەكشى تۇرسا، ءسوز ىشىندەگى داۋىستىلار جىڭىشكە بولعانى. بۇل رەتتە احاڭ ءار ءتىلدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى بولاتىنىن جاقسى بىلگەن ناعىز فونەتيست عالىم بولىپ كورىنەدى، قازاق تىلىندەگى 43 ءتۇرلى دىبىستى 25 ارىپپەن تاڭبالاۋعا بولاتىنىن دالەلدەيدى.
«قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 34ء-ىنشى جانە ءارى قارايعى ساندارىندا «جازۋ ماسەلەسى» دەگەن كولەمدى ماقالا جاريالاپ، كەيبىر داۋىستى دىبىستاردى تاڭبالاۋ جايىنداعى ءوزىنىڭ پىكىرلەرىن ايتادى. ءسويتىپ، ءارى قارايعى ىزدەنىستەرىندە اراب گرافيكاسىن پايدالانعان قازاق جازۋى ءۇشىن مىناداي ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتادى: 1) قازاق جازۋى ءۇشىن اراب الفاۆيتىندەگى جۋان ت، س، 3، د، ع، X دىبىستارىنىڭ تاڭبالارىن الماۋ، 2) قازاق تىلىندەگى ى، ءى، ي، ۇ، ءۇ، ۋ دىبىستارىنىڭ ءارقايسىسىنا تاڭبا بەلگىلەۋ، 3) ك، گ دىبىستارىنان باسقا داۋىسسىز دىبىستارمەن كەلگەن سوزدەردىڭ جىڭىشكەلىگىن (ياعني قازىرگى ءا، I، ءۇ دىبىستارىمەن ايتىلاتىندىعىن) ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءسوزدىڭ الدىنان دايەكشى تاڭبا قويۋ. بۇلايشا تۇزىلگەن الفاۆيت ساۋات اشۋدىڭ دىبىس جۇيەسىنە ساي كەلەتىندىگى بايقالادى. عالىم وزگەلەرمەن ايتىسىپ، ءوز جوباسىن ۇسىنادى، ونى تۇسىندىرەدى.
كەزىندە مۇنى وزگە تۇركى حالىقتارىنىڭ، ورىستىڭ ءبىلىمپازدارى مەن قازاق قاۋىمى «بايتۇرسىن ۇلى جازۋى» دەپ اتاعان ەدى، ال احاڭنىڭ ءوزى وعان «قازاق جازۋى» دەگەن ايدار تاقتى. «قازاق جازۋى» دەۋىنىڭ ورنى بار ەدى. بۇل ءالىپبيدىڭ نەگىزى اراب تاڭبالارى بولعانىمەن، ول «اراب جازۋى» دەپ اتالا المايدى، ويتكەنى قازاقتىڭ جازبا دۇنيەسىنە ارنالعان بۇل الفاۆيت قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە سايكەستەندىرىلىپ، جاڭاشا تۇزىلگەن، ياعني قازاق تىلىندە جوق دىبىستاردىڭ تاڭبالارى شىعارىلىپ تاستالعان، ال اراب الفاۆيتىندە جوق كەيبىر تاڭبالار قوسىلعان، مۇلدە جاڭا ءالىپبي بولدى، قازاق ءالىپبيى (ءالفاۆيتى) بولىپ شىقتى. دەمەك، كورسەتىلگەن ەكى اتاۋدىڭ ەكەۋى دە دۇرىس ەدى: «بايتۇرسىن ۇلى جازۋى» دەپ اتالۋى عالىمنىڭ وسى ءالىپبيدى تۇزۋدە، قازاق تىلىنە يكەمدەۋدە، ونىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋدە سىڭىرگەن قىرۋار ەڭبەگىن، «ماڭداي تەرىن» باعالاۋ بولسا، «قازاق جازۋى» دەپ اتالۋىنان ونىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كورسەتكىشى ەكەندىگى تانىلادى. «بايتۇرسىن ۇلى جازۋى» 1912 جىلداردان باستاپ قولدانىلا باستادى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى تۇزگەن ءالىپبيدى ونىڭ العاشقى ۇسىنىلعان كەزىنەن باستاپ قازاق جۇرتشىلىعى، اسىرەسە سول كەزەڭدەگى مۇعالىمدەر قاۋىمى ەش تالاسسىز، بىردەن قابىلدادى، ونى ءىس جۇزىندە قولدانا باستادى. مىسالى، 1915 جىلدىڭ ءبىر وزىندە بۇل جازۋمەن (جانە ەملە تارتىبىمەن) 15-تەي كىتاپ باسىلىپ شىعىپتى. سونداي-اق احاڭ ۇسىنعان «جاڭا ەملە» (جاڭا قازاق ءالىپبيىن كەزىندە وسىلايشا دا اتاعان) 1913 جىلداردان باستاپ مۇسىلمان مەدرەسەلەرىندە دە، قازاق-ورىس مەكتەپتەرىندە دە قولدانىلا باستايدى. بۇعان وڭدى ىقپال ەتكەن جايتتاردىڭ ءبىرى – ا. بايتۇرسىنوۆ 1910 جىلدارى جازۋ تاڭبالارىن تۇسىندىرەتىن «بايانشى» اتتى قۇرال مەن كەيىنىرەك «ءالىپبي استارى» اتتى ادىستەمەلىك ەڭبەكتەردى جارىققا شىعارۋى جانە 1914-1915 جىلداردان باستاپ قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن «وقۋ قۇرالى» (قازىرگى «الىپپە»)، «ءتىل – قۇرال» (قازىرگى گرامماتيكا وقۋلىقتارى) اتتى قۇرالداردى قوسا ۇسىنۋى بولدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزى تۇزگەن ءالىپبيىن ءارى قاراي دا قىرناپ، تۇزەتە تۇزەدى، ونىڭ پوليگرافيالىق جاعىنان قولايلى-قولايسىز جەرلەرىن، وقىتۋ بارىسىنداعى ءتيىمدى-تيىمسىز تۇستارعا سالماقتايدى. ءسويتىپ، اراب تاڭبالارى نەگىزىندە ءتۇزىلىپ، قازاق تىلىنە لايىقتالعان جازۋ 1924 جىلى ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە تالقىلانىپ، رەسمي تۇردە قابىلدانادى.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل تاجىريبەسىن وزگە تۇركى حالىقتارى سول كەزدە ۇلگى تۇتىپ، ولار دا ءوز جازۋلارىنا وزگەرىستەر جاساي باستايدى. 1929 جىلى «جاڭا ءداۋىردىڭ»، «سوۆەتتىك مادەنيەتتىڭ»، قىسقاسى، كوممۋنيستىك ساياساتتىڭ تەكپىنىمەن لاتىن جازۋىنا الماستىرىلعان قازاق ءالىپبيىنىڭ تاريحى قالىڭ جۇرتشىلىققا ايان. ول ءالىپبي (گرافيكا) اراب تاڭبالارىن پايدالانعان، ءبىراق اراب جازۋى ەمەس، ۇلتتىق قازاق جازۋى بولاتىن.
رەسەيدىڭ قول استىنداعى تۇركى حالىقتارى جاپپاي لاتىنعا
كوشكەندە، ونى قابىلداۋ بارىسىنداعى جيىن-جينالىستاردا
ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلاتوۆتاردىڭ اراب تاڭبالى قازاقتىڭ ۇلتتىق
جازۋىن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالعانىن، ايتىستاردا دالەلدەپ شىققاندارىن بىلەمىز، ءبىراق ساياسات توقپاعى كۇشتى بولىپ، ۇلتتىق دەربەستىك، ۇلتتىق مادەنيەت سياقتى كيىز قازىقتار جەرگە كىرگەنىن دە ۇمىتقانىمىز جوق. تۇركى حالىقتاردىڭ جازۋىن لاتىنداندىرۋ سياقتى «قىپ-قىزىل» ساياساتقا سۇيەنگەن كۇرەستىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ اراب تاڭبالى تۇڭعىش ۇلتتىق جازۋى تاريح تورىنەن كەتتى. كسرو-نى مەكەندەگەن از ۇلتتاردىڭ وزدەرىنىڭ سان عاسىرلاردان بەرى قولدانىپ كەلگەن جازۋلارىن تاستاپ، لاتىنعا كوشۋ كەرەك دەگەن ماسەلە 1926 جىلدان بۇرىنىراق باستالعان-دى. مەرزىمدى باسپا ءسوز بەتتەرىندە، جيىن-جينالىستاردا الدىن الا پىكىر ايتۋ، پىكىر تالاستىرۋلار جۇرگىزىلدى. اقىرىندا 1926 جىلى باكۋ قالاسىندا بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى تۇركولوگيالىق سەزد وتكىزىلىپ، كۇن تارتىبىنە تۇركى حالىقتارىنىڭ جازۋى، ورفوگرافيانىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرى، تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى، تيپوگرافياسى، انا ءتىلىن وقىتۋ مەتوديكاسى ت.ب. كوپتەگەن ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەنى دە، تالاس-تارتىسى كوبىرەك بولعانى دا – تۇركى حالىقتارىنىڭ تەگىس لاتىن الفاۆيتىيە كوشۋى جايىنداعى ماسەلە بولدى. سەزگە قازاقستاننان احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ەلدەس وماروۆ، ءازيز بايسەيىتوۆ، ءبىلال سۇلەيەۆ، ءنازىر تورەقۇلوۆتار دەلەگات بولىپ قاتىستى. قازاقستاننان سەزد پرەزيديۋمىنا ا.بايتۇرسىن ۇلى سايلاندى، سونداي-اق ول سەزدە جۇمىس ىستەگەن بىرنەشە كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ەندى. سەزدە تۇركى حالىقتارىنىڭ بۇرىننان قولدانىپ وتىرعان الفاۆيتتەرىن تاستاپ، لاتىنعا كوشۋ جونىندەگى پىكىر تالاسىندا ەكى توپ ءبولىنىپ شىقتى. ءبىرى – «بۇرىننان پايدالانىپ كەلگەن ءارى ناقتىلى ۇلت تىلىنە لايىقتالىپ رەفورمالانعان، رەسمي قابىلدانعان اراب نە ورىس گرافيكاسىن (مىسالى، سول كەزدە ياكۋتتار قولدانىپ وتىرعان) لاتىنشاعا اۋىستىرۋدىڭ ەشقانداي نە ساياسي-يدەولوگيالىق، نە ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوق، ساۋات اشتىرۋ، وقىتۋ ىسىندە دە لايىقتالعان اراب گرافيكاسى مەن قابىلدانباقشى لاتىن جازۋىنىڭ بىر-بىرىنەن ارتىق-كەمدىگى شامالى، كەرىسىنشە، جازۋ تاڭباسىن وزگەرتۋ سان عاسىرلىق جازبا دۇنيەدەن، جازبا داستۇردەن قول ءۇزۋ ءقاۋپىن تۋدىرادى» دەگەندى ايتتى. ەكىنشى توبى – «اراب جازۋى تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىنە ساي كەلمەيدى، لاتىن ءالفاۆيتى تۇركى تىلدەرىن ەۋروپا مادەنيەتىنە جاقىنداستىرا تۇسەدى» دەگەندەردى دالەل ەتتى. العاشقى پىكىردەگىلەردىڭ ءبىرى ا.بايتۇرسىن ۇلى بولدى. بۇل جەردە بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كونسەپسياسىنان ۇلتشىلدىق، پانتيۋركيستىك نەمەسە سوۆەتكە قارسىلىق ىزدەۋ مۇلدە قيسىنسىز: ول اراب جازۋى ارقىلى يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋدى كوزدەگەن جوق، ويتكەنى بايتۇرسىن ۇلى رەفورمالاعان قازاق جازۋى «قۇران» جازۋىنان مۇلدە الشاق ەكەنى ايدان انىق. «پانتيۋركيستىك پيعىلدا بولدى» دەۋ دە ورىنسىز، كەرىسىنشە، ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ دەربەستىگىن قاتتى قولداعان ادام؛ ۇشىنشىدەن، بۇل جەردەگى عالىم ارەكەتىنەن انتيسوۆەتيزم ىزدەۋ دە نانىمسىز، سەبەبى جازۋ تاڭباسىنىڭ ءتۇرى يدەولوگيانىڭ مازمۇنى مەن باعىتىن وزگەرتە المايتىندىعىن بايتۇرسىن ۇلى دا، وزگەلەر دە، ءبىز دە جاقسى بىلەمىز. بىردەي گرافيكا حالىقتار مادەنيەتىن جاقىنداستىراتىندىعى ءسوزسىز، ءبىراق لاتىنعا كوشكەن تۇركى حالىقتارى ول كۇندە وتانداس ورىس حالقىنىڭ ەمەس، كاپيتاليستىك قوعامدا ءومىر كەشىپ وتىرعان ەۋروپا جۇرتتارىنىڭ مادەنيەتىنە جاقىنداي تۇسكەن بولار ەدى. دەمەك، عالىمنىڭ اراب جازۋىن جاقتاۋداعى ماقساتى – 12-13 جىل بويى قولدانىلىپ، ورنىعىپ قالعان قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق تابيعاتىنا لايىقتالىپ وزگەرتىلگەن، رەسمي تۇردە قابىلدانعان ءالفاۆيتتىڭ قازاق جازۋى مۇقتاجدىعىن تولىق وتەپ وتىرعاندىعى، ونىڭ دىبىس ادىسىمەن وقىتۋ ىسىندە ايتارلىقتاي قولايلى بولىپ شىققاندىعى، پوليگرافيالىق مۇمكىنشىلىكتەر جاعىنان دا، ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر تۇرعىسىنان دا بۇرىنعى ءالفاۆيتتى ساقتاۋ پايدالىراق ەكەندىگى. ارينە، قازىرگى تۇرعىدان كەلگەندە، ونىڭ ۇستىنە سوۆەت ۇكىمەتى تۇسىندا قولعا العان شارالارىمىزدىڭ ءبارى دۇرىس، ءبارى پروگرەسسيۆتىك بولدى دەپ سان جىلدار ءوزىمىزدى ءوزىمىز شاتاستىرىپ كەلگەن داستۇرىمىزگە باسساق، مۇمكىن، سول كەزدە لاتىنعا قارسى شىققانداردىڭ پىكىرىن دۇرىس ەمەس دەۋگە دە بولار، ءبىراق «اينالاسى 14-15 جىلدىڭ ىشىندە قازاق، وزبەك، تاتار ت.ب. سياقتى كونە مادەنيەتتى ءىرى حالىقتاردىڭ ءۇش ءتۇرلى گرافيكانىڭ بىرىنەن سوڭ بىرىنە كوشىرۋدىڭ قانشالىق قاجەتى بولدى، اسىرەسە باس-اياعى 13-14 جىل عانا قولدانىلعان لاتىن جازۋى قانشالىقتى ۇتىمدى بولدى؟» دەگەن ساۋال تۋادى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى تۇزگەن «قازاق جازۋى» قازاقستاندا 17-18 جىلداي جاقسى قولدانىلىپ، ەندى تۇراقتاي باستاعاندا، كۇشپەن تاريح ساحناسىنان تۇسكەنمەن، مۇلدە قۇردىمعا كەتكەن جوق: ۇلتتىق اراب جازۋلى مول مۇرا قالدى، قولدانىلعان كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ ساۋاتىن كەڭىرەك اشۋعا قىزمەت ەتتى، جۇزدەگەن كىتاپتار مەن وزگە دە جازبا دۇنيەلەر جارىققا شىقتى، قازاق ءباسپاسوزىن دامىتتى، قىسقاسى، بۇل جازۋمەن قالدىرىلعان مول جازبا دۇنيە قازىرگى مادەنيەتىمىزگە دە، وراسان زور قىزمەت ەتىپ وتىر. 1930 جىلدارعا دەيىن حات تانىعانداردىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىندا ورىن الىپ كەلدى. مىسالى، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ جانە باسقالارى سياقتى ىلگەرگى بۋىن اقىن-جازۋشىلارى قولجازبالارىن ەڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن وسى جازۋمەن جازىپ قالدىردى.
جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى، يران مەن اۋعانستانداعى قانداستارىمىزدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن «بايتۇرسىن ۇلى جازۋىن» قولدانىپ وتىر. شىڭجانداعى باۋىرلارىمىز دا ساياساتتىن سالقىنى ءتيىپ، ون شاقتى جىلداي لاتىنعا كوشىپ، اراب تاڭبالارىنان ارىلماق بولعانمەن، ءتيىمدى-تيىمسىزدى سالماقتاي بىلگەن ءومىر تالابى قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بىردەن-بىر ۇلتتىق جازۋى – «بايتۇرسىن ۇلى جازۋىنا» الىپ كەلدى. بۇل كۇندە وسى گرافيكامەن شىنجانداعى قازاق تۋىستارىمىز بۇكىل وقۋ-اعارتۋ ءىسىن، باسپا دۇنيەسىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. احاڭ تۇزگەن ءالىپبي مەن ول جاساعان ەملە ءتارتىبى مۇندا وتە جاقسى قىزمەت ەتىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ ەڭبەگىمەن جارىق كورىپ جاتقان قانشاما دۇنيە بۇگىنگى قازاقتىڭ تۇتاس جۇرتشىلىعىنىڭ، ياعني قازاقستاندىق، مونعوليالىق، رەسەيلىك، تۇركيالىق، وزبەكستاندىق قازاقتاردىڭ دا باعا جەتپەس بايلىعى، جوعالماس قازىناسى، الداعى رۋحاني-مادەني ازىعىنىڭ مول قورى بولىپ تابىلماق. وسىنداي قازىنانىڭ يەلەرىن بىر-بىرىمەن تانىستىرىپ، جالعاستىرىپ وتىرعان قۇرالدىڭ ءبىرى – احاڭنىڭ تەر توككەن ەڭبەگى – اراب تاڭبالى «قازاق جازۋى»، ۇلتتىق جازۋ. بۇل گرافيكانىڭ عىلىم ءۇشىن دە ماڭىزى زور: ءالفاۆيتتى ءتىلدىڭ فونەتيكالىق تابيعاتىنا ساي ەتىپ ءتۇزۋدىڭ دۇرىس ۇلگىسىن بەرگەندىگىمەن قۇندى. بۇگىندە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن عىلىمي نەگىزدە ءارى تەحنيكالىق اپپاراتتارمەن زەرتتەۋشى ءا.جۇنىسبەك، م.ءجۇسىپوۆ، ن.ءۋالي سياقتى عالىمدار ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل تابىسىن وتە جوعارى باعالاپ وتىر. ولار احاڭدى بۇرىندى-سوڭدى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس جۇيەسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ىشىندەگى ءتىل تابيعاتىن دۇرىس سەزگەن كۇشتى عالىم، انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىس زاڭدىلىقتارىن دۇرىس تانىپ، جازۋىن سول زاڭدىلىقتارعا باعىندىرىپ جاساعان دەپ تابادى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ الدىنا جۇيەلى باعدارلاما قويعانعا ۇقسايدى: ول اۋەلى قازاقتىڭ ۇلتتىق جازۋىن (گرافيكاسىن) جاساۋدى ماقسات ەتكەن، بۇل ءۇشىن اراب ءالفاۆيتى نەگىزىندەگى «بايتۇرسىن ۇلى جازۋى» دۇنيەگە كەلگەن، ەكىنشى، سول جازۋمەن ساۋات اشتىرۋدى ويلاعان، بۇل ءۇشىن «وقۋ قۇرالى» اتتى وقۋلىعىن جازعان. ودان سوڭ قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىسىن انا تىلىندە تالداپ بەرۋ ماقساتىن قويعان، مۇنى ورىنداۋ ءۇشىن «ءتىل – قۇرالدى» جازعان، ءتورتىنشى، ءتىلدى دۇرىس قولدانا ءبىلۋ ءتارتىبىن كورسەتۋدى كوزدەگەن، بۇل ءۇشىن «ءتىل جۇمساردى» ۇسىنعان، بەسىنشى، ساۋات اشتىرۋ، قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن جاساۋدى مىندەتىنە العان، بۇل ءۇشىن «بايانشى» مەن «ءالىپ-بي استپارىن» جازعان. مىنە، بۇلار – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىن زەرتتەۋدەگى جانە وقۋ-اعارتۋ مايدانىنداعى ىستەگەن ىستەرى مەن جاساعان ەڭبەكتەرى، وسى سالالارداعى ورنىن كورسەتەتىن ۇلەسى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبىلىم-عىلىمىنىڭ كوشباستارى دەگىزەتىن تاريحي مۇرا.
ا.بايتۇرسىن ۇلى مەكتەپتە انا تىلىندە وقىتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە دەن قويعان. مەكتەپتە انا تىلىندە وقىتۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقشا جازۋ تاڭبالارىن، ياعني ءالفاۆيتىن جاساپ شىققان. سودان سوڭ بالالارعا وسى تاڭبالاردى تانىتىپ، ساۋاتىن اشاتىن الىپپەدەن باستاپ، سول ءتىلدى ءپان رەتىندە ۇيرەتەتىن گرامماتيكا وقۋلىقتارىن جازۋ كەرەك بولدى. 1912 جىلى مەكتەپ بالالارىن قازاقشا ساۋاتتاندىراتىن «وقۋ قۇرالىن» جازعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي مەكتەپتە قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە ۇيرەتەتىن وقۋلىق جازۋعا كىرىسەدى. بۇل وقۋلىقتىڭ فونەتيكاعا ارنالعان 1ء-بولىمى «ءتىل – قۇرال» دەگەن اتپەن العاش رەت 1915 جىلى جارىق كورەدى. ول ءارى قاراي بىرنەشە رەت باسىلعان، 1927 جىلعى قىزىلورداعى باسىلىمى 7ء-نشى دەپ كورسەتىلگەن. «ءتىل – قۇرالدىڭ» قازاق ءتىلىنىڭ مورفولوگياسىنا ارنالعان II ءبولىمى بۇدان دا ءبىر جىل بۇرىن 1914 جىلى باسپادان شىققان، ونىڭ 1927 جىلعى باسىلىمى 6-نشى دەپ كورسەتىلگەن. سينتاكسيسكە ارنالعان III ءبولىمى دە بىرنەشە باسىلىم كورگەن. ونىڭ 6-باسىلىمى 1928 جىلى قىزىلوردا-تاشكەنتتەگى «كازگوسيزداتتان» شىققان. «ءتىل – قۇرال» – قازاق مادەنيەتىندە بۇرىن بولماعان سونى قۇبىلىس. ونىڭ قازاق جۇرتشىلىعى ءۇشىن مۇلدە تىڭ دۇنيە ەكەندىگىن اۆتوردىڭ ءوزى دە ەسكەرتەدى. وقۋلىقتىڭ «ءسوز باسى» دەپ اتالاتىن العى سوزىندە: «ءتىل – قۇرال» دەگەن اتى قانداي جات كورىنسە، ىشكى مازمۇنى دا اۋەلگى كەزدە وسىنداي جات كورىنەر، ويتكەنى بۇل – قازاقتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا زات. حالىقتا بۇرىن بولماعان نارسە جات كورىنىپ، بىرتە-بىرتە بويى ۇيرەنگەن سوڭ قالاتىن»، – دەپ جازادى.
«ءتىل – قۇرال» تەك مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ باسى ەمەس، قازاق ءتىلىن انا تىلىمىزدە تانۋدىڭ باسى بولدى، «قازىرگى قازاق ءتىلى» اتتى عىلىم سالاسىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ قالاندى. جالپى قازاق ءتىلىن زەرتتەپ، تانىپ ءبىلۋ تاريحىمىزدا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «وقۋ قۇرالى» مەن «ءتىل – قۇرالدارىنىڭ» ورنى ايىرىقشا. كەزىندە قازاق قاۋىمى بايتۇرسىن ۇلى دەسە، «ءتىل – قۇرالدى»، «ءتىل – قۇرال» دەسە، بايتۇرسىنۇلىن ،– احمەتتى – احاڭدى تانيتىن بولعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق فونەتيكاسى مەن گرامماتيكاسى جايىنداعى وقۋلىقتارى وسى عىلىم سالاسىنىڭ باستاماسى، ىرگەتاسى دەپ باتىل ايتا الامىز.
عالىم قازاق ءتىلىنىڭ قۇرىلىمىن جۇيەلەۋدە، ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا، ورىستىڭ لينگۆيستيكالىق ءىلىمىن نەگىزگە العان. ءبىراق ونىڭ قاعيدالارى مەن جىكتەۋلەرىن دالمە-دال كوشىرگەن جوق. بۇل جەردە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عالىم رەتىندە شىن مانىندەگى شىعارماشىلىققا بارعانىن باسا ايتامىز. ونىڭ عىلىمي كونسەپسياسى – ءار ءتىلدى ءوز تابيعاتىنان شىعارىپ سيپاتتاۋ. اتاپ ايتقاندا، قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىن ايىرۋدا ول ورىس ءتىلىنىڭ سحەماسىنا بارمادى، تۇركى تىلدەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەردى. عالىم ەتىستىكتىڭ ەتىس تۇرلەرىن قازىرگى سالت، ساباقتى، ورتاق، وزدىك، وزگەلىك، ىرىقسىز دەگەندەردەن باسقا (بۇل تەرميندەر دە بايتۇرسىنوۆتىكى)، دۇركىندى، بەدەلدى، وسىڭكى ەتىستەر دەپ تارامداۋى دا ورىس تىلىندە ەتىستىكتەر قالاي جىكتەلسە، قازاق تىلىندە دە سولاي جىكتەۋدەن اۋلاق بولعانىن كورسەتەدى. مىنە، وسى سياقتى مىسالدار جالپى لينگۆيستيكالىق مەكتەپتىڭ نەگىزى ءبىر بولعانمەن، كوپتەگەن تانىم-پرينسيپتەرىندە احاڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزگەشەلەنەتىن تۇستارىن دۇرىس كورسەتتى. ءسويتىپ، احمەت بايتۇرسىنۇلىن، بەينەلى سوزبەن ايتساق، قازاق ءتىل ءبىلىمى دەپ اتالاتىن ۇلكەن عيماراتتىڭ ىرگەتاسىن ءورۋشى، قابىرعاسىن قالاۋشى، كوپ رەتتە ەسىك-تەرەزەسىن شىعارىپ، توبەسىن جابۋشى دەل بىلەمىز.
ورىس ءتىل بىلىمىندە حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلىندا ايتا باستاعان دۇنيەلەردى ا.بايتۇرسىن ۇلى حح عاسىردىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن. ايتىپ قانا ەمەس، ءبىلىپ، تانىپ كەتكەن. قازىرگى كەزدە راي تورتەۋ، ەتىس تورتەۋ دەپ ءجۇرمىز. ال ا.بايتۇرسىن ۇلى رايدىڭ 15 ءتۇرىن، ەتىستىڭ 10 ءتۇرىن اتايدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى كوگنيتيۆتى گرامماتيكا، كوممۋنيكاتيۆتى گرامماتيكا، فۋنكسيونالدى گرامماتيكانىڭ قازىرگى كەزدەگى تەرميندەرىن قولدانعان جوق. ءبىراق عالىمدىق ينتۋيسياسىمەن، عالىمدىق سەزۋىنۋى، عالىمدىق تالانتىمەن جاڭا باعىتتاردى باستاپ بەرگەن. ەتىستى، رايدى تانىعاندا قازاقتىڭ ۇلتتىق ءتىلىن نەگىزگە الا وتىرىپ، تالداعان.
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ باستالار تۇسىنداعى ىزدەنىستەرى مەن تابىستارىن، جەتىستىكتەرى مەن كەمشىندەرىن دۇرىس تاۋىپ، مۇقيات زەرتتەۋ – الدا تۇرعان مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى. ازىرگە كوزىمىز ابدەن جەتكەن ءبىر اقيقات، ول – انا تىلىمىزدەگى عىلىم سالاسى حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىنان باستالعاندىعى جانە ونىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەندىگى. ن.ي. يلمينسكييدىڭ 1861 جىلى قازاندا باسىلعان «ماتەريالى ك يزۋچەنيۋ كيرگيزسكوگو نارەچيا» دەگەن كىتابى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق جۇيەسىن تانىتقان تۇڭعىش ەڭبەك بولدى. بۇل «ماتەريالدار» ورىس تىلىندە جازىلدى، وندا قازاقشا لينگۆيستيكالىق تەرميندەر جاسالعان جوق. بۇل جۇمىس، اتىنان-اق كورىنىپ تۇرعانداي، وقۋلىق تا ەمەس، جۇيەلى ءتۇرى دە باياندالعان گرامماتيكا قۇرالى دا ەمەس، – شىعىس تىلدەرىن، ونىڭ ىشىندە وزگە تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋشىلەرگە ارنالعان ەڭبەك بولاتىن. ونىڭ وزىندە دە بۇل «ماتەريالدار» قازاق ءتىلىنىڭ وزگە تۇركى تىلدەرىنەن (اۆتوردىڭ جازۋىنشا، تاتار تىلىنەن) ەرەكشەلەنەتىن تۇلعالارىن كورسەتۋ ماقساتىمەن جازىلعان-دى.
پ.م.مەليورانسكييدىڭ «كراتكايا گرامماتيكا كازاك-كيرگيزسكوگو يازىكا» دەگەن اتپەن I ءبولىمى (فونەتيكا جانە ەتيمولوگيا) 1894 جىلى، II ءبولىمى (سينتاكسيس) 1897 جىلى شىققان قۇندى ەڭبەگى – قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىمىن عىلىمي نەگىزدە جۇيەلى تۇردە بايانداعان تۇڭعىش زەرتتەۋ ەكەندىگى ءمالىم. ءبىراق بۇل دا تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋشىلەرگە ارنالعان، ورىس تىلىندە جازىلعان عىلىمي سيپاتتى ەڭبەك بولدى. سوندىقتان مۇندا دا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ۇلتتىق تەرمينولوگياسى جاسالمادى. بۇل عىلىمي جۇمىس تا انا تىلىندەگى قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ باسى بولىپ تانىلا المايدى.
وسى ورايدا «ا.بايتۇرسىن ۇلى نەنى زەرتتەدى، قالاي زەرتتەدى، ماقساتى قانداي بولدى؟» دەگەن ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەۋىمىز كەرەك. وقۋلىق جازۋداعى، گرافيكا جازۋداعى ماقساتى قانداي بولدى؟ ءۆيدتىڭ – سوۆەرشەننىي، نەسوۆەرشەننىي ۆيد ت.ب. دۇنيەلەردىڭ قازاق تىلىندە جوق ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ا.بايتۇرسىن ۇلى كىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەندى، قالاي پايدالاندى؟ ت.س.س. جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەك. قازاقشا ايتقاندا، قازاق عىلىمىنىڭ، ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوگەنباسىن، ەڭ باستى، ەڭ نەگىزگى تانىمىن كورسەتىپ كەتكەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عالىمدىق تۇلعاسىن ءالى تۇگەل ايتىپ بولعان جوقپىز.
1920 جىلداردىڭ باسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى اعارتۋشىلىق، عالىمدىق قىزمەتتەرىمەن قوسا، مەملەكەتتىڭ باسقارۋ-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن اتقارا بەرەدى: 1922-1925 جىلدارى ول قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنداگى عىلىمي-ادەبي كوميسسيانىڭ پرەدسەداتەلى، قازاق ولكەسىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ قۇرمەتتى پرەدسەداتەلى بولدى. سوۆەتتەردىڭ بۇكىل روسسيالىق 7-سەزى مەن 8-سەزىنە دەيىن ۆسيك مۇشەسى جانە سوۆەتتەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءى سەزىنە دەيىن كيرۆوەنكومنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. سوۆەتتەردىڭ بۇكىل قازاقستاندىق 1-سەزىنەن 2-سەزىنە دەيىنگى ارالىقتا قازاق اسسر وقۋ-اعارتۋ ناركومى جانە قازسيك مۇشەسى، سونىمەن قاتار ولكەلىك حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى اكادەميالىق ورتالىقتىڭ پرەدسەداتەلى بولدى. كىسىلىك تۇلعاسى رەتىندە ۇلگى الاتىن ەرەكشەلىگى – قاي نارسەنى قولعا السا دا، بارىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان قاي كوميتەتتىڭ جۇمىسىن اتقارسا دا. حالىق كوميسسارى بولعان كەزدە وقۋلىقتار جازۋدى قولعا العان: م.جۇمابايەۆقا پەداگوگيكا، م.دۋلاتوۆقا ەسەپ قۇرالىن، ح.دوسمۇحامەدۇلىنا سينگارمونيزم جازۋدى تاپسىرادى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى قىرلارى تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى كەرەك.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەۋدە، تانىتۋدا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋ قاجەت. عالىم ەڭبەك ەتكەن، عىلىممەن اينالىسقان تۇستاعى ساياسي، تاريحي احۋالدى نەگىزگە الا وتىرىپ، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عالىم، قايراتكەر، عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى ت.س.س. رەتىندەگى عىلىمي بەينەسى جان-جاقتى زەرتتەلۋى كەرەك.
