تاۋەلسىز قازاقستان ەلدىڭ ازاتتىعىمەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ ەرلىگىن تانۋعا ءتيىس
الەمنىڭ بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەرى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتى مەملەكەتتىك شارا رەتىندە ءوز حالقىنىڭ ازاتتىعى، ءوز جەرىنىڭ ءبىرتۇتاستىعى مەن بۇتىندىگى، ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن ۇل-قىزدارىنىڭ (قازا تاپقان جانە كوزى ءتىرى) تاعدىرى، كورسەتكەن ەرلىگى جونىندە شەشىم قابىلدادى. ولار ءوز وتانىن، ءوز جەرىن قورعاۋشىلاردى ۇلتتىق باتىر دارەجەسىنە كوتەرىپ، ۇلىقتادى.
بارلىق ۋاقىتتا بارلىق قۇرلىقتاعى ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ كوپشىلىگى: ازيا، ەۋروپا، امەريكا، افريكا ەلدەرى جوعارى مەملەكەتتىك اكتىلەر قابىلداعان. بۇل – الەمنىڭ زاڭدىلىعى، الەمدىك پراكتيكا، جاڭادان قۇرىلعان بارلىق مەملەكەتتەر وسى جولدى ۇستانادى. ءبىرقاتار ەلدەردە، ءتىپتى، مەملەكەتتىك ساياساتتى، قوعامدىق ءومىردى جانە ءوز ازاماتتارىنىڭ ساناسىن وتارسىزداندىرۋ جونىندە ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى.
وسى تابيعي پروسەسس ەشبىر ەلدە تاريحتى قايتا جازۋ بولىپ سانالمادى. كەرىسىنشە، بۇل اقيقات پەن ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ ەسەپتەلدى، ويتكەنى، بىرىنشىدەن، مەتروپوليا-ەلدەر جانە ولاردىڭ جىلناماشىلارى مەن عالىمدارى ەشقاشان دا، ەشبىر جەردە دە وزدەرى وتارلاعان ەلدىڭ شىنايى تاريحىن جازباي، ءاردايىم وزدەرىنىڭ وركەنيەت تاراتۋشى ءرولىن اسىرا كوتەرمەلەپ، وزدەرى جۇرگىزگەن زورلىق-زومبىلىقتى اقتادى، ەكىنشىدەن، وتارشىل-توتاليتارلىق ساياسات پەن يدەولوگيا ءوز بودانىنداعى حالىقتىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەرلەردى قىلمىسكەر دەپ كورسەتتى، ال وتارشىل بيلىك ولاردىڭ كۇرەسىن قاتىگەزدىكپەن باسىپ-جانشىپ، ولاردى جۇيەلى تۇردە قۋدالاپ وتىردى. سوندىقتان دا جاس مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ازاتتىعىمەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىرلارىن اقتاپ، ولاردىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتىپ، سىڭىرگەن قىزمەتتەرىن لايىقتى تۇردە تانۋدى وزدەرىنىڭ بورىشى مەن مىندەتى سانادى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قالىپتاسقان جاڭا مەملەكەتتەر مەن «سوسياليستىك لاگەر» ەلدەرىندە دە وسىندايپراكتيكا ورنىقتى. شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى، بۇرىنعى كسرو-نىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك، وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا، وزدەرىنىڭ ناقتى جاعدايلارىن نەگىزگە الا وتىرىپ، قاجەتتى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدادى.
ماسەلەن، ليتۆا رەسپۋبليكاسى كەڭەستىك وتارلاۋعا قارسى نەبارى 50 جىل كۇرەسكەن تۇلعالاردى اقتاپ الۋ، ولاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا 29 جوعارى مەملەكەتتىك اكت (10 زاڭ، 19 ۇكىمەت قاۋلىسىن) قابىلدادى. ليتۆادا، ءتىپتى، جاڭا مەملەكەتتىك ورتالىق قۇرىلىپ، ەل سەيمىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا ۇيىمداستىرىلدى، ولار قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردى ىسكە اسىرىپ، ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن باقىلاپ وتىردى.
گرۋزين رەسپۋبليكاسى ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن جانە ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە قاتىسقانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ ەرلىكتەرىنە قاتىستى ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى مەملەكەتتىك دەكرەت قابىلدادى. ءتىپتى، جاڭا، دەموكراتيالىق رەسەيدىڭ وزىندە «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ، «نەگىزسىز قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ءدىني قىزمەتشىلەر مەن ءدىندارلاردى اقتاۋ تۋرالى» پرەزيدەنت اكتىسى، «قازا تاپقان وتان قورعاۋشىلارى تۋرالى»، «قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعان حالىقتاردى اقتاۋ تۋرالى» زاڭدار مەن باسقا دا اكتىلەر سەكىلدى زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى. سول ارقىلى رەسەي فەدەراسياسى كسرو-نىڭ قۇقىقتىق ميراسقورى رەتىندە، بىرىنشىدەن، ءتىپتى، ولاردىڭ رەسەيلىك وتانىنىڭ وزىندە جۇيەلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن فاكتىلەرى مەن قورعاۋشىلاردىڭباتىرلىعىن ۇمىتۋ ورىن العانىن، ەكىنشىدەن، ءوز اۋماعىندا تۇتاس حالىقتاردىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعانىن مويىندادى.
رەسەي پرەزيدەنتى ب. ەلسيننىڭ «ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە جانە سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعان، بۇرىن اسكەري تۇتقىن جانە ازاماتتىق تۇلعا بولعان رەسەي ازاماتتارىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» 1995 جىلعى 24 قاڭتارداعى جارلىعىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. بۇل جارلىق رەسەي اۋماعىندا، نەگىزىنەن العاندا، كەڭەس قولباسشىلىعىنىڭ كىناسىنەن تۇتقىنعا تۇسكەن، توتاليتارلىق رەجيمنىڭ جۇزدەگەن مىڭ جانە ميلليونداعان قۇرباندارىن اقتاپ، ولاردىڭ ارداقتى اتىن قالپىنا كەلتىرۋگە جول اشتى. ءستاليننىڭ ءوزى گيتلەرمەن گەرمانياداعى سىرتقى باسقىنشىلىق پەن ءفاشيزمدى جۋىپ-شاياتىن شارتتار جاساسسا دا، بۇل ادامداردىڭ ءومىرى قوسارلى قاسىرەتپەن قوسا ءورىلدى: ولار تۇتقىندا فاشيستەردىڭ قورلاپ-كەمسىتۋى مەن قۋعىن-سۇرگىنىنە دۋشار بولسا، ءوز وتانىندا ولاردى ستالين ساتقىن جانە مەملەكەتتىك قىلمىسكەر دەپ جاريالاپ، سودان تۋىندايتىن بارلىق اششى سالداردىڭ ازابىن تارتقىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدانعانىن ايتۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا، نەگىزىنەن العاندا، تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە، قازاق ءتىلىن، ساۋلەت قۇرىلىستارىن قايتا تۇلەتۋگە باعىتتالعان «تاريحي سانانى قالپىنا كەلتىرۋ تۇجىرىمداماسى»، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداندى.
جەكەلەگەن تاريحي وقيعالار مەن داڭقتى (نەگىزىنەن العاندا جوڭعارلارمەن بولعان سوعىستار كەزىندە) تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيالار وتكىزىلىپ، ەسكەرتكىشتەر قويىلدى، ولاردىڭ اتى كوشەلەرگە بەرىلىپ، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باياندامالارىنا ارقاۋ بولدى، ولار تۋرالى كىتاپتار شىعارىلىپ، ماقالالار جازىلدى، ءبىرقاتار كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.
دەگەنمەن، مۇنىڭ بارلىعى اكادەميالىق ءارى ءبىرجولعى سيپاتتا بولىپ، جالپى تاسىلدەر مەن ۇسىنىمدارعا، سونداي-اق مەرەيتويلىق داتالارعا ارنالىپ، سالتاناتتى ءىس-شارالار – تويلار فورماتىندا وتكىزىلىپ ءجۇر. وسىنداي ءىس-شارالارعا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى باستاماشى بولمايدى. ولار، ادەتتە، قوعامدىق ۇيىمداردىڭ، عالىمداردىڭ، سول تۇلعالاردان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ تاباندى باستاما جاساۋى ارقاسىندا وتكىزىلەدى. ورتالىقتاعى، سونداي-اق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماسەلەلەرمەن ارنايى تۇردە اينالىسپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ الدىنا مۇنداي مىندەت قويىلماعان، بۇل ءۇشىن قاجەتتى زاڭدار قابىلدانباعان. جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى، نەگىزىنەن العاندا، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ كورپوراسيالىق، كونيۋنكتۋرالىق، كەيدە ترايباليستىك، جەرشىلدىك پايىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ، مۇنداي شارالارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋىنە كوڭىلىنىڭ حوشىنا قاراي كەلىسىم بىلدىرەدى نەمەسە ودان باس تارتادى.
وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە باسقا مەملەكەتتەردەگىدەي مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۇجىرىمدالعان قاعيداتتار مەن ساياسي-قۇقىقتىق ستاندارتتاردىڭ جوقتىعى سالدارىنان، كەي-كەيدە وتارشىل ساياسات پەن يدەولوگياعا قىزمەت ەتىپ، وسىنداي ساياساتتىڭ، مىسالى، ءستالينيزمنىڭ جارشىسى مەن تاراتۋشىسى بولعان ادامدار (جازۋشىلار، اقىندار، رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى باسشىلار، عالىمدار) دارىپتەلىپ، ماداقتالىپ جاتادى. ولاردىڭ ىشىندە حالىق پەن ەل مۇددەسىن قورعاعان پاتريوتتاردى ءوز مانسابى ءۇشىن، جەكە باسىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قۋدالاپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان ادامدار دا بار. مۇنداي پراكتيكانىڭ وڭ تۇستارىمەن قاتار، تەرىس تۇستارى دا كوپ، ول كەيدە وسكەلەڭ ۇرپاققا ازعىنداتۋ تۇرعىسىنان دا اسەر ەتەدى.
باسقا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ ازاتتىعى، تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەرگە قاتىستى ەشبىر ارنايى مەملەكەتتىك اكت قابىلدامادىق. بۇل ءبىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى ونشالىقتى قادىرلەپ-قاستەرلەي بەرمەيتىنىمىزدى، سونداي-اق وتانىمىزدى قورعاۋ جولىندا ەرلىك جاساعان اتا-بابامىز تۋرالى ەستەلىكتى ءتيىستى تۇردە باعالاپ، قايتا جاڭعىرتۋدى قالامايتىنىمىزدى بىلدىرەدى.
ءقازىر تاۋەلسىزدىك العان باسقا مەملەكەتتەر اۋماعىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراسا دا، قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان بارلىق كارىستەردى، شەشەندەردى، ينگۋشتەر مەن باسقا دا حالىقتاردى اقتاپ العانىمىز دۇرىس بولدى.
الايدا، بىرنەشە عاسىر بويى الۋان ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا ۇشىراپ، جازالاۋشى جاساقتار قىرىپ-جويعان، اتاجۇرتى قازاقستاننان قۋىلعان، تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ جارتىسىن ءبىر تىستەم نانعا زار قىلىپ، ازاپتى اجال قۇشتىرعان، قولدان جاسالعان زۇلمات اشتىقتىڭ قۇربانى بولعان بايىرعى حالىق – قازاقتاردىڭ وكىلدەرىنە (حالىقتىڭ وزىنە دە) قاتىستى بىردە ءبىر ارنايى مەملەكەت اكت قابىلدانبادى.وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى سىرتقى جانە ىشكى جاعداي مۇنداي اكت قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مەن بۇعان نىق سەنىممەن ايعاق بەرە الامىن، سەبەبى كەزىندە قازاقستانداعى وسى ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ، بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ساياسي جاعدايدى مۇقيات زەردەلەپ شىقتىم.
قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى جونىندە ايتقاندا، قازاق حالقى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ باسقىنشىل ساياساتى سالدارىنان «بولشەكتەنگەن حالىق» كەبىن كيگەن حالىقتار قاتارىنان ورىن العانىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ءقازىر حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تاريحي وتانىنان تىسقارى جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى، رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، جات جەرگە ەرىكسىزقونىس اۋدارعان 5 ميلليوننان استام وتانداسىمىز قازاقستاننان تىسقارى جەردە تۇرىپ جاتىر.بۇل، شامامەن العاندا، قازاق حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى.
قىتايدىڭ، رەسەي مەن وزبەكستاننىڭ قازاقستانمەن شەكتەس اۋداندارىندا قازاقتار بۇرىننان تۇرادى. ولار وسى جەرلەردىڭ اۆتوحتوندى حالقى بولىپ تابىلادى. ءبىراق كەڭەس بيلىگى وداق ىشىندە اكىمشىلىك شەكارالاردى مەجەلەپ، بەلگىلەگەن كەزدە، سونداي-اق اۋماقتاردى يمپەريالار اراسىندا بولگەن تۇستا قازاق جەرىنىڭ ءبىر بولىگى سوندا تۇرىپ جاتقان جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ كەلىسىمىنسىز، مىسالى، قىتايعا ءوتىپ كەتتى. سول سەبەپتىوز اتا-بابالارىنىڭ تاريحي اتاجۇرتىندا تۇرىپ جاتقان قازاقتار ءبىر ساتتە-اق جات ەلدىك بولىپ شىعا كەلدى.
لەنين باستاعان كەڭەس بيلىگى بۇدان گورى ادىلىرەك ارەكەت جاسادى: ولار، بىرىنشىدەن، «الاش وردا» باسشىلارىنىڭ تالاپتارىن قولداپ، ورتالىعى ورىنبور بولعان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا تۇرىندە قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ءىشىنارا بولسا دا قايتا قالپىنا كەلتىردى، ەكىنشىدەن، وداق ىشىندە اكىمشىلىك شەكارالاردى بەلگىلەگەن كەزدە تاريحي تۇرعىدان قازاقتىكى بولىپ تابىلاتىن جەرلەردىڭ باسىم بولىگى «الاشوردالىقتاردىڭ» تاباندى تۇردە تالاپ ەتىپ، دالەلدەۋى ارقاسىندا قازاقستانعا قايتارىپ بەرىلدى.
تەوريالىق تۇرعىدان العاندا،لەنيندىك ۇلتتىق ساياسات (اۆتور ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە جانە پراكتيكا جۇزىندە دە) رەسەي يمپەرياسىنىڭ وعان دەيىنگى رەجيمدەرى جۇرگىزگەن ساياساتقا قاراعاندا اناعۇرلىم پروگرەسسيۆتى بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. ستالين مەن ونىڭ سىبايلاستارى وسى ساياساتتىڭ ىسكە اسىرىلۋىن بىرتىندەپ جانە تولىقتاي بۇرمالاپ، «كەڭەس حالقىن» قولدان جاساماق بولعان كەڭەس مەملەكەتى ۇزاق جىلدار بويى كسرو قۇرامىنا ءوز ەركىمەن كىرگەن دەپ سانالاتىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بايىرعى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن، سونداي-اق وسى رەسپۋبليكالاردىڭ مارتەبەسى مەن ەگەمەندىگىن اياققا باسىپ، كەمىتىپ-كەمسىتىپ كەلدى.
لەنيندىك ۇلتتىق ساياساتتىڭ وڭ تۇستارىن ايتقان كەزدە ءاربىر ۇلتتىڭ ءوزىن-وزى ايقىندايتىنى جانە كەڭەس فەدەراسياسىن قۇراتىنى تۋرالىلەنيندىك ءىلىم، تۇپتەپ كەلگەندە، كسرو ىدىراعان كەزدە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك الۋىن الدىن الا ايقىنداپ بەرگەنىن ايتۋ كەرەك. ونى ءبىز ەستە ساقتاپ قانا قويماي، تيىسىنشە باعالاي بىلۋگە ءتيىسپىز. مىسالى، فينليانديا جۇرتى ءوز ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرىپ، فين حالقىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الۋىنا كومەكتەسكەن لەنينگە ءالى كۇنگە دەيىن ريزا.
ارحيۆ دەرەكتەرى كورسەتىپ وتىرعانداي، وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ن. حرۋششيەۆ، ك. ۆوروشيلوۆ، قازاقستاننىڭ باسشىلارى ي. يۋسۋپوۆ، د. قونايەۆ جانە ءبىرقاتار باسقا تۇلعالار ءبىزدىڭ بىرنەشە اۋدانىمىزدى ۋاقىتشا بەرۋ دەگەن جەلەۋمەن وزبەكستانعا وتكىزىپ جىبەردى. كەيىننەن ءوز جەرىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن عانا قايتارىپ الا الدىق. ءبىراق قازاقستان،وسىنىڭ بارلىعىنا قاراماستان، مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ ساياساتىنا سايكەس، حالىقارالىق قۇقىقتى قۇرمەتتەيتىن، كورشىلەرىمەن قارىم-قاتىناستى ءقادىر تۇتاتىن، بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل رەتىندە ەشبىر ەلگە اۋماقتىق تالاپ قويعان ەمەس جانە قويمايدى دا.بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك شەكارالار بۇزىلماۋعا ءتيىس.
شەت ەلدەردە تۇراتىن وتانداستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى – قازاقستاننان ماجبۇرلىتۇردە قونىس اۋدارعاندار، بوسقىندار (ولاردىڭ ۇرپاقتارى). ولار وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيمنىڭ قۋدالاۋى مەن قۋعىن-سۇرگىنىنەن نەمەسە بيلىك قولدان جاساعان، بۇرىن-سوندى بولماعان جاپپاي اشارشىلىقتان قاشىپ قۇتىلعان. مىسالى، ارحيۆ دەرەكتەرى بويىنشا، 2017 جىلدىڭ قاڭتارىندا پاتشانىڭ جازالاۋشىلارى جەتىسۋدىڭ كوتەرىلىس جاساعان اۋىلدارىنىڭ 273 مىڭنان استام تۇرعىنىن جۇڭگو جەرىنە قۋىپ جىبەرگەن. اكىمشىلىكتىڭ ءوزى جۇرگىزگەن ەسەپ بويىنشا جەتىسۋ گۋبەرنياسىندا ۆەرنىي قالاسىنان قىتايمەن شەكاراعا دەيىنگى جەردە تۇراتىن 53 مىڭ قازاق قوجالىعى، اۋىلدار مەن قىشلاقتار تۇگى قالدىرىلماي تونالىپ، تولىقتاي تالقاندالعان. حالىقارالىق پراكتيكادا مۇنداي جاعدايدا زارداپ شەككەن ادامدارعا بوسقىن مارتەبەسى بەرىلىپ، ولار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قورعاۋىنا الىنادى.
سوندىقتان دا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن الىپ، وسى ادامداردى ءوز ەلىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن سەبەپتەر زەردەلەنگەننەن كەيىن، حالىقارالىق ستاندارتتار مەن پراكتيكاعا سايكەس، جاڭا قازاق مەملەكەتىنىڭ موينىنا تاريحي وتانىنا قايتا ورالىپ جاتقان وتانداستارىمىزدى قابىلداۋ جانە جايعاستىرۋ بويىنشا ساياسي، قۇقىقتىق جانە مورالدىق جاۋاپتىلىق جۇگى ءىلىندى. پارلامەنت وسى ادامداردىڭ مارتەبەسى، ولاردىڭ قازاقستاننان قۋىلۋ سەبەپتەرى، قونىس اۋدارۋشىلارعا مەملەكەتتىك كومەك كورسەتۋ، ولاردى بەيىمدەۋ جانە جايعاستىرۋ ماسەلەلەرى ايقىندالاتىن ءبىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋعا ءتيىس بولدى.
وسى حالىقارالىق بەلگىلەنگەن مىندەتتەر مەن قاعيداتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسىندە (جوعارى وكىلدى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگان) مۇقيات دايىندالىپ، قىزۋ تالقىلاۋدان وتكەن، شىنايى تاريحي سيپاتى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭنىڭ تاعدىرشەشتى 18 بابىنىڭ 2ء-ۋى قازاقستاندى ءماجبۇرلى تۇردە تاستاپ كەتكەن جانە ودان تىسقارى جەرگە ەرىكسىز قونىس اۋدارعان ادامدارعا ارنالدى. وسى ادامداردىڭ ىشىندە وتانىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيممەن كۇرەسكەن پاتريوتتاردىڭ از بولماعانىن اتاپ ايتقان ءجون.
بۇكىل الەمگە قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى تۋرالى جار سالعان، كونستيتۋسيانى الماستىرىپ، ونىڭ ورنىنا قولدانىلعان، ءبىز ءۇشىن اسا قاستەرلى ءارى كيەلى بولىپ تابىلاتىن جوعارى مەملەكەتتىك اكتىدە: بىرىنشىدەن، بوسقىنداردىڭ ءوز ءومىرىن، ءوز جاقىندارىنىڭ ءومىرىن قىلمىسكەر بيلىكتىڭ اجال تىرناعى مەن قۋدالاۋىنان قۇتقارۋ ءۇشىن قازاقستاننان قاشىپ شىققانى العاش رەت مويىندالدى، ەكىنشىدەن، وسى ادامدارعا (ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا) وتانىنا ورالىپ، ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعى بەرىلدى، ۇشىنشىدەن، تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى وتانىنا ورالىپ جاتقان وتانداستىرىمىزدى قابىلداپ، جايعاستىرۋ، ال شەتەلدە قالاتىندارعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ مىندەتىن ءوز موينىنا الدى. ءارى، ەڭ سوڭىندا، جاڭا مەملەكەت قازاق ۇلتىنىڭ قادiر-قاسيەتiن كوتەرەمىن، قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرەمىن، ءتىلىن، رۋحاني ءومىرىن، مادەنيەتiن قايتا تۇلەتiپ، دامىتامىن دەپ مىندەتتەندى. ءبىز سول كەزدە ءوز ۇسىنىستارىمىزدىڭ وسى زاڭنان ءوز ورنىن تاپقانى ءۇشىن اسا باقىتتى بولدىق.
الايدا، وكىنىشكە وراي،«بولشەكتەنگەن حالىقتى» بىرىكتىرۋ (جيناقتاۋ) ءۇشىن اسا قاجەتتى، تاعدىرشەشتى ەرەجەلەر مەن قاعيداتتار ۋاقىت وتە كەلە بىرتىندەپ نازاردان تىس قالدىرىلا باستادى. پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ تۇرعان كەزىمدە مەنىڭ باستامام بويىنشا سەنات كوميسسياسى قۇرىلىپ، ول ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ باسقا ساناتتارىمەن قاتار بوسقىنداردىڭ قازاقستاننان جاپپاي قاشىپ شىعۋ سەبەپتەرىن دە كەشەندى تۇردە زەرتتەي باستادى جانە بۇل جونىندە ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەر مەن ۇسىنىستار ازىرلەدى. ءبىراق دەپۋتاتتىق مەرزىمىم اياقتالعاننان، سونداي-اق جاڭا مەرزىمگە سايلانا الماعانىمنان كەيىن ورالمانداردىڭ دا، وتارشىل-توتاليتارلىق جۇيە قۇرباندارىنىڭ باسقا كوپتەگەن ساناتتارىنىڭ دا قۇقىقتىق مارتەبەسى كوپتەن بەرى كۇتكەن ساياسي-قۇقىقتىق شەشىمىن تاپپادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە قازاقستان ءبىر ميلليون وتانداسىمىزدى قابىلداي الدى. بۇل دا از جەتىستىك ەمەس. وكىنىشكە وراي، جەرگىلىكتى جەرلەردە ءتيىستى تۇردە قابىلدانباۋى، ءبىزدىڭ ناقتى جاعدايىمىزعا ورالمانداردىڭ بەيىمدەلە الماۋى، تىلدىك پروبلەمالار، سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىنان ولاردىڭ ءبىر بولىگى كەرى قايتىپ كەتتى نەمەسە قازاقستانعا كوشىپ كەلگەنىنە وكىنىپ وتىر. بۇل دا ءبىزدىڭ ءومىر شىندىعىمىز. كەڭەستىك كەزەڭنەن بەرى ۇلتارالىق ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ، ونىڭ بەلسەندىلەرىمەن قويان-قولتىق ارالاسقانىما بايلانىستى مەملەكەتتىڭ بۇل پروبلەماعا دەگەن كوزقاراسىن جاقسى بىلەمىن.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازاربايەۆ توقسانىنشى جىلدارى، ەلدەگى قيىندىقتارعا قاراماستان، وتانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋىن بەلسەندى تۇردە قولداپ، ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى وسى جۇمىستى قازاقستاننىڭ پاتريوتتارىنا تاپسىردى. كەيىنىرەك بۇل جۇمىسپەن شەنەۋنىكتەر اينالىسىپ، ولار مۇنداي باعدارلامالارعا بىلدىرمەي قاساقىلىق جاسادى نەمەسە ەل بولاشاعىنان گورى، ءوز قارا باسىنىڭ قامىن كوبىرەك كۇيتتەپ كەتتى. بۇل جەردە دە ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحى الدىنداعى ءوز مىندەتىمىزدى، ءوز پارىزىمىزدى سوڭىنا دەيىن ورىنداي المادىق، ويتكەنى ەلگە ورالىپ جاتقان ورالماندار، نەگىزىنەن العاندا، جوعارىدا ايتىلعانداي، كەزىندە حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسىپ، قازاقستاننان قۋىلعان كىسىلەردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ەگەر ءبىز شىن مانىندە جاقسى بولعانىمىزدا، بۇل پروبلەمانى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراپ، شەشىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز بەن قازاقستاننىڭ بولاشاعىن نىعايتقان بولار ەدىك.
ءبىزدىڭ باسشىلارىمىز بەن ساياساتكەرلەرىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى، ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ، قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني بىرلىگى، مەملەكەتتىك ءتىلدى، مادەنيەتتى، سالت-داستۇرلەر مەن باق-بەرەكەنى ساقتاۋ جانە دامىتۋ، سونداي-اق ءبىزدىڭ ەڭ باستى ءارى ۇلى قازىنامىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ كوپ جاعدايدا، قازىرشەتەلدە تۇراتىن بەس ميلليون وتانداسىمىزدىڭ رەسۋرسىن (اسىرەسە، ونىڭ ىشىندە جاستاردى، اسىرەسە بولاشاقتا) تارتۋ مەن پايدالانۋعا بايلانىستى بولاتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىس.سوندىقتان دا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز حالىقارالىق ستاندارتتار مەن مىندەتتەمەلەر نەگىزىندە، حالقىمىزدى بىرىكتىرۋگە قاجەتتى جوسپارلاردى ازىرلەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا ءتيىس.
قازاقستان بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالارىنا قاراعاندا وتارشىل باسقىنشىلىققا كوبىرەك ۇشىرادى. قازاق حالقى بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا حالىقتارىنا قاراعاندا توتاليتارلىق ستاليندىك رەجيمنەن كوبىرەك زارداپ شەكتى. سوندىقتان دا بىزدە قۋعىن-سۇرگىن اۋقىمى مەن قۇرباندار ساناتىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى سانى باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا كوبىرەك.
مىسالى، وتكەن 20-شى عاسىردى عانا الىپ قارار بولساق، قازاق جەرى مەن ونىڭ كوپۇلتتى حالقى بىرنەشە رەت وتارشىل-توتاليتارلىق ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. وسى ساياساتتىڭ كەيبىر تۇستارى مەن فاكتىلەرىن كەلتىرە كەتەيىك:
-وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءستولىپيننىڭ ورتالىق رەسەي اۋداندارىنان جەرسىز شارۋالاردى قازاقستاننىڭ قۇنارلى جايىلىمى مەن ەگىستىك جەرلەرىنە قونىس اۋدارتۋى جانە جەرگىلىكتى حالىقپەن اراعا وت جاعىپ، قولدان وشىكتىرۋ تۋعىزۋ، سونداي-اق اسكەري-جازالاۋشى جاساقتار مەن كازاكتاردىڭ قارۋلى جاساقتارىن پايدالانا وتىرىپ، نارازىلىقتاردى كۇشپەن باسۋ جانە بايىرعى حالىقتى قۋعىن-سۇرگىنگە سالۋ؛
- قازاقستانعا سىرتتان اكەلىنگەن ازاماتتىق سوعىس پەن جاپپاي كەڭەستەندىرۋ، 20-شى جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىققا اكەپ سوقتىرعان قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىن، ساناسى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن بۇزۋ؛
- باي-كۋلاكتاردى قۋدالاپ، مۇلكىن تاركىلەۋگە جانە ۇجىمداستىرۋعا، سونداي-اق ءدىندارلاردى قۋعىن-سۇرگىنگەسالۋعا قارسى قازاقستانداعى جۇزدەگەن شارۋالار كوتەرىلىستەرىن كۇشتەپ باسىپ-جانشۋ، ولارعا قاتىسۋشىلارعا جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ جانە قۋعىنداۋ؛
- 30-شى جىلداردىڭ باسىندا بيلىك قولدان جاساعان، قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن جالماعان، بۇرىن-سوندى بولماعان اشتىق؛
- قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قانات جايعان «الاش» قوزعالىسىنا (پارتياسىنا) جانە «الاش وردا» ۇكىمەتىنە بىرىككەن قازاقتىڭ بەتكە ۇستار، جوعارى ءبىلىمدى، پروگرەسشىل زيالى قاۋىمىن قۋعىن-سۇرگىنگە سالىپ، كوزىن جويۋ. «الاش وردا» پارتياسىنىڭ قاتارداعى مۇشەلەرى، وبلىستار مەن اۋداندارداعى فيليالدارىندا قىزمەت ەتكەن ادامدار، اسكەري بولىمدەرىنىڭ ساربازدارى ءالى كۇنگە دەيىن اقتالعان جوق.
- حرۋششيەۆتىڭ تىڭ جەرلەردى يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن قازاقستانعا رەسەيدەن، ۋكراينادان ميلليونداعان ادامدى اۆانتيۋرالىق جولمەن جاپپاي قونىس اۋدارتۋى قازاقتاردى ءوز تاريحي وتانىندا «ۇلتتىق ازشىلىققا» اينالدىرىپ، سودان تۋىندايتىن سالدارلارعا ۇشىراتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ەۋروپانىڭ بارلىق ەلدەرى بار-جوعى 2-3 ميلليون بوسقىندى قابىلداي الماي، قابىلداعىسى كەلمەي وتىرعانىن جانە بۇل رەتتە قانداي پروبلەمالار تۋىندايتىنىن بايقاپ وتىرمىز؛
- قازاقستاننىڭ ورتالىعىندا اشىق يادرولىق جارىلىستار جاساۋ سالدارىنان عاسىرلار بويى جەرىمىز بەن حالقىمىز جاپپاي ۋلاندى؛
- «حالىقتار دوستىعىنىڭ زەرتحاناسى» دەگەن جەلەۋمەن قازاق حالقىن تاريحي مۇراسىنان، تىلىنەن، مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىنان بىرتە-بىرتە ايىرۋ، قازاق مەكتەپتەرىن جابۋ جانە ت.ب.
– «تىنىش» 60-70-جىلداردىڭ وزىندە دە ماحمەت قۇلماعانبەتوۆ، حاسەن قوجاحمەت سوتتالىپ، جۇمابەك تاشەنوۆ جانە وزگە دە ءار سالاداعى جانە وڭىرلەردەگى ۇلتجاندى ازاماتتار قۋدالاندى، ۇلت-ازاتتىق يدەيالارى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، ەل مۇددەسىن كوزدەگەن باسىلىمدار جويىلدى، شىعارۋعا تىيىم سالىندى.
– بۇرىنعى كەڭەستىك يمپەريا كەزىندە قازاق حالقىنا قارسى جاسالىنعان سوڭعى جۇيەلى قىلمىستاردىڭ سوڭى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە ايقىن كورىندى. جەلتوقسان وقيعاسى اياۋسىزدىقپەن باسىپ-جانشىلىپ، كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلارعا جاپپاي جازالاۋ شارالارى قولدانىلدى. قازاق حالقىن ۇلتشىل دەپ ايىپتاپ، جاپپاي قازاق حالقىنا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى، «قازاق ۇلتشىلدارى» ىزدەستىرىلىپ قۋدالاندى.
قازاقستانعا دا ءوز كەسىرىن تيگىزگەن «بۇكىلوداقتىق» ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇرباندارىن دا وسىعان قوسۋعا بولادى.مىسالى، ءبىز الىگە دەيىن كەڭەس قولباسشىلىعىنىڭ كىناسى مەن جول بەرگەن قاتەلىكتەرى سالدارىنان تۇتقىنعا تۇسكەن ونداعان مىڭ قازاقستاندىقتىڭ ارداقتى اتى مەن ەستەلىگىن اقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن قولعا العان جوقپىز، ويتكەنى ورىن العان تاريحي ءمان-جايلار مەن قۇقىقتىق جاعدايلارعا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار سەكىلدى، حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جانە ەگەمەندى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى تۇرعىسىنان وبەكتيۆتى باعا بەرگىمىز كەلمەيدى.
رەسەيلىك جانە باسقا دا عالىمدار مەن ماماندار ءستاليننىڭ قارۋلى كۇشتەر باسشىلىعىندا جول بەرگەن ساياسي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق-تاكتيكالىق قاتەلىكتەرى، سوعىس الدىندا ناعىز ءارى تالانتتى اسكەري قولباسشىلاردى كوپتەپ قىرىپ-جويعانىجانە قاماۋعا العانى، قىزىل ارميانىڭ اسا مۇشكىل جاعدايى، جاۋعا قارسى تۇرۋعا قاجەتتى اسكەري تەحنيكانىڭ بولماعانى، الدىڭعى شەپتە ۇيىمداستىرۋ ءىسى تولىقتاي اقساپ، مورالدىق جىگەرلەندىرۋ جاسالماعانى، اسكەرلەردى ۇيلەستىرۋ مەن تيىسىنشە باسقارۋدىڭ بولماعانى جونىندە كوپ جازدى. بۇل جاعدايدا ونداعان جانە جۇزدەگەن مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ جاپپاي تۇتقىنعا ءتۇسۋى الدىن الا شەشىلگەن ءارى قاشىپ قۇتىلۋعا بولمايتىن جاعداي بولدى.ءستاليننىڭ ادامگەرشىلىككە جات ءارى قۇيتىرقى ساياساتىنىڭ ءمانى مىنادا – ول ءوزىنىڭ وسى جانە باسقا دا قاتەلىكتەرى مەن قىلمىستارىن جاسىرۋ ماقساتىندا بارلىق تۇتقىنداردى وتانىن ساتقان، حالىق جاۋى دەپ جاريالادى. Cءويتىپ، ءبارى قاراپايىم جولمەن شەشىلە قويدى: ەگەر تۇتقىندار ساتقىن ءارى جاۋ بولسا، ولاردىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋ سەبەبىن انىقتاۋ دا قاجەت ەمەس.
ولاردىڭ اراسىندا، ارينە، «تۇركىستان لەگيونىنا» ءوز ەركىنەن تىس تاپ بولعان قازاقتار مەن قازاقستاندىقتاردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى دا بار. ءولارتىرى قالىپ، ءوز ءومىرىن ساقتاۋ ماقساتىندا عانا سول جەردە ۋاقىتشا بولدى. ارينە، بۇل قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن كۇرەسكەرلەر ەمەس جانە ءبىز ولاردى وتانىمىزدىڭ باتىرلارى دەپ ەسەپتەۋگە نيەتتى ەمەسپىز. ءبىراق ولاردى حالىق جاۋى جانە ساتقىن دەپ اتاۋعا دا بولمايدى. ولار قازاقستاندى ساتقان جوق. ءىس جۇزىندە العاندا، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءوزى اسكەري تۇتقىنداردىڭ قۇقىقتارىنايقىندايتىن گااگا (1889، 1907 جج.) جانە جەنيەۆا (1929 ج.) كونۆەنسيالارىن تانۋدان باس تارتىپ، ءوز اسكەري تۇتقىندارىنا ساتقىندىق جاسادى.
تۇپتەپ كەلگەندە، جيىرماسىنشى عاسىردا قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن باستى كۇرەسكەرلەردىڭ ءبىرى، ايگىلى مۇستافا شوقايدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە عىلىمي قىزمەتىنە، جان-جاقتى زەرتتەگەننەن كەيىن، حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا وبەكتيۆتى جانە ءادىل باعا بەرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ونىڭ بارلىق ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ جانە زەردەلەۋ، ونىڭ ستالينيزممەن ۇزاققا سوزىلعان جانە جۇيەلى كۇرەسىنىڭ بارلىق ءمان-جايلارىن، سونداي-اق ونىڭ ءومىرىنىڭ بار-جوعى 5 ايى ىشىندە (1941 جىلدىڭ شىلدە-جەلتوقسانى ارالىعىندا) فاشيستىك گەرمانيا باسشىلىعىمەن «ىنتىماقتاسۋى» دەپ اتالاتىننىڭ ءمان-جايى مەن ۋاجدەمەسىن زەرتتەۋ قاجەت.
پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان كەزىمدە جۇمىسىن ءوزىم باسقارعان، جوعارىدا اتالعان سەنات كوميسسياسىندا ءوز حالقى مەن قازاقستاننىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن ايگىلى ءارى قاعيداتشىل كۇرەسكەر رەتىندەگى م. شوقاي جيىرماسىنشى عاسىرداعى ەڭ قانقۇيلى ەكى ساياسي جۇيەنىڭ: ءستاليننىڭ ديكتاتورلىق-قۋعىن-سۇرگىنشىل رەجيمى مەن گيتلەردىڭ ادامعا جاۋ، فاشيستىك رەجيمىنىڭ ءبىر مەزگىلدە جالا جابۋى مەن ايلا-شارعى جاساۋىنىڭ قۇربانى جانە وبەكتىسى بولدى دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريالدار مەن دالەلدەمەلەر جينالدى.
فاكتىلەرگە جاسالعان وبەكتيۆتى تالداۋ ونىڭ باستى ماقسات – قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردىڭ، تۇركىستاننان شىققان ادامداردىڭ، سونداي-اق كەڭەس وداعىنان شىققان اسكەري تۇتقىنداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ، قاماۋدا ۇستالۋ جاعدايلارىن جەڭىلتەتۋ ماقساتىندا عانا گەرمانيا باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەرگە كىرىسكەنىن كورسەتەدى. م. شوقايدىڭ اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى قىزمەتىنىڭ شىنايى ءمان-جايىنا ونىڭ زامانداستارى، سونداي-اق ول ءىس جۇزىندە اراسىندا ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى: تاتارلار، بۋرياتتار، گرۋزيندەر، قالماقتار بولعان مىڭداعان ادامدى اجالدان قۇتقارىپ قالدى دەپ كورسەتكەن كونسلاگەرلەردىڭ بۇرىنعى تۇتقىندارى باعا بەردى. بۇل جەردە ءبىر ماسەلە انىق: م. شوقاي ءوز وتانى – قازاقستاندى، ءوز تۋعان حالقىن ەشقاشان دا، ەشبىر جاعدايدا دا ساتپادى. ال قالعانىنىڭ ءبارى – وعانكىر كەلتىرۋ جانە كۇيە جاعۋ ماقساتىندا ارنايى قىزمەتتەردىڭ جالا جابۋى مەن قۋدالاۋىنىڭ جانە قىلمىسكەر ساياسي رەجيمدەر جۇرگىزگەن ناسيحاتتىڭ تاسىلدەرى.
شوقايتانۋشىلار ونى ساتقىن جانە فاشيستەرمەن «ىنتىماقتاستى» دەپ نەگىزسىز جانە دالەلسىز ايىپتايتىن كىتاپتار مەن ماقالالاردىڭ اۆتورلارى كسرو مقك-نىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋشىلار نەمەسە قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ قاس دۇشپانى بولىپ تابىلادى دەپ تۇيىندەيدى. دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان العاندا، بۇل ءادامداربىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازات ءارى تاۋەلسىز تىرشىلىك قۇرۋىن قابىلداي المايدى، سوندىقتان دا ولار ءاردايىم وسى يدەالداردى تۋ تۇتقان پاتريوتتاردى قارالاپ، كۇيە جاعۋىن توقتاتپايدى. ولار م. شوقايدى، مىسالى، قولىنا قارۋ الىپ، كەڭەس اسكەرىنە قارسى سوعىسقان گەنەرال ۆلاسوۆپەن ءبىر قاتارعا قويعىسى كەلەدى.
م. شوقايدىڭ وزدەرىمەن ىنتىماقتاسىپ، بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىندامايتىنىنا كوزى جەتكەن فاشيستىك گەرمانيا باسشىلىعى قۇپيا تۇردە ونىڭ كوزىن قۇرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن ايعاقتايتىن دالەلدەمەلەر بار، ويتكەنى م. شوقاي ۇسىنعان تالاپتار مەن ونىڭ اسكەري تۇتقىندار مەن تۇركى حالىقتارى اراسىندا ايگىلى بولۋى فاشيستەردىڭ ءوز جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. سوندىقتان دا ونىڭ ومىرلىك سەرىگى – زايىبى ماريا گورينا مەن جاقىن-جۋىق ادامدارى كورسەتكەندەي، ول 1941 جىلعى 27 جەلتوقساندا نەمىس اۋرۋحاناسىندا ۋ بەرىپ ءولتىرىلدى، ال «تۇركىستان لەگيونى» بولسا، 1942 جىلدىڭ اقپانىندا قۇرىلدى.وسىنىڭ بارلىعى جانە باسقا دا ءمان-جايلار مەن فاكتىلەر ءادىل ءارى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداي وتىرىپ، جوعارى عىلىمي جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وبەكتيۆتى جانە كەشەندى تۇردە زەرتتەلۋگە ءتيىس.
قازاقستان ساياسي، يدەولوگيالىق، اقپاراتتىق جانە رۋحاني سالالاردا باسقا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن سالىستىرعاندا سىرتقى اسەرگە، وتارلاندىرۋ مەن ورىستاندىرۋعا بارىنشا كوبىرەك ۇشىراپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان كوبىرەك ايىرىلدى، ۇلتتىق ساناسى دا كوبىرەك وزگەرتىلىپ، ءتىلى مەن ۇلتتىق بىردەيلىگىن دە كوبىرەك جوعالتتى. سوندىقتان دا ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن حالقىمىزدى ماڭگۇرتتەندىرۋ پروسەسىن توقتاتۋ جانە حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قاعيداتتارعا سايكەس حالىقتىق-دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قايتا تۇلەتۋدى باستاۋ ءۇشىن وتارسىزداندىرۋ مەن ستالينسىزدەندىرۋدىڭ ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلداۋدى ۇسىندىق.
قازاقستاندا ورتالىق وتارشىل-توتاليتارلىق بيلىك سەكىلدى ساياساتقا، سونداي-اق ولاردىڭ جەرگىلىكتى قازاقستاندىق قۋىرشاق قۇيىرشىقتارىنا قارسى كۇرەسكەن، بىرنەشە عاسىر بويى جۇيەلى تۇردە قۋدالاۋعا ۇشىراعان پاتريوتتار باسقا جەرلەرگە قاراعاندا كوبىرەك. ولار قوعامنان الاستاتىلعان ادامدارعا اينالدىرىلىپ، ۇلتتىق قانا ەمەس، ازاماتتىق قۇقىقتارىنان دا ايىرىلدى. حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار جانداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى «قىلمىسكەر»، «بانديت»، «باندىلىق قۇرالىمعا قاتىسۋشى»، «حالىقتار دوستىعىنىڭ جاۋى»، «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل»، «كەڭەسكە قارسى شىقتى»، «پانتۇركيست»، «شەتەلدىك شپيون» دەگەن جانە ت.ب. قارا كۇيە جاعىلىپ،كوز جۇمدى. مىسالى، 1929 جىلى تورعايدا ورىن العان باتباققارا كوتەرىلىسىنە قاتىسقان، «باندىلىق قۇرالىمنىڭ مۇشەلەرى» دەپ اتالىپ، سوتتالعان 500 ادامنىڭ بار بولعانى 3ء-ۋى عانا اقتالدى.
وسىنداي جانتۇرشىگەرلىك قۇرباندارعا، مەملەكەتتىك قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىنگە قاراماستان، ەلىمىزدە جەر ءۇشىن، قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن ناعىز كۇرەسكەرلەر بولعان جانە بولا بەرەدى. قازاق حالقىنىڭ وزىق وكىلدەرى 5-6 عاسىر بويى ءوڭىر، اۋىل اۋقىمىندا بىرىگىپ، كەيدە توپتاسىپ، كەيدە جەكە ءجۇرىپ، تۋعان حالقىنىڭ مۇددەسى مەن ءوز جەرىن قورعاۋ جولىندا كۇرەستى.
وكىنىشكە وراي، ارحيۆتەر مەن دامىعان جازۋ-سىزۋدىڭ بولماۋى، سونداي-اق قۋعىن-سۇرگىن، ساياسي رەجيمدەر سالعان تىيىم سالدارىنان ولاردىڭ ەرلىگى مەن ءاتى-جونى استىرتىن عانا ايتىلىپ، بىرتە-بىرتە تاريح قويناۋىنا سۇڭگىپ، ۇمىتىلا باستادى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ءاربىر ەرلىگىن، ءاربىر نارازىلىعىن ارەكەت نەمەسە ءسوز ارقىلى قايتا جاڭعىرتىپ، وبەكتيۆتى تۇردە باعالاۋ ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك، ازاماتتىق جانە مورالدىق بورىشىمىز. ءبىز ءۇشىن جانە كەيىنگى ۇرپاقتار ءۇشىن باعا جەتپەس اقپاراتقا يە ادامدار ءتىرى تۇرعان كەزدە جوعارىدا ايتىلعان كۇرەسكەرلەر تۋرالى مالىمەتتەردى تيتىمدەي بولسا دا تىرنەكتەپ جيناۋ اسا ماڭىزدى ءارى وتە قاجەت ءىس.
مىسالى، تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، وتكەن عاسىردىڭ 20 – 30-شى جىلدارىنىڭ وزىندە كەڭەس بيلىگىنىڭ قازاقستاندا حالىققا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىنا نارازى بولعان حالىقتىڭ باس كوتەرۋى 350-دەن استام كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋ مەن وعان قاتىسۋدان كورىنىس تاپتى. ءبىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات كوزدەرىندە ولاردىڭ كەيبىرى عانا جازىپ-كورسەتىلدى، كوتەرىلىستەرگە بارلىق قاتىسۋشىلار جازالاۋ شارالارى مەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعانىنا قاراماستان، ولاردىڭ باسشىلارى عانا اتالىپ ءجۇر. وسى كوتەرىلىستەردىڭ سەبەپتەرىن، قۇرامىن، ماقساتتارى مەن ۇراندارىن ءبىزدىڭ عىلىمي مەكەمەلەر مەن عالىمدارىمىزدىڭ زەردەلەپ، تالداۋى كوڭىل كونشىتپەيدى، ويتكەنى مەملەكەت نەمەسە دەمەۋشىلەر مۇنداي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرمايدى. تەك پاتريوت-عالىمدار عانا ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ، ءوز ۋاقىتىن، قاراجاتى مەن دەنساۋلىعىن جۇمساپ، مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزداعى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ ءجۇر.
«الاش وردا» پارتياسى مەن ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىن نەعۇرلىم تەرەڭىرەك زەردەلەۋ مەن تالداۋ ءبىزدىڭ وسى حالىقتىق قوزعالىستىڭ بىرنەشە ونداعان باسشىلارىن عانا اقتاپ، ولاردىڭ ارداقتى اتىن حالىققا قايتارعانىمىزدى كورسەتتى، ال ونىڭ حالقىمىز بەن وتانىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن سولار سەكىلدى كۇرەسىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ءالۋانتۇرلى نىساندارىنا ۇشىراعان ونداعان مىڭ وڭىرلىك قايراتكەرلەرىنىڭ، قاتارداعى مۇشەلەرىنىڭ جەكە باسى مەن ەرلىك ىستەرىن ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن اقتاپ العان جوقپىز. وسى ادامدار ءومىر سۇرگەن جانە جۇمىس ىستەگەن جەرلەردەگى جۇرتشىلىق، اسىرەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى وسىنى ءوتىنىپ، وسىنى اسىعا كۇتىپ وتىر.
تاعى دا ءبىر رەت نازار اۋدارتقىم كەلىپ وتىرعان ءبىر ماسەلە، قازاقستاندا ورىن العان الۋان ءتۇرلى، زاڭدى جانە زاڭسىز وپەراسيالار مەن قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ سالدارلارىنا ارنايى جاسالعان تالداۋ ەل ءومىرىنىڭ بارلىق دەرلىك سالالارى مەن وڭىرلەرىندە وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەر عانا قىرىپ-جويۋعا، تۇرمەگە وتىرعىزۋعا، قازاقستاننان تىسقارى جەرلەرگە قۋدالاۋعا باسقالاردان گورى كوبىرەك ۇشىراپ، «حالىق جاۋى» بولىپ كوبىرەك جاريالانعانىن، ءوز جەرىندە وزدەرى الاستاتىلعانىن، مەملەكەتتىك قۋدالاۋدىڭ بارىنشا قاتال ءارى ۇزاققا سوزىلاتىن باسقا دا نىساندارى مەن تاسىلدەرىنە ۇشىراتىلعانىن كورسەتتى. وسىنى ءبىلىپ قانا قويماي، بۇل ادامداردى اقتاپ الۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل ولارعا قاجەت ەمەس. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە قانداي باعامەن قول جەتكىزىلگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن بىزگە قاجەت ءارى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار، ءبىز ءالى قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتتارىن قۇقىقتىق (قىلمىستىق، ازاماتتىق، اكىمشىلىك) تارتىپپەن اقتاپ العان جوقپىز. كەزىندە جوعارعى كەڭەس قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» (1993 ج.) زاڭ نەگىزىنەن العاندارەسەيدىڭ وسىعان ۇقساس زاڭىنان كوشىرىپ الىندى. ول رەسەيدە جۇرگىزىلمەگەن جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ءارتۇرلى جازالاۋ جانە قۋعىن-سۇرگىن ناۋقاندارىنان قازاقستاندا قۇربان بولعاندار مەن جاپا شەككەندەردىڭ بارلىق ساناتتارىن تۇگەلدەي قامتىمايدى جانە ولارعا قولدانىلمايدى.
مىسالى، كازاكتار قاۋىمىنىڭ قازاقستاندا نە تىندىرىپ، نە بۇلدىرگەنى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى ءارى تەرەڭ زەردەلەنگەن جوق. مەن ءوزىمنىڭ سوزدەرىم مەن جاريالانىمدارىمدا قازىرگى كازاكتار قاۋىمى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قوعامدىق ومىرىنە تولىقتاي ارالاسىپ كەتسە ەكەن دەپ ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇرمىن، ولار پاتشا يمپەرياسى جەرگىلىكتى قازاق حالقىنا قارسى اسكەري-وتارشىل كۇش رەتىندە پايدالانعان اتا-بابالارىنىڭ ءرولى مەن قاسىرەتتى مۇراسىن جاريالى تۇردە ايىپتاپ، ودان باس تارتۋعا ءتيىس.
وكىنىشكە وراي، جالپى العاندا، بىزدە قوعامدىق عىلىم، ونىڭ ىشىندە تاريح عىلىمى بوداندىق سيپاتتان ارىلماعانىن، بۇرىنعى دوكترينالار مەن دوگمالار ءالى تولىقتاي ەڭسەرىلمەگەنىن اتاپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. پاتريوتتار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار تەوريالىق تۇرعىدان العاندا وتە ءالسىز ءارى ولاردىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەۋلى. بۇل، ارينە، ولاردىڭ كىناسىنەن عانا بولىپ وتىرعان جوق.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى مەن قوعامدىق عىلىمى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق پاتريوتيزمگە بەرىلەتىن انىقتامانىڭ عىلىمي دايەكتەلگەن ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن، مودەلى مەن امبەباپ ولشەمشارتتارىن جاساپ شىعارۋعا ءتيىس. مىسالى، ءبىز پاتريوت قازاقتار جونىندە كوپ ايتامىز، ءبىراق قازاقستاننىڭ باسقا ۇلتتان شىققان پاتريوتتارى جونىندە ەشتەڭە ايتپايمىز نە بولماسا از ايتامىز. بۇل بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنىڭ يدەولوگيالىق، اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىسىنداعى ءالسىز تۇس بولىپ وتىر.
ءبىز ءوز تاريحىمىز بەن كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقىنىڭ جادىندا باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاۋلاپ الۋشىلارى مەن تيراندارىن، ءدىني اپوستولدارىن ەمەس، قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن ءتۇسىنىپ، قولداعان، قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋىر كەزەڭىندە بىزگە كومەك قولىن سوزعان ۇلى دەموكراتتارى مەن گۋمانيستەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ءتيىسپىز. مىسالى، رەسەيدىڭ پروگرەسشىل جانە دەموكراتيالىق كۇشتەرى مەن ادامدارى ءاردايىم ءوز ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاقتاردىڭ جاعىندا بولدى. ولار بيلىككە كەلگەن كەزدە قازاقستان ءوز ازاتتىعىن الدى.
ورىس حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى گريگوريي پوتانين (رەسەيدىڭ قۇرىلتاي جينالىسىنا «الاش» پارتياسىنىڭ اتىنان سايلانعان دەپۋتات)، تيموفەي سيدەلنيكوۆ (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى)، ورەست شكاپسكيي (ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارى)، سەرگەي شۆەسوۆ (پەتەربۋرگتىك پروفەسسور-ەتنوگراف) جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامدار «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىن قولداپ، قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك اۆتونومياسىن جاقتاپ ارەكەت ەتتى، قازاقتاردىڭ مۇددەسى مەن ءوز جەرلەرىن ساقتاپ قالۋىن قورعادى.
تاريحي قۇجاتتار قازاقستاننىڭ ازاتتىعى، تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى جولىندا كۇرەسكەندەر اراسىندا، مىسالى، ورىس ۇلتىنىڭ عانا ەمەس، ۋكراين، قاراقالپاق، وزبەك، قىرعىز، بالقار ۇلتى مەن باسقا دا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى از بولماعانىن كورسەتەدى، ولار قازاقستاننىڭ مۇددەسى، ءبىزدىڭ ورتاق وتانىمىز ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ تا، ساياسي جانە يدەولوگيالىق مايداندا دا كۇرەسكەن. بۇعان جۇزدەگەن جانە مىڭداعان مىسال كەلتىرۋگە بولادى. قازاقستاندا وسى ادامداردىڭ ەرلىگىن قايتا جاڭعىرتىپ، ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ اسا ماڭىزدى ءارى قاجەتتى ءىس. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ «ءبىز – ءبىر وتباسىمىز جانە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار. ءارقايسىمىزدىڭ تاعدىرىمىز – قازاقستان تاعدىرىندا» دەگەن سوزدەرىن تاعى دا ءبىر رەت ايعاقتاي تۇسەدى.
ماسەلەن، قازاقتاردىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى وتان سوعىسىندا قىرعىزداردان، قاراقالپاقتاردان، وزبەكتەر مەن باشقۇرتتاردان قۇرالعان جاساقتار از بولماعان.پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە ورىستار، پولياكتار، بەلورۋستار، وزبەكتەر، تاتارلار، قىرعىزدار، قاراقالپاقتار بەلسەنە قاتىسقان. ءارى ولاردىڭ كوبىسى قايتا شاڭىراق كوتەرگەن قازاق حاندىعىندا ءجۇزباسى، حاتشى، اديۋتانت جانە ۆەدومستۆو باسشىسى رەتىندە باسشى جانە جاۋاپتى لاۋازىمدار اتقارعان.1916 جىلعى حالىق كوتەرىلىسى كەزىندە اقمولاداعى كوتەرىلىس ورتالىعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۋكراين افاناسيي لاتۋتا بولدى. ونىڭ قول استىندا 30 مىڭعا جۋىق كوتەرىلىسشى بولدى. ايتپاقشى، ول قىسقا ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ العان.
نە بولماسا، اتا-بابالارىمىزدىڭ پاتشا بيلىگىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى كۇرەسىن قازاق حالقىنىڭ ءوز ازاتتىعى مەن قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى رەتىندە تانۋدى تابان تىرەپ قورعاعان اكادەميك اننا پانكراتوۆانىڭ يدەولوگيالىق مايداندا كورسەتكەن ينتەرناسيونالدىق ەرلىگىن قالايشا ۇمىتۋعا جانە ەستە قالدىرماۋعا بولادى، كەيبىر ماڭگۇرت قازاق عالىمدار قارسى شىقسا دا، ول ەڭ كورنەكتى قازاق تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى تۇرمەدەن بوساتۋعا تىكەلەي اتسالىستى. مۇنداي فاكتىلەر، قايتالاپ ايتايىق، مىڭداپ سانالادى، ءبىراق ونى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى.
