№1 سۇراق: ورتالىق ازيادا استانا مەن تاشكەنت اتتى جاڭا ايماقتىق دۋەت پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟

ەگەر وزبەكستان سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇزاق مەرزىمگە اشىق تۇردە جۇرگىزسە بۇل بولجام راستالۋى مۇمكىن دەپ جازادى forbes.kz.

وزبەكستان قازاقستانمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتپاق. وزبەكستان پرەزيدەنتى استاناعا كەلگەندە ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 2020 جىلعا دەيىن  $1،5 ميللياردتان $5 ميللياردقا دەيىن  ارتتىرعىسى كەلەتىنىن جاسىرمادى.

قحر-دىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى چجان حانحۋەي قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ينتەگراسياسى «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق ورتالىعىنىڭ» كولىك ترانسپورت كوريدورىن قۇرۋداعى وتە ماڭىزدى قادام بولاتىنىن ايتقان.  

قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى $840 ميلليونعا جاسالعان ەكونوميكالىق كەلىسىم ەكى ەل اراسىنداعى جاڭا باستامانى بىلدىرەدى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى ەكى ءتۇرلى ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل كەلىسىمدەر تاجىريبە جۇزىندە قالاي ىسكە اساتىنى بەلگىسىز.

شاۆكات ميرزيەيەۆكە دەيىنگى پرەزيدەنت يسلام كاريموۆتا قازاقستانمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرگەن.

№2 سۇراق: تاشكەنت نازاربايەۆتىڭ ايماقتاعى تىعىز ايماقتىق قاۋىمداسۋ يدەياسىن قولدايدى ما؟

وكىنىشكە وراي، ايماق جانە ونىڭ كەلەشەگى كوڭىل كونشىتپەيدى. ورتاق ايماقتىق بىردە-بىر جوبا ىسكە اسپادى. وزبەكستان ءۇشىن ءقازىر ايماقتاعى ەكى جاقتى عانا قارىم-قاتىناس ماڭىزدى. ول ميرزيەيەۆ قازاقستانعا كەلگەندە ايقىن ءبىلىندى.  ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس اۋقىمدى كليماتتىق وزگەرىستەرگە اۋاداي قاجەت. سەبەبى ورتالىق ازيادا سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەدى. ەۋروپا وداعىنىڭ بايانداماسىندا ورتالىق ازيادا سۋدىڭ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان كەلىسپەۋشىلىك پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلادى. بۇل بارلىق ەلدەرگە اسەر ەتەدى.

ەگەر وزبەكتان ەرتە مە كەشپە ايماقتىق كووپەراسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنگەندە العاشقى ەكى قادام جاساۋعا بولادى. ولار ورتالىق ازيا اياسىندا سۋ ەنەرگەتيكالىق كونسورسيۋمىن قۇرۋ، تاۋار، كاپيتال، قىزمەت  كورسەتۋ مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋىنا كەدەرگىلەردى ازايتۋ ينۆەستيسيانى ارتتىرۋىنا سەپ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

№3 سۇراق: وزبەكستان كەلەشەكتە قازاقستانعا باسكەلەس بولا الادى ما؟

ەكى اپتا بۇرىن ق ر  ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ورتالىق ازيادا قازاقستانعا ساياسي باسەكەلەس بولا الاتىنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ ويىنشا، وزبەكستاننىڭ ماقساتى اسقاق. ولار ينۆەستيسيا مەن نارىق ءۇشىن كۇرەسۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار ەل.

كورشى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ەكونوميكالىق اشىقتىعى قازاقستان ءۇشىن تەك پايدا عانا ەمەس، زيانى دا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. وزبەكستان ءساتتى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ۋاقىت وتە كەلە شيكىزات ءوندىرۋ ارقىلى ايماقتاعى ەكونوميكالىق كوشباسشى بولعان قازاقستاندى باسىپ وزۋ مۇمكىندىگى بار.

ارينە قازاقستان ءالى دە ينۆەستورلار ءۇشىن وتە ىڭعايلى ايماق. گامبۋرگ الەمدىك ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ 2015 جىلعى رەيتينگىسىنە ساي، ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتاتىن ەلدەردىڭ ىشىنەن قازاقستان مەكسيكا مەن پەرۋدىڭ ورتاسىنا رەسەي مەن ءازىربايجاندى باسىپ وزىپ، 64ء-شى ورىنعا جايعاستى. ال 2016 جىلى قازاقستان ەلدىڭ ينۆەستيسيالىق ساياساتىن جاقسارتقان 25 ەلدىڭ قاتارىنا كىردى. Doing Business بانكىنىڭ 2017 جىلعى رەيتينگىسىندە قازاقستان وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 16 ورىنعا بىردەن كوتەرىلىپ، 51ء-شى ورىننان 35 ورىنعا ءبىراق شىقتى.

رەسمي دەرەكتەرگە ساي، سوڭعى 22 جىلدا قازاقستانعا قۇيىلعان ينۆەستيسيانىڭ كولەمى $256 ملرد. قۇرادى. ەگەر وزبەكستان ينۆەستيسيانى تارتۋعا ءدال وسىنداي قادامدار جاساسا ينۆەستورلاردا تاڭداۋ بولادى. وزبەكستاننىڭ قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ناشار ينۆەستيسيالىق كليماتى رەسپۋبليكامىزعا ايماقتا كوش باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن، Doing Businessء-تىڭ 2017 جىلعى رەيتينگىسىندە وزبەكستان وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن ءتۇسىپ كەتتى. كورشى ەل 87ء-شى ورىندى مىسە تۇتتى. وعان «كاسىپورىندى تىركەۋ»، «نەسيە الۋ»، «كەلىسىم شارتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» جانە ت.ب فاكتورلاردىڭ اقساپ تۇرعانى اسەر ەتتى.

Heritage Foundation 2015 جىلى وزبەكستانداعى جەمقورلىقتىڭ كەڭ بەلەڭ الۋى مەن مەنشىك يەلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ، كەلىسىم شارتتىڭ ورىندالۋى ءوز دەڭگەيىندە ەمەس ەكەنىدىگىن انىقتاپ، اتالمىش ەلگە160-شى ورىندى بەرگەن بولاتىن.

سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكادا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قىزمەتى تۋراسىندا كوپتەگەن جانجال مەن داۋداماي تۋىنداعان. يسلام كاريموۆ ەكونوميكادا مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋ مودەلىن ۇستانۋعا تالپىنعان. ەلگە جاڭا ينۆەستيسيالاردى تارتۋ ءۇشىن وزبەكستاندا 2015 جىلى كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ باستالىپ كەتكەن. سول كەزدە ينۆەستورلارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلدى. مۇنىڭ بارلىعى شاۆكات ميرزيەيەۆ پرەمەر-مينيستر بولعان ۋاقىتتا جاسالدى. قازان ايىندا ميرزيەيەۆ «كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن ىسكە اسىرۋدى جىلدامداتۋ مەن ىسكەرلىك كليماتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا» بۇيرىققا قول قويدى.

ەگەر وزبەكساتاننىڭ بيلىك باسىنا كەلگەن جاڭا باسشىلار ىسكەرلىك كليماتىن وزگەرتۋ ءۇشىن قويىپ وتىرعان ماقساتتارىنىڭ بىرنەشەۋىن بولسا دا ىسكە اسىرسا قازاقستانعا ناعىز باسكەلەس بولۋ مۇمكىندىگى ارتادى. سونىمەن قاتار، وزبەكستاندا ارزان جۇمىس كۇشى بار. بۇل ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق كرەديتورلاردى قىزىقتىرادى.

وزبەكستاننىڭ قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ۇتاتىن تاعى ءبىر تۇسى بار.  وزبەكستاندا بيلىك اۋىستى. اتالمىش ەلدە يسلام كاريموۆتىڭ كەزىندە شەشىمىن تاپپاعان قوردالانعان ماسەلەلەر بار ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە، ەگەر وزبەكستان ساياسي  تۇراقسىزدىعىن قالپىنا كەلتىرسە قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ينۆەستورلار ءۇشىن الدە قايدا قىزىقتىراق ءارى ۇتىمدىراق بولارى انىق.

اۋدارعان: اسەم المۇحانبەت