الداعى 2-3 جىل كولەمىندە ەلىمىزدە ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الماق. بۇعان باستى دالەل – نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشە باستايمىز» دەگەن سوزدەرى.
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىز وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشەمىز، دەمەك، 2018 جىلدان باستاپ بارشا وقۋلىقتار، جازۋلار لاتىن گرافيكاسىندا جازىلادى. ءبىر عاسىرعا جۋىق كيريلليسانى پايدالانعان جۇرتشىلىق بۇل ۇردىسكە قالايشا ۇيرەنىسەدى ەكەن؟ سونىمەن قاتار، لاتىن الىپبيىنە كوشۋدەگى باستى ماقسات نە؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اتالمىش ماسەلەگە جاۋاپتى ەتىپ تاعايىنداعان ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك مىرزادان «قامشى» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى سۇحباتتاسىپ، بۇل جاڭاشىلدىقتىڭ ءمان-جايىن ەگجەي-تەگجەيلى سۇراستىرىپ ءبىلدى.
– ەردەن مىرزا، ەلباسىمىز «ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى باستايمىز» دەپ بۇيرىق بەردى. بۇل كەشە عانا قوزعالعان ماسەلە ەمەس بىرنەشە جىلدار بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ۇسىنىس. وسىعان بايلانىستى ءوز پىكىرىڭىزدى ايتساڭىز. جالپى، لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءۇردىسى قالىپتاستى ما؟ حالىق لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە دايىن با؟
– بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەگە ارنالعان كەرەمەت باعدارلاما. دەگەنمەن، جالپى العاندا، جۇرتشىلىق كيريلل، ياعني ورىس الىپبيىنە ۇيرەنىپ كەتكەن. ءبىراق ءبىز ماڭىزدى ءبىر ماسەلەگە كوڭىل بولمەي كەلەمىز. ول – ساۋاتتى، قاتە جىبەرمەي جازۋ ماسەلەسى. ال، قازىرگى گازەت-جۋرنالداردى الساڭىز، ورفوگرافيالىق نورمالاردىڭ ساقتالماۋى، قاتەلەر دەگەن ءورىپ ءجۇر – ونى مويىنداۋ كەرەك. مىسالى، «ايقىن» شەكارا دەپ جازسا، «ەگەمەن» شەگارا دەپ جازادى. وسى سىندى قاتەلەر وتە كوپ. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەگى كلاسسيكالىق ۇلكەن باسىلىمدار وسىنداي قاتەلىكتەردى جىبەرەدى، ءتىپتى، ءار ءجۋرناليستىڭ وزىندىك جازۋ پرينسيپتەرى بار. عىلىم بەكىتكەن ەرەجەلەر بولەك، ال ءار اقىننىڭ، ءار ءجۋرناليستىڭ، ءار جازۋشىنىڭ جازۋ ءتىلى مۇلدەم بولەك. بۇل دۇرىس ەمەس، بەلگىلى ءبىر جۇيە قالىپتاسۋ كەرەك، بىردەي ورفوگرافيالىق نورما بولۋى ءتيىس جانە ول ساقتالۋى شارت. بۇل – وتە ۇلكەن ماسەلە. شەتەلدە ءبىر گازەتتى الىپ، كەز كەلگەن ماقالاسىن وقىساڭىز جانە سول جەردەن ءبىر قاتە تابىلسا، ونى بۇكىل ەل بولىپ تالقىلايدى، سول قاتەنى ۇلكەن ءمىن ەتىپ كورسەتەدى. ال، بىزدە ساۋاتسىز جازۋ، ەرەجەلەردى ساقتاماۋ ادەتكە اينالعان. نەگە؟ سەبەبى، ءبىزدىڭ ءالىپبيىمىز «مال قورا» سەكىلدى. مەنى قاتتى ايتتى دەرسىزدەر، دەگەنمەن مۇنى دا مويىنداۋ كەرەك. تىلىمىزدەگى ءتول دىبىستاردىڭ سانى 26-28، ال ارىپتەرىمىزدىڭ سانى 42، ەكى ەسە كوپ. كيريلليسانى 30 جىلداردىڭ اياعى مەن 40 جىلداردىڭ باسىندا قابىلداعان كەزىندە ەلىمىز وتە قيىن جاعدايدا بولعان. ورفوگرافياعا دا، ورفوەپياعا دا ساۋاتتى بۇكىل ادامداردى قۇرتىپ، جوعارى جاقتان كيريلليسانى بۇيرىقپەن كۇشتەپ ەنگىزگەن بولاتىن. قازاق تىلىنە ەش قاتىسى جوق، ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزعا جات ارىپتەردى كىرگىزە سالدى. سول ءبىر ورىس ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ 20-30 شاقتى نۇسقاسىن جاساپ بەردى. مىسالى، ءبىز باشقۇرتپەن، نوعايلارمەن سويلەسكەندە تىلىمىزدە ەشقانداي دا ايىرماشىلىق جوق، ءبىر-بىرىمىزدى وڭاي تۇسىنىسە الامىز، ءبىراق ءبىر-بىرىمىزدىڭ كىتاپتارىمىزدى وقي المايمىز. سەبەبى، ءبىزدىڭ ءالىپبي ورىس ءالىپبيى نەگىزىندە جاسالعان. قازاق تىلىندە ءبىر عانا دىبىستى بەرەتىن ارىپتەر كيريلليسادا ەكى-ۇش تاڭبامەن تاڭبالانادى.
– ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشەمىز بە الدە ورالامىز با؟
– كەزىندە بۇكىل حالىق ءبىر ءالىپبيدى قولداناتىن، ول – توتە جازۋ، ياعني اراب ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ونى بىزدە ەڭ العاش قۇراستىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولاتىن. ارينە، ءبىرشاما ۇساق-تۇيەك ايىرماشىلىقتار بولدى وزگە تىلدەردەن. بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە ءالىپبيدىڭ ەڭ ىڭعايلىسى، ەڭ قولايلىسى قازاقتاردا بولاتىن. كەيىننەن لاتىن الىپبيىنە كوشتىك. سول كەزەڭدە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ەڭ العاش ءازىربايجان مەن قازاق حالقىنىڭ زيالىلارى باستاعان. بۇل – تۇركيانىڭ ينيسياتيۆاسى ەمەس. بۇكىل تۇركى حالىقتار جينالىپ، باكۋدە ۇلكەن كونفەرەنسيا وتكىزىپ، لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى داۋىسقا سالىپ، سول جەردە شەشىم قابىلداعان. سودان كەيىن تۇركيا حالقى باۋىرلارىمىزدان ايىرىلمايىق دەپ، ولار دا لاتىنعا كوشكەن. ال، ءبىزدى 10 جىلدان كەيىن كيريلليساعا اۋدارىپ جىبەردى. ءقازىر حالىق كيريلليساعا ەتى ۇيرەنىپ كەتكەنمەن، بۇل ءالىپبي مۇلدە قولايلى ەمەس. قازاق حالقى، اسىرەسە، جاستارى قازاق تىلىندە ءبىر ءماتىندى وقىسا، اكسەنتپەن وقيدى. سونىمەن قاتار، ارتىق تاڭبالار وتە كوپ. مىسالى، قازاق ماتىنىندە ورىس تىلىندەگى ءسوز كەزدەسسە، ونى ورىسشادا قالاي جازۋ كەرەك، ءدال سولاي جازامىز، وقىلۋ نورماسىنا ساي وقيمىز. ال، قازاقتىڭ سوزدەرى ولاي ايتۋعا كەلمەيدى. وسىدان بارىپ ايتىلۋ ارتيكۋلياسياسى، قازاق ارىپتەرىنىڭ دىبىستالۋى بۇزىلادى. سوندىقتان دا بۇل – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەمەس، وعان قايتادان ورالۋ.
– ونىڭ ەندىگى كەزەكتەگى نۇسقاسى قانداي بولماق؟ 20 عاسىردىڭ باسىنداعى لاتىن ءالىپبيى نەگىزىندە مە الدە جاڭاشا نۇسقادا جاسالادى ما؟
– ول كەزدەن بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. سول زاماندا لاتىن ءالىپبيىن جاساعاندا بۇكىل تۇركى حالىقتارى بىر-بىرىمەن ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ، ورتاق تۇرىك ءالىپبيىن جاساۋ ماسەلەسىن قوزعاعان جانە سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ال قازىرگى تاڭدا نە سەبەپتى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر؟ سەبەبى، قازاق ءتىلى – تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى، ەڭ باي ءتىل. ءوزىمىزدىڭ باۋىرلاس ەلدەرمەن تۇسىنىسە الاتىن جانە ءبىر-بىرىمىزدىڭ جازعانىمىزدى وقي الاتىنداي بولۋىمىز كەرەك. لاتىن ءالىپبيىن جاساۋ – عىلىمي پروبلەما ەمەس، وتە وڭاي قۇبىلىس بولماق. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا تاپسىرما بەرىلدى، بىرنەشە ۇلكەن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەردى زەرتتەپ، جاڭا ءالىپبيدى جاساۋ قيىن جۇمىستار ەمەس. ءبىراق، ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشپەي وتىردىق. نەگە؟ سەبەبى، قاسىمىزدا ۇلكەن كورشىمىز وتىر. ەلىمىزدەگى جاعدايلاردى ازداپ رەتكە كەلتىرىپ، اسىعىستىق جاساماي، ەكونوميكامىزدى ءبىراز كوتەرىپ بارىپ كولعا الۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىك. جان-جاقتى ەلىمىزدى نىعايتىپ، حالىقارالىق دارەجەدە ورنىمىزدى قاداپ بەلگىلەپ الۋ قاجەت بولدى. مۇنداي ۇلكەن كەلەلى ماسەلەدە اسىعىستىق جاساۋعا بولمايدى.
سۇحباتتاسقان: نازەركە لابيحان
