«بۇل ومىرگە كەلگەن ءاربىر ادامزات بالاسىنىڭ ءۇش ءتۇرلى مىندەتى بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇرپاق ءوربىتىپ، اۋلەت سانىن كوبەيتۋ، ەكىنشىسى – عىلىممەن اينالىسىپ، شاكىرت تاربيەلەۋ، ءۇشىنشىسى – ءىلىم-بىلىم جيناپ، حالقىنا قىزمەت ەتۋ»، – دەپ ەرتە زاماندا وتكەن داناگويلەرىمىز وسىنداي عيبراتتى ءسوز قالدىرىپ كەتسە كەرەك. بۇل جەردە ازاماتتىق بورىشتى ورىنداۋ ءۇشىن ەلدىڭ بارلىعى عالىم بولىپ كەتۋى كەرەك پا دەگەن كولدەنەڭ سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن. ارينە، ۇستاز-عالىم بولۋ كەز-كەلگەن ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەيتىن باقىت. دەگەنمەن دە ومىردە كورگەن-بىلگەنىن، ءوز بىلەتىنىن باسقاعا ۇيرەتە بىلسە، ولاردى جاقسى ونەگەلەرگە باۋلىسا ۇستازدىق دەگەن، مىنە – سول! جالپى، وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا عالىمقايىر مۇتان ۇلى ازاماتتىق پارىزىنىڭ بارلىعىن ابىرويمەن ورىنداپ كەلە جاتقان ارداقتى جان دەپ وي تۇيۋگە بولادى. ول ۇرپاق ءوسىردى، ول ءومىر  بويى ءىلىم-بىلىم جيناپ، ونىمەن تۋعان حالقىنا شاپاعات شاشىپ كەلە جاتىر. «ءبىلىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. ۇزاق جىلعى عىلىمي ىزدەنىس، قاجىرلى ەڭبەك عالىمقايىر مۇتانوۆتى جاي عالىم عانا ەمەس، جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ىسكەر دە قارىمدى مامانىنا، بىلىكتى مەنەدجەرىنە اينالدىردى.

بۇگىندە اكادەميك عالىمقايىر مۇتان ۇلى باسقارىپ وتىرعان قازاق ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قاراشاڭىراعى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ، تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىر. ورتا ازياداعى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا العاشقى بولىپ الەمنىڭ 250 ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋى وسىنىڭ ناقتى ايعاعى ىسپەتتەس. ەڭ باستىسى – ۇزدىكتەردىڭ بۇل توبىندا تمد ەلدەرىنەن لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عانا بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ابزال. مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2020 جىلعى دەيىن كەم دەگەندە ەكى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋ تاپسىرماسىن جۇكتەگەن بولاتىن. بۇگىندە قاراشاڭىراقتا بۇل مىندەتتىڭ مەجەسىنەن شىعۋ جولىندا قاجىرلى جۇمىستار اتقارىلىپ، قۇرىلىمدىق جاڭارۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ نەگىزىندە باسقارۋداعى ناتيجەگە باعىتتالعان پروسەستىك مەنەدجمەنتكە كوشۋ ەنگىزىلدى. ءدال وسى كورسەتكىشتەر ارقىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا بەت الىپ، جاھاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى رەيتينگىندە ۇزدىك كورسەتكىشتەرگە يە بولدى. سوڭعى بەس جىلدا الەمدىك بەدەلدى رەيتينگتەگى ۋنيۆەرسيتەت كورسەتكىشتەرى قارقىندى تۇردە العا جىلجىپ، از عانا مەرزىمدە 500 ساتىعا جوعارى كوتەرىلدى.

 عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋ – ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى مۇددەلەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. وسىعان وراي، قازۇۋ-دا ىلكىمدى ىستەر ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن، ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ءبىر عانا 2015 جىلى 500 عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ، 200 پاتەنت الۋى سوزىمىزگە ايقىن دالەل بولماق. سونىڭ ىشىندە 3 حالىقارالىق قۇجات بار. قازىرگى كۇندە قازاقستانداعى ءىرى وندىرىستىك كاسىپورىندارىندا ۋنيۆەرسيتەت كافەدرالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ الاڭدارىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا 75 ستۋدەنتتىك يننوۆاسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىن 14 ستۋدەنتتىك بيزنەس-ينكۋباتور جۇمىس جاساۋدا. سونىمەن قاتار، توكيو ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە عىلىمي-تەحنولوگيالىق نانوسپۋتنيك دايىندالىپ، ونى 2017 جىلى ۇشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ورتالىق ازيادا تەڭدەسسىز ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنداعى كامپۋستار ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇرگىزىلۋدە. ءال-فارابي كىتاپحاناسى، «جاس عالىمدار ءۇيى»، «كەرەمەت» ستۋدەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى مەن ريو وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى دميتريي بالاندين اتىنداعى ءجۇزۋ باسسەينى، قازۇۋ ستۋدەنتتەرى مەن تۇلەكتەرىنىڭ سالتانات قاقپاسى سياقتى جاڭا عيماراتتار مەن نىساندار قولدانىسقا بەرىلدى. 80 جىلدان استام تاريحى بار ىرگەلى ءبىلىم ورداسى كوپتەگەن يننوۆاسيالىق ءارى رۋحاني جان دۇنيەنى بايىتاتىن ىلكىمدى جوبالاردىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ وتىر، بۇگىندە. «Al-Farabi university – smart city»، «100 كىتاپ»، «مەن جاستارعا سەنەمىن!»، «اينالاڭدى نۇرلاندىر!»، «قازۇۋ – GREEN CAMPUS»، «سالاماتتى دەنە مادەنيەتى»، «جاسىل كوپىر – ۇرپاقتان-ۇرپاققا» اتتى يننوۆاسيالىق تاربيە جوبالارىنىڭ ماقساتى – ستۋدەنتتى ساپالى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، باسەكەگە قابىلەتتى مامان، جان-جاقتى ءبىلىمدى، ۇلتجاندى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋ.

 عالىمقايىر مۇتان ۇلى كوپشىلىك اراسىندا ۇلكەن قولداۋعا يە بولعان «اينالاڭدى نۇرلاندىر!» جوباسى تۋرالى بىلاي دەپ پايىمدى پىكىر ءبىلدىرىپتى: «بۇل جوبا – ­ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەلىمىزدىڭ دامۋى بويىنشا قويىپ وتىرعان ستراتەگيالىق ماقساتتاردى شەشۋگە باعىتتالعان ءىرى جوبا. بۇل قوعامدى دامىتۋشى عانا ەمەس، جانىمىزدى تازارتىپ، اينالانى نۇرلاندىراتىن بىردەن-بىر باعدارلاما. «اينالاڭدى نۇرلاندىر!» – اينالاڭا قامقورلىق تانىتىپ، ىزگىلىك ءدانىن سەبۋ، جارقىن دا نۇرلى ومىرگە جول باستاۋ دەگەن ۇعىم... كەز كەلگەن جان ومىردە قانداي ءىز قالدىرامىن دەگەن ويدى ەستە بەرىك ۇستاعانى ءجون. كورەالماۋشىلىق، قىزعانشاقتىق بار جەردە ەش دامۋ بولمايدى. اياقتان شالۋ، ارىزقويلىق جاقسى قاسيەت ەمەس. نەبىر ىزگى نيەتتەردى جاستار بويىندا قالىپتاستىرۋ ارقىلى وركەنيەتكە قول جەتكىزەمىز. وركەنيەت ارقىلى، العان ىلىم-بىلىمدەردى جاقسى ىسكە جۇمساۋ ارقىلى، تاربيەگە دەن قويۋ ارقىلى ەلدى، ۇلتتى دامىتامىز».

 ال، «Al-Farabi university – smart city» وزىندىك بىرەگەي باعدارلاماسىنىڭ باستى مىندەتى – وقۋ ورنىن الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدىرۋ. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىنىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعىندا ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى جايىندا ايتقان بولاتىن. وسىعان وراي، قازۇۋ-دا قازىرگى زامانعى يننوۆاسيالىق ينفراقۇرىلىم جاساقتالعان. «ەلەكتروندى كامپۋس» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ، احۋالدى باسقارۋ ورتالىعى، ەلەكتروندىق ۇكىمەتكە ۇقساستىرىلىپ ستۋدەنتتەرگە قىزمەت كورسەتەتىن «كەرەمەت» ورتالىعى اشىلدى. سونىمەن قاتار، ەلەكتروندىق قۇجات الماسۋ ەنگىزىلدى، «ۋنيۆەر» بىرەگەي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاسيالىق جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. قارشاڭىراق قازۇۋ – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاسيالىق جۇيەلەردىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلەتىن كوپشىلىككە ارنالعان اشىق ونلاين كۋرستاردىڭ ۇلتتىق تۇعىرناماسىن جاساۋدىڭ باستاماشىسىنا اينالىپ وتىر.

 قازىنالى قازۇۋ بەلگىلى عالىمداردىڭ، تاعىلىمدى تۇلعالاردىڭ ورتاسى ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ورايدا ونەگەلى ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىنان تۇراتىن «ونەگەلى ءومىر» سەرياسى بويىنشا كىتاپتار شىعارۋ قولعا الىندى. كىتاپقا ەل ءۇشىن ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالار مەن وردالى وقۋ ورنىندا ەسەلى ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى كەڭىنەن قامتىلىپ، ۇسىنىلادى. بۇگىنگە دەيىن جۇزدەن اسا ەڭبەكتەر شىعارىلدى. الداعى ۋاقىتتا دا تۇراقتى تۇردە جارىققا شىقپاق.

 رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆ ءوزىنىڭ بۇكىل قابىلەت-قارىمىن، ءبىلىم مەن تاجىريبەسىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ىسىنە جۇمىلدىرا وتىرىپ، عاجايىپ ىزدەنىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا، بۇگىنگە دەيىن اسا اۋقىمدى مىندەتتەردى ەڭسەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازۇۋ الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارى قاتارىنان كورىندى. ولاردىڭ ءبىر پاراسىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. ارينە، ونىڭ بۇل سالاداعى ەسەلى ەڭبەكتەرى ءتيىستى باعاسىن الىپ تا جاتىر.

 قازاق ءبىلىم مەن عىلىمىنىڭ دامۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن عالىمقايىر مۇتان ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى اتاعىمەن، «پاراسات» وردەنىمەن، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل»، «قازاقستان پارلامەنتىنە 10 جىل» مەرەكەلىك مەدالدەرىمەن، «ق ر پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشە بەلگىسى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى ينجەنەرى» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى.

 عالىمقايىر مۇتان ۇلىنىڭ عالىمدىق قىرلارى وزىنشە ءبىر ۋنيۆەرسيتەت دەسەك، ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا، قۇ­مار­لانىپ شاتتانبا»، – دەپ ۇلى اباي ايتىپ كەتكەندەي، عىلىمدى ءوزى­ءنىڭ ومىرلىك ولشەمىنە اينال­دىرعان اكادەميك مۇتانوۆ بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوقۋ-بىلىم جولىنداعى ىزدەنىسكە ارناعان ۇشان-تەڭىز دارىن يەسى. ول 10 حالىقارالىق اكادەميالاردىڭ اكادەميگى. Oل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر اياسىنداعى تاقىرىپتارعا جازىلعان 400-دەن ارتىق عىلىمي جاريالانىمنىڭ، سونىڭ ىشىندە 10 مونوگرافيانىڭ، وقۋلىقتاردىڭ، وقۋ قۇرالدارىنىڭ، ادىستەمەلىك ازىرلەمەلەردىڭ اۆتورى، بۇلار اقش، چەحيا، شۆەسيا، گەرمانيا مەن شۆەيساريادا باسىپ شىعارىلعان. ول 35-تەن استام پاتەنتتىڭ، ونەرتابىستاردىڭ اۆتورى. ول جاساندى اقىل-پاراساتتى، ساراپتاما جۇيەلەرىنقولدانۋ نەگىزىندە تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارداعى ماتەماتيكالىق ۇلگىلەۋ جانە باسقارۋ جونىندەگى عىلىمي مەكتەبىن قۇردى. ول ءۇش عىلىم دوكتورىن جانە وتىزعا جۋىق عىلىم كانديداتىن دايىندادى.

بۇگىندە مەملەكەتىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق جوبالار قارقىندى ىسكە اسىرىلۋدا. مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ وزەگى سانالاتىن اگرارلىق سالا الدىندا تۇرعان مىندەتتەر مەن مەجەلەر دە اۋقىمدى ەكەندىگى راس. بۇل تۇرعىدا قازاقستانداعى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ونى شەشۋدەگى جانە اتالعان سالاداعى يننوۆاسيالىق ىلكىمدى ىستەردى ىسكە اسىرۋداعى اگروونەركاسىپ كەشەندەرى جانە ورتالىقتارىنىڭ مۇمكىندىگى مەن باسىمدىقتارى ايتارلىقتاي ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە ايتا كەتەيىك، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى، ق ر ۇعا اكادەميگى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور عالىمقايىر مۇتانوۆ: «جاڭا يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بەسجىلدىعىندا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا مودەرنيزاسيا بويىنشا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر. قازىرگى كۇندە ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىم مەن يننوۆاسياعا باسىمدىق بەرۋى قاجەت» دەگەن-تىن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگروبيوستانسياسىندا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى عىلىمي-يننوۆاسيالىق جۇمىستار مەن ستۋدەنتتەر پراكتيكاسى جۇرگىزىلەدى. بۇل تۇرعىدا اۋماعى 10 گەكتاردى قۇرايتىن عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتا اگروبيوەكولوگيالىق زەرتحانا، تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن ستانسيا، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساقتاۋ قويماسى مەن تەحنيكالارى جانە شەبەرحانا جۇمىس ىستەيدى. اگروبيوستانسيا اۋماعىنداعى القاپتا بيدايدىڭ ەرەكشە سۇرىپتارى ءوسىرىلىپ، سۋلاندىرۋ جۇيەسى مەن اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. ءتۇرلى ونىمدەر مەن جەمىس-جيدەكتەر جارمەڭكەلەردە نارىق باعاسىنان تومەن دەڭگەيدە ساتىلىپ، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسسىز ەتۋگە وزىندىك سۇبەلى ۇلەسىن قوسۋدا.

وتكەن جىلى قازۇۋ-دىڭ اگروبيوستانسياسىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىمەن جانە وڭتۇستىك كورەياداعى دونگۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ اياسىندا نەگىزگى اڭگىمە وزەگى ەلىمىزدە تۇقىمدىق كارتوپ پەن قۇلپىنايدى گيدروپونيكادا ءوسىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن قولدانۋ ماسەلەلەرى تۋراسىندا ءوربىدى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ارقىلى بۇگىندە الماتى وبلىسى كولەمىندە كوپتەگەن يننوۆاسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. تىڭ يدەيالاردى كەلەشەكتە ۋنيۆەرسيتەت ارقىلى رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتۋ جوسپاردا بار ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءلازىم. بۇل ورايدا، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى عالىمقايىر مۇتان ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن  ەلىمىزدەگى بىردەن-بىر عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى رەتىندە سانالار اگروبيوستانسيانىڭ ۇلەس قوسارىنا سەنىمىمىز كامىل.

«عىلىمدى ومىرىنە سەرىك ەتكەن ادام عانا ناعىز عالىم بولىپ قالىپتاسپاق»،  – دەپتى اۆراام يوففە. عۇلامانىڭ وسى ءسوزى كەيدە ماعان عالىمقايىر مۇتان ۇلى سياقتى ازاماتتارعا ارناپ ايتىلعان ءسوز سياقتى كورىنەدى. ول كىسىنى تانيتىن نەمەسە ارالاستىعى بار ادامداردى بىلەمىن. سولاردىڭ ءبارى-بارى عالىمقايىر اعا تۋرالى جاقسى سوزدەرىن ايتۋدان استە جالىققان ەمەس. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت، نۇرى تاسىسىن» دەگەن حالقىمىزدىڭ عيبراتتى ءسوزى ويعا ورالادى وسىندايدا. ءسوز سوڭىندا قاجىرلى ەڭ­بەكتى، ۇشان-تەڭىز عىلىمي ىزدە­نىستەردى سەرىك ەتىپ كەلە جاتقان اياۋلى اعامىزعا جاسىڭىزعا جاس قوسىلسىن، دەنىڭىز ساۋ، ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولعاي دەمەكپىز.

قۇتتىمۇرات تاعايەۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگروبيوستانسياسىنىڭ ديرەكتورى، وقۋ اگروبيو-زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى