"قامشىنىڭ" حات قورجىنا اتاقتى عالىم ءابدىۋاقاپ قارانىڭ لاتىن الىپبيىنە قاتىستى جازىلعان تۇششىمدى ماقالاسى كەلىپ ءتۇستى. بۇل ماتەريالدى قازاق ءتىلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان وقىرمانعا مىندەتتى تۇردە وقۋعا كەڭەس بەرەمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2017 جىلى 12 ءساۋىر كۇنى جاساعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى تەك شەتەل قازاقتارىن عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىن ءدۇر سىلكىندىردى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل تۇركى دۇنيەسى لاتىن الىپبيىنە وتكەندە تەك قازاقستان مەن قىرعىزستان كيريلل تاڭبالارىندا بولاتىن. ولاردىڭ وتۋىمەن تۇركى دۇنيەسىندەگى مادەني جانە رۋحاني ىنتىماقتاستىق جاڭا بەلەسكە كوشپەك. قازاقستان وسى ورايدا وزگە تۇركى رەسپۋبليكالارىنىڭ لاتىنعا وتۋدە جىبەرگەن قاتەلىگىنەن ساباق الىپ، ەڭ مىقتى رەفورمانى جاسايدى دەپ سەنەمىز.
تۇركىلەر قولداناتىن لاتىن ءالىپبيدىڭ ءارقيلى ەمەس، بىركەلكى بولۋى تۋىسقان ەلدەر اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىندا كوكەيكەستى ەكەنى ءسوزسىز. 1940 جىلى كەڭەستىك كەزەڭدە تۇركى رەسپۋبليكالارى لاتىننان كيريللگە وتكەندە ءار رەسپۋبليكا ءوز بەتىنشە الفاۆيت جاساپ ءازىربايجان، قازاق، قىرعىز، وزبەك، تاتار، تۇركىمەن سەكىلدى حالىقتار ءبىر-بىرىنىڭ جازعانىن وقۋدا قيىندىققا ۇرىنعان ەدى. وندا بىركەلكى دىبىستى بەينەلەيتىن ارىپتەر باسقا بولدى. الفاۆيتتەگى تاڭبا ساندارى دا ءار ءتۇرلى ەدى. اتاپ ايتقاندا، قازاقشادا – 42، وزبەكشەدە – 38، قىرعىزشادا – 41، تۇركىمەنشەدە 36 ءارىپ. 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلاعاندا تۇركى رەسپۋبليكالار وسى كيريلل ارىپتەرىنەن باس تارتىپ لاتىنعا كوشتى. مۇندا دا ءازىربايجان، وزبەكستان جانە تۇركمەنستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ورتاق جۇيەدە ەمەس، ءار قيلى جۇيەدە وتكەنى، سونداي-اق ءبىراز اعاتتىقتار جىبەرگەنى بايقالادى.
ال تۇركيا بولسا لاتىنعا 1928 جىلى وتكەنىمەن وندا بار-جوعى 29 ءارىپ بار. ولاردان ءبىرقاتار داۋىستار ەسكەرىلمەگەنىن بۇگىنگى عالىمدار ايتىپ وتىر. نەگىزى تۇركى تىلدەرىن 34 تاڭبامەن بەلگىلەۋگە بولادى. بۇگىن تۇرىك لاتىن الىپبيىندە 5 ءارىپ كەم بولىپ وتىر.
جوعارىدا كەڭەستىك كەزەڭدە تۇركى رەسپۋبليكالاردىڭ ءتۇرلى-تۇرلى نۇسقادا كيريلل تاڭباسىنا وتكەنىن ايتقان ەدىك. ءتىل عالىمدارى، سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ۇتىمدى ءالفاۆيتتىڭ قازاقستان قولدانعان كيريلل ءالىپبيى ەكەنىن ايتۋدا. ماسەلەن، تۇرىك عالىمى حاتيجە شيرين ۇسەر قازاق-كيريلل ءالىپبيى وزگە تۇركى-كيريلل الفاۆيتىنە قاراعاندا، تاڭبانىڭ گرافيكالىق جانە فونەتيكالىق تۇرعىدان بىر-بىرىمەن بايلانىستى بولۋى جانە ءبىر دىبىسقا بىردەن كوپ تاڭبا بەرۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى مۇقيات دايىندالعانىن ايتادى. بۇل تۇرعىدا قازاق-كيريلل ءالىپبيىن دايىنداعان ءتىل عالىمى س.ا. امانجولوۆتىڭ ءرولىنىڭ زور ەكەندىگىن اتاپ وتەدى.
ءبىز قازاق-كيريلل ارىپتەرىنىڭ ءساتتى شىعۋىنىڭ قوسىمشا ءبىر سەبەبىن دە ودان الدىنعى قازاق-لاتىن جانە قازاق-اراب الفاۆيتتەرىنىڭ ءساتتى دايىندالعاندىعى ەكەنىن ايتار ەدىك.
اسىرەسە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاساعان قازاق-اراب ءالىپبيى تۇركى دۇنيەسىندە وسى جۇيەدەگى ەڭ ۇتىمدى جاسالعان الىپپە بولىپ تابىلارى حاق. ا.بايتۇرسىن ۇلى يسمايل گاسپيرينسكييدىڭ «ۇسۇلي ساۋتيە»، ياعني «داۋىستى ءتاسىل» مەتوديكاسى رەتىندە دايىنداعان ءالىپبيى قازاقتىڭ ءتىل ەرەجەلەرىنە ناقتى كەلگەن. وسى ورايدا تۇركيادا اتاتۇرىككە قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن ءبىر انەكدوت ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى رەفورماسىنىڭ ۇتىمدىلىعىن كورسەتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى. سول انەكدوتتا اتاتۇرىك «مەن بايتۇرسىننىڭ توتە جازۋىن بۇرىن بىلگەندە، اراب گرافيكاسىنان لاتىنعا ءوتۋ جايىندا شەشىم قابىلداماس ەدىم» دەگەن ەكەن. بۇل انەكدوتتىڭ قانشالىقتى شىندىق ەكەنى بەلگىسىز. ءبىراق ءبىر نارسە بۇلتارتپاس اقيقات. ول تۇركى حالىقتارى مىڭ جىلدان استام قولدانعان اراب گرافيكاسىنا بۇرىندى-سوڭدى ەڭ ۇتىمدى رەفورمانى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاساعاندىعى. ول وسى ءالىپبيىن دايىنداعان ءۇش ماسەلەنى نەگىزگە العان.
1. قازاق-اراب الىپبيىنەن قازاق تىلىندە ورنى بولماعان دىبىستاردى بەينەلەگەن (ساد، دات، تى، زى) ارىپتەردى الىپ تاستاۋ
2. قازاق تىلىندەگى ءار داۋىستى دىبىسقا ءبىر تاڭبا بەلگىلەۋ
3. قازاقتىڭ سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءسوزدىڭ باسىنا جىڭىشكەلىك بەلگىسىن قويۋ.
ا. بايتۇرسىن ۇلى ءوزى «جاڭا ەملە» دەپ ات بەرىپ 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» اتىمەن جاريالانعان كىتابىندا اتاپ وتكەن، وسى رەفورمالانعان قازاق-اراب ارىپتەرى قازىرگى كۇندە «توتە جازۋ» دەپ اتالۋدا. سونداي-اق قىتايداعى قازاقتار ونى ءقازىردىڭ وزىندە دە قولدانۋدا.
تۇرىك عالىمى ۇسەر قازاق ءتىلىنىڭ ەملە قاعيدالارىنىڭ تاريحتا العاش رەت ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قولعا العانىن جانە ونىڭ وسى ەرەجەلەرىنىڭ كەيىنگى لاتىن جانە كيريلل الفاۆيتتەرىنىڭ جاسالۋىنا نەگىز بولعانىن ايتۋدا. مىنە، بۇگىنگى تاڭدا لاتىن الىپبيىنە وتەردە قازاقستان عالىمدارىنىڭ نەگىزگە الارى قازىرگى كيريلل ارىپتەرى ەمەس، ءساتتى جاسالعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتە ارىپتەرى بولۋ كەرەك. سوندا قازاق تىلىنە تولىق ۇيلەسىمدى مىقتى الفاۆيت ورتاعا شىقپاق. ايتپەسە كيريلل ءارىپ جۇيەسىندە كەيبىر قاتەلىكتەر لاتىنعا دا ءوتىپ، كەيبىر كەمشىلىكتەرگە ۇرىندىرۋى ابدەن ىقتيمال. ءبىز تومەندە كيريلل ارىپتەرىنىڭ بۇگىنگى قازاق تىلىنە كەرى اسەرىن اشىپ كورسەتەتىن بولامىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ 2006 جىلى لاتىنعا دايىندىق جاسالۋى تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن قازاقستاندا لاتىن الىپبيىنە قاتىستى 100-گە تارتا جوبانىڭ جاسالعانى ايتىلۋدا. كوپتەگەن گازەت جانە جۋرنال، اسىرەسە ينتەرنەت پاراقشالارىندا كيريللگە قوسا، لاتىن جۇيەسىندەگى بەتتەرىن دە ىسكە قوستى. جەكە ادامدار ينتەرنەتتە، قالتا تەلەفونىندا لاتىن ارىپتەرىن كوبىرەك قولدانا باستادى.
ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز، وسى لاتىن ارىپتەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورىندى قولدانىلعانىمەن بىرنەشە ارىپتە، اسىرەسە ورىس ءتىلىنىڭ ەملەسىنىڭ اسەرىندە قاتە قولدانىستار كەڭ تاراعان. بۇلار كەزىندە، اتاپ ايتقاندا، 1940 جىلى قازاق-كيريلل الفاۆيت جۇيەسى جاسالعان ۋاقىتتا 60 جىلدان كەيىن قازاق ءتىلىنىڭ ورىس تىلىمەن مۇنداي ارالاسىپ كەتەتىنىن ەسەپتەلمەۋىنەن تۋىنداسا كەرەك. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنىڭ وزگەرىپ كەتكەندىگىن قاراپايىم حالىق بىلاي تۇرسىن، ءتىل عالىمدارىنىڭ ءوزى كەيدە پارىقتاي الماۋدا.
بۇعان اسىرەسە «ە» ءارپى ناقتى دالەل بولا الادى. قازاقتىڭ كيريلل ارىپتەرىن جاساۋشىلار بۇل ءارىپتىڭ كەيىن ورىس تىلىندەگى «ە» ارپىمەن شاتاساتىنىن ەسەپتەمەگەن بولسا كەرەك. ويتكەنى ورىس تىلىندە وسىنداي دىبىستى بەينەلەيتىن ەكى ءارىپ بارشىلىق. ونىڭ ەكىنشىسى «ە» ءارپى. ويتكەنى «ە» ءارپى ءسوزدىڭ باسىنا كەلگەندە «يە» دەپ وقىلادى. ەگەر ءسوزدىڭ باسىندا «ە» وقىلۋ كەرەك بولسا، وندا ول ءسوز «ە» ارپىمەن باستالادى. مۇنى ورىستار ءوزىنىڭ تىلىندە جاقسى ورنالاستىرعان. قازاق ءالىپبيىن جاساۋشىلار مۇنى باسشىلىققا الماعان بولسا كەرەك. مىنە، مۇنىڭ سالدارىنان ءقازىر قازاقتار بۇرىن «ەر»، «ەرلىك»، «ەسەنگۇل» دەپ وقىلىپ كەلگەن سوزدەر مەن ەسىمدەر «ەر»، «ەرلىك»، «ەسەنگۇل» دەپ جازىلعاندىقتان، مۇنى ورىس ەملەسىنىڭ قاعيداسىمەن وقىعاندا بۇلار «يەر»، «يەرلىك»، «يەسەنگۇل» دەپ وقىلىپ، لاتىن ءالىپبي جۇيەسىندە سولاي («yer»، «yerlik»، «Yesengül») دەپ قاتە جازىلىپ كەلەدى. دۇرىسى («er»، «erlik»، «Esengül») بولۋ كەرەك. بۇل سوزدەرىمە دالەل ءۇشىن 1910-1920 جىلدارى قولدانىلعان توتە جازۋمەن جازىلعان ماتىندەرگە قاراۋ جەتكىلىكتى.
وسىنداي ەكىنشى ءارىپ – «ۋ» ءارىپ. بۇل ءارىپ ورىس تىلىندە جانە قازاق تىلىندە ەكى بولەك وقىلادى. سوندىقتان ونى لاتىن تىلىنە ترانسكريپسيالاۋعا اباي بولۋ كەرەك. ءبىراق وكىنىشكە قاراي، ول قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى نازارعا الىنباي، تەك ورىس ءتىلىنىڭ قاعيداسىمەن اۋدارىلۋدا. ورىس تىلىندەگى «ۋ» ءارپىنىڭ بالاماسى قازاق تىلىندە «ۇ» ءارپى بولىپ كەلەدى. ال قازاق تىلىندەگى «ۋ» ءارپى سوزدەگى داۋىستى نەمەسە داۋىسسىز، جۋان داۋىستى جانە جىڭىشكە داۋىستى ارىپتەن كەيىن كەلۋىنە بايلانىستى «ۆ»، «ۇۆ» جانە «ءۇۆ» تۇرىندە وقىلادى. ءبىراق ءبىز بۇلاردىڭ ءبارىن لاتىنعا ترانسكريپسيالاعاندا ورىس ءتىلىنىڭ قاعيداسى بويىنشا «ۇ» جاساپ وتىرمىز.
ماسەلەن، «بارۋ»، «كەلۋ» دەگەن سوزدەردىڭ سوڭىنداعى «ۋ» ءارپى لاتىن بولعاندا «-uv، -üv» تۇرىندە كەلسە، جاقسى بولادى. سوندا ول “baru”، “kelü” ەمەس، “baruv”، “kelüv” تۇرىندە جازىلۋعا ءتيىس.
مىسال ءۇشىن قازاق كيريلىمەن مەنىڭ اتىم «ۋاقاپ» دەپ جازىلادى. ءبىراق مۇنى كوپ ادام لاتىن ارىپتەرىمەن «Uaqap» ياعني «ۇاقاپ» دەپ قاتە جازىپ كەلەدى. ونى «Vaqap» دەپ جازعان دۇرىس. ال ۋاقاپ دەگەن اتتى ورىس كيريلليساسىمەن جازاتىن بولساق، «ۆاقاپ» دەپ جازار ەدىك. سول سەكىلدى ورىس تىلىندە «ەۆرازيا» ءسوزىن قازاق كيريلىمەن «ەۋرازيا» دەپ جازامىز. سوندا قازاقشا «ەۋرازيا» دەگەن ءسوزدى لاتىنعا «Euraziya» دەپ پە، الدە «Evraziya» دەپ جازۋ دۇرىس پا؟ ارينە «Evraziya» دەپ جازعان دۇرىس.
ماسەلەن، «ۋاقىت» دەگەندى، قازىرگە دەيىن جازىلىپ كەلگەندەي «uakıt» نەمەسە «uakyt» (ۇاقىت) دەپ ەمەس، «vakıt» نەمەسە «vakyt» (ۋاقىت) دەپ جازىلسا بولادى. سول سەكىلدى «ءتاۋەلسىزدىك» ءسوزىن (مۇنى ورىس ءتىلىنىڭ ەملەسىمەن جازساق «تاۆەلسىزدىك» دەپ جازار ەدىك) لاتىن ارىپتەرىمەن «tauelsizdik» دەپ ەمەس «tävelsizdik» دەپ جازىلسا دۇرىس.
ءۇشىنشى ءبىر ءارىپ – «ي» ءارپى. ورىس تىلىندە بىركەلكى دىبىسقا ساي كەلەتىن «ە» جانە «ە» ارىپتەرى بولسا، قازاق تىلىندە دە بىر-بىرىنە ۇقساس «ي» جانە «ءى» ارىپتەرى بار. بۇل جاعداي ورىس تىلىندە جوق. «ءى» ءارپىن لاتىنعا ترانسكريپسيالاۋدا پروبلەما جوق. ءبىراق «ي» ءارپى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە كىرگەن سوزدەردە «ءى» دەپ لاتىنعا اۋدارىلعاندا دۇرىس كەلگەنىمەن قازاق تىلىندەگى سوزدەردە دۇرىس كەلمەيدى. ونى كەيدە «iy»، كەيدە «ıy» دەپ اۋدارعان دۇرىس.
مىسالى، «سەنىڭ»، «ءماتىن»، «يمان»، «قيسىن» سوزدەرىن «seniñ»، «mätin»، «iyman»، «qıysın» دەپ جازعان دۇرىس. ال «ي» ءارپى ورىس تىلىندەگى ءبىر ماتىندە لاتىنعا اۋدارعاندا «ءى» بولىپ كەلەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن، ورىستىڭ «كنيگا» دەگەن ءسوزىن لاتىنعا اۋدارعاندا «kniyga» تۇرىندە ەمەس، «kniga» تۇرىندە اۋدارعان دۇرىس. بۇعان اباي بولۋ كەرەك.
ءابدىۋاقاپ قارا،
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تۇركيا
