الەۋمەتتىك جەلىدە «ءبارى ەسىمدە» اتتى اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە سالاتىن كارتينانى جۇرت جاپپاي ءبولىسىپ جاتىر. بىرەۋلەرى «ۇمىتپايمىن» دەسە، ەندى بىرەۋلەرى «مۇلدە كەشىرمەيمىن!» دەپ بولىسكەن.
«1920-30-جىلدارى بولشيەۆيكتەر بيلىگى كەزىندە قازاقستان باسىنان ءار الۋان قايعى-قاسىرەتتى كەشتى. ەكى جاساندى جۇت ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن ويران ەتسە، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ەلىمىزدىڭ ونداعان مىڭ وقىمىستى، زيالى، اۋقاتتى جانە دە توتاليتارلىق تەررورعا قارسى شىققان كەز كەلگەن ادامدى تۇرمەگە قامادى جانە كوزىن جويدى. 1940-جىلدارى جۇزدەگەن مىڭ نەمىس، پولياك، ۋكراين، كورەي جانە ت.ب. ۇلتتار قازاقستانعا كۇشپەن قونىس اۋدارىلدى. وسى قايعىلى جىلدارى قۇربان بولعانداردى ەسكە الاتىن كۇنىمىز - 31 مامىر».
اتالعان جازبانى بولىسكەن قايسار تۇرسىنعوجا «مەملەكەتتىك دارەجەدە، جالپى قازاقستان بويىنشا 1 مينۋت بولسا دا، ۇنسىزدىكپەن، قوزعالىستاعى كولىكتەر توقتاپ، مىسالى 31ء-ى كۇنى تاڭعى 10:00-دە الەمگە زوبالاڭنىڭ ۇمىتىلماعانىن كورسەتۋىمىز كەرەك»،- دەپ جازدى الەۋمەتتىك جەلىدە.
ال، ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ قازاقستاندا «زار قابىرعاسىن تۇرعىزۋ قاجەت» دەپ باستاما كوتەرگەن.
«30-جىلدارداعى قازاق حالقىنا قاساقانا جاسالعان قاستاندىقتىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ۇلت ءوزىنىڭ 60-پايىز حالقىنان ايىرىلدى.
تابيعي ءوسىمدى ەسەپتەيتىن بولساق، اشتان قىرىلعان قانداستارىمىزدىڭ سانى 3-4 ملن-نان اسادى. ۇقك ارحيۆتەرى اشىلعان شاقتا شىناي سيفرلار سانالىپ جاتار. بۇل دۇنيەدەگى ءبىر حالىققا قولدان جاسالعان ەڭ سۇرپايى گەنوسيدتىڭ ءبىرى ەمەس، بىرەگەيى!
ەۆرەي حالقى وزىنە جاسالعان زورلىق-زومبىلىقتى دۇنيەگە مويىنداتتى. بىزگە دە ءوزىمىزدىڭ «زار قابىرعامىزدى» ورناتۋ شارت. ءار-بىر قازاققا ارنالعان ءبىر تاس ورناتۋ سول كەزدەگى بەلگىسىز، ءقابىرسىز قالعان قانداستارىمىزعا قوشەمەت، قۇرمەت بولارى انىق.
بۇل ەشبىر مەملەكەتكە نەمەسە يدەولوگياعا قارسى شارا بولمايدى.قازا بولعان اتا-بابامىزعا باس يۋ، ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالاتىن وزىمىزگە ساباق!»، - دەپ جازدى سايروۆ الەۋمەتتىك جەلىدە.
ەسكە سالاتىن بولساق، 1933-1945 جىلدار اراسىندا گيتلەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىمەن فاشيستەردىڭ 6 ميلليون ەۆرەيدى ولتىرگەن حولوكوستىنا بايلانىستى ارنايى ەسكە الۋ كۇنى بار. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2005 جىلى 1 قاراشادا «27 قاڭتاردى حولوكوست قۇرباندارىن ەسكە الۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى» ەتىپ بەلگىلەگەن.
ال تۇركيا تۇرىك كوسەمى اتاتۇرىكتىڭ قايتىس بولعان ساعاتىنا جالپىرەسپۋبليكالىق ۇنسىزدىك جاريالاعان. جىل سايىن 10 قاراشا ساعات 09:05 ۋاقىتىندا تۇركيادا بۇكىل قوزعالىس توقتاپ، مينۋتتىق ۇنسىزدىك ورنايدى. وسى مينۋتتىڭ بەلگىسى رەتىندە وبلىستار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا سىرناي شالىنادى. بۇل تۇركيانى تۇبەگەيلى وتارلانىپ كەتۋدەن قۇتقارعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىككە دەگەن حالىقتىڭ قۇرمەتى.
1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق ازاماتتىق سوعىستان كەيىن قازاق حالقىنا وڭاي تيگەن جوق. كازواك-نىڭ ءتوراعاسى س. مەندەشيەۆتىڭ 1922 جىلعى 8 شىلدەدە كازواك-نىڭ III سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە الىنعان تولىق ەمەس دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان بويىنشا اشتىققا ۇرىنعاندار سانى 2 832 000 ادامدى قۇراعان. ال 1920 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ سانى 4 781 263 ادام ەدى.
1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى دەرەكتەرگە قاراساق، قازاقستاننىڭ اۋىل حالقى 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان 1933 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 3 ملن. 379،5 مىڭ ادامعا كەمىپ كەتكەن. ەگەر بۇل كەمۋدەن 1 ملن-نان استام بوسقىنداردى شىعارىپ تاستاساق، 1930 — 33 جىلدارداعى اشتىق قۇرباندارىنىڭ 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان اسىپ تۇسەتىنىن اڭعارامىز. 1992 جىلى وسى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسىنىڭ كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورىتىندىسىندا بىلاي دەپ جازدى: «قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن، سونداي-اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان، ياعني بارلىق قازاق حالقىنىڭ 48 پروسەنتىنەن ايرىلدى». اشارشىلىقتان قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالدى. نەگىزىنەن جاس بالالار مەن ايەلدەر قىرىلعاندىقتان ونىڭ دەموگرافيالىق زاردابى اۋىر بولدى. قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋىن قاتتى تەجەدى. كەيىننەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ شىن ءمانى ساياسي بۇركەمەلەنگەنىمەن بۇل اپات «قىزىل قىرعىن»، «گولوششەكيندىك گەنوسيد» دەگەن تاريحي اتقا يە بولدى. گولوششەكيندىك گەنوسيدتىڭ قازاق حالقىنا الىپ كەلگەن شىعىنى الەم تاريحىندا (پروسەنت ەسەبىمەن) گيتلەرشىلدەردىڭ ەۋروپاداعى ەۆرەيلەرگە جاساعان سويقانىمەن پارا-پار. 1932 مەشىن جىلى بولعان بۇل زۇلمات 20-عاسىرداعى ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان ەڭ ورەسكەل قىلمىستاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيا 1928 جىلدان باستالدى. ويتكەنى 1925 جىلى قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىن 1-حاتشىسى بولىپ كەلگەن ف. ي. گولوششەكين رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋەتتىك جاعدايىمەن تانىسقاننان كەيىن «قازاقستانعا ۇلى قازان ريەۆوليۋسياسىنىڭ ەشقانداي ىقپالى بولمادى، سوندىقتان مۇندا «كىشى قازان» ريەۆوليۋسياسىن جاساۋ كەرەك» دەگەن تەرىس قورىتىندىعا كەلىپ، رەسپۋبليكادا رەپرەسسيالىق شارالار جۇرگىزە باستايدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قازاقستاندا 1928 جىلدىڭ ورتاسىنان الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان قايراتكەرلەردى تۇتقىنداۋدان باستالدى. ولارعا «بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلدى. ولار ءارتۇرلى مەرزىمگە تۇرمەگە قامالدى، اتۋ جازاسىنا كەسىلدى، ەرىكسىز جەر اۋدارىلدى. ۇلت قايراتكەرلەرىنە نەگىزىنەن كسرو-نى قۇلاتۋ ءۇشىن جاسىرىن كونترريەۆوليۋسيالىق ۇيىمدار قۇردى دەگەن زاڭسىز جالا جابىلدى. سونىمەن قاتار مولدالار مەن ءدىندارلاردى «باسقاشا، بوتەن ويلايتىندار» دەپ ايىپتادى.
«حالىق جاۋلارىن» انىقتاۋ بويىنشا قاتاڭ ساياساتتىڭ سالدارىنان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ وزدەرى عانا ەمەس، ولاردىڭ جاقىندارى دا زارداپ شەكتى. قازاقستاندا 103 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى، 25 مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاق زيالىلارى: عالىمدار، مادەنيەت جانە ساياسات سالاسىنىڭ قايراتكەرلەرى بولدى. ال، ولاردىڭ ۇرپاقتارى سوۆەت بيلىگى قۇلاعانشا قۋعىندالىپ، قاعاجۋ كوردى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا 1998 جىلى - «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالانىپ، اشارشىلىق، رەپرەسسيا جىلدارى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپتەگەن ماقالالار جاريالانىپ، يگى شارالار ۇيىمداستىرىلدى، توتاليتارلىق يدەولوگيا اشكەرەلەندى. الايدا، رەسەي قازاقستانعا قولدان جاساعان اشتىق زوبالاڭى مەن ساياسي رەپرەسسياسىن رەسمي تۇردە مويىنداعان جوق.
وسىدان 5 جىل بۇرىن 31 مامىردا استانادا ەلباسىنىڭ «اشارشىلىق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش» اشىلدى.
31 مامىر كۇنى - ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى، بيىل وسىعان وراي الماتى قالاسىندا، ناۋرىزباي باتىر مەن قاراساي باتىر كوشەلەرى قيلىسىندا، ادىلەتسىز ساياساتتىڭ قۇرباندارىنا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتىلادى.
