بۇگىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى الماتىدا 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارى ەسكەرتكىشىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى بولدى، - دەپ حابارلايدى قامشى ءتىلشىسى.

بۇل شاراعا رەپرەسسيا مەن اشارشىلىققا ۇشىراعانداردىڭ ۇرپاقتارى، قوعام قايراتكەرلەرى، عالىمدار، قالا بەلسەندىلەرى مەن جاستار جينالدى.

ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىندە كۇڭىرەنگەن قوبىز ءۇنى سارناپ تۇردى. جينالعان قاۋىم ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمىن ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىكپەن باستادى. ايتا كەتسەك بۇعان دەيىن «مەملەكەتتىك دارەجەدە، جالپى قازاقستان بويىنشا 1 مينۋت بولسا دا، ۇنسىزدىكپەن، قوزعالىستاعى كولىكتەر توقتاپ، مىسالى 31ء-ى كۇنى تاڭعى 10:00-دە الەمگە زوبالاڭنىڭ ۇمىتىلماعانىن كورسەتۋىمىز كەرەك» دەگەن، جاپلىرەسپۋبليكالىق ۇنسىزدىككە شاقىرعان باستاما كوتەرىلگەن بولاتىن.

ەسكەرتكىشتى ارنايى اشقان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن الماتى اكىمى مونۋمەنتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اشىلىپ وتىرعان ايتتى.

«ءبىز وسى ەسكەرتكىشتى جاساۋعا بايقاۋ جاريالاعان ەدىك. وعان جالپى سانى 21 جوبا ءتۇسىپ، كوپشىلىكتىڭ، ارنايى مامانداردىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى. استاناداعى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىمەن جوبالاردىڭ ىشىنەن بالاسىن كەۋدەسىنە قىسقان انا بەينەسى جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. انا - بارشا تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى، ۇلتتىڭ ۇيتقىسى، كەلەشەكتىڭ كەپىلى. انا قاسىرەتى - ەل قاسىرەتى. اشتىقتان بۇراتىلعان بولاشاعىن - ءوز ءسابيىن قۇشاقتاعان انانىڭ قايعىلى ءحالى سول كەزەڭدە ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن تالايلى تاعدىرىن شىنايى بەينەلەيتىندەي. اشىلعالى وتىرعان ەسكەرتكىش وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جازىقسىز شەيىت بولعان اتا-بابالار مەن انالاردىڭ رۋحىنا باس ءيىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تاتتىلىگىن، ازاتتىق پەن بەيبىت ءومىردىڭ باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن ۇعىنا بىلەتىن كيەلى ورىن بولسىن دەپ تىلەيمىز! بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ءمانى - وتكەندەر رۋحىنا تاعزىم، ال، بولاشاق ءۇشىن – تاعىلىم»، - دەدى باۋىرجان بايبەك.

شاراعا قاتىسقان اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى جۇمابەك اشۋ ۇلى:

«بۇگىن ەرەكشە كۇن بولىپ وتىر. وسىدان 25 جىل بۇرىن ءدال وسى جەرگە قاراتاس ورناتىلعان بولاتىن. «اشارشىلق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش قويىلادى» دەپ. سودان بەرى تالاي اكىم اۋىستى. ءبىراق ۋادەدەن باسقا ەشتەڭە ورىندالماپ ەدى. بىلتىر ءدال وسى جەردە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان قىدىرعالي ۇلى وسى جەردە كەلەسى جىلى 31 مامىردا ەسكەرتكىش قويىلادى دەپ حالىقتىڭ الدىندا ۋادە بەردى. ۋادەسىندە تۇردى. مەن باۋىرجان بايبەك مىرزاعا قاۋىمداستىقتىڭ اتىنان، ميلليونداعان اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ اتىنان مىڭ دا ءبىر راقمەتىمدى ايتامىن. وسى جەرگە جينالعان حالىق «بۇل اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش، ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ەسكەرتكىشى قايدا؟» دەيدى. ول ساياسي قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش – مىنا تۇرعان سۇر ءۇي نكۆد(كگب) ءۇيى. سول نكۆب ءۇيى قايتادان مەملەكەت قاراۋىنا مۇراجاي رەتىندە ءوتىپ، مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2000 جىلى بەكىتكەن جوباسى بويىنشا چايكوۆسكيي، ناۋرىزباي كوشەلەرىنىڭ اراسىنداعى اللەيانىڭ ەكى بەتىندە اتىلعان ادامداردىڭ ەسىمى ءمارمار تاسقا ويىپ جازىلۋى كەرەك بولاتىن. وسى تۇرعان ساياباق قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن ساياسي قۇرباندارى مۇراجاي كەشەنى رەتىندە بەكىتۋلى كەرەك بولاتىن. بۇل ىسكە اسادى دەپ ويلايمىن» دەدى. ونىڭ سوزىنشە بۇل ەسكەرتكىش ناۋبەت پەن زۇلمات جىلدار قۇرباندارىنا تاعزىمنىڭ باسى عانا. 

1931-1933 جىلدارداعى اشتىق قۇرباندارىنىڭ ەسكەرتكىشى «قاراعايلى» ساياباعىنداعى قابانباي باتىر مەن ناۋرىزباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنا ورنالاسقان. قولا مەن گرانيتتەن جاسالعان، بيىكتىگى 3 مەتر بۇل ەسكەرتكىشتى ساۋلەتشىلەر قانات بەگۋلييەۆ، ايدوس بۇركىتبايەۆ جانە دۋلات ۇسەنبايەۆتار جاسادى.

پرەزيدەنتتىڭ 1997 جىلعى جارلىعى بويىنشا 31 مامىر رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ جاريالانعان.

تاۋەلسىز قازاقستاندا 1998 جىلى - «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالانىپ، اشارشىلىق، رەپرەسسيا جىلدارى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپتەگەن ماقالالار جاريالانىپ، يگى شارالار ۇيىمداستىرىلدى، توتاليتارلىق يدەولوگيا اشكەرەلەندى.

الايدا، رەسەي قازاقستانعا قولدان جاساعان اشتىق زوبالاڭى مەن ساياسي رەپرەسسياسىن رەسمي تۇردە مويىنداعان جوق.

وسىدان 5 جىل بۇرىن 31 مامىردا استانادا «اشارشىلىق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش» اشىلدى. سونداي-اق استانادا «الجير» مۇراجاي كەشەنى اشىلعان، ال، الماتى وبلىس جاڭالىق اۋىلىندا اشارشىلىق قۇرباندارى مەن رەپرەسسياعا ۇشىراعاندارعا مونۋمەنت قويىلعان.