اجىرىق پەن جۋسان ءيسى اتىردەي بۇرقىراپ، تاناۋىڭدى جىبىرلاتىپ، تەرەڭ دەمالعان ادامنىڭ كوكىرەگىن كەڭەيتىپ، كوزىن شىراداي اشادى. كۇن تاس توبەدە تۇرسا دا، دالا جەلەمىك سالقىن ەدى. جازدىڭ شىلدەسىندە دە، كوكتەمنىڭ سامال-سالقىنىندا دا ءۇي ماڭىنان ۇزاق شىقپايتىن باديشا بۇگىن كۇننىڭ ابدەن كوتەرىلەر شاعىن كۇتىپ تەزەك، شوپشەك تەرۋگە ادەيى شىققانداي...

جاسى وتىزدان اسسا دا، باديشانى اتا-اناسى ءالى جاس بالاداي كورەدى. ونىڭ دا سەبەبى بار. جاسىنان اقىل-ەسى كەم قىز وزگە ادامداردىڭ قامقورلىعىنسىز ەش ارەكەت ەتە المايدى.

ۇيدەگى ەكى قىزدىڭ ۇلكەنى – باديشا، كىشىسى – حاديشا. حاديشا تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەلى قاشان، ءتورت بالالى دا بولعان. ەكەۋىنىڭ اراسى ەكى جاس بولسا دا، حاديشا ۇيدە جۇرگەندە مۇنى سىڭلىسىندەي جەتەكتەپ جۇرەتىن... حاديشا جول بويىنداعى ءبىر جىگىتكە تۇرمىسقا شىققالى قانشا جىل، شارباق قورادا شىر اينالىپ باديشانىڭ ءومىرى ءوتىپ جاتىر... كورشى-قولاڭ باديشانى تۋعانىنان بىلەدى. وعان قاراپ تاڭىرقاپ، مۇسىركەمەيدى دە. ول كەيدە قولىنا تۇسكەن ورامال، سۇلگىنى وراپ الديلەپ قۋىرشاق ەتسە، بىردە قولىنا تۇسكەن شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ، شۋ، شۋلاپ جۇرگەنى. كەيدە ءبىر ۋىس بولىپ، بۇك ءتۇسىپ شارباققا جابىسا وتىرىپ، ارى وتكەن، بەرى وتكەندەرگە تەلمىرە قاراپ، ولاردىڭ قارەكەتىنەن بىردەڭە ۇققىسى كەلگەن ۇزاقتى كۇن شارباق اراسىنان سىرتقا تەسىلەدى... سول باديشا بىلتىردان بەرى اۋىق-اۋىق اقىل-ەسى پايدا بولعانىن بايقاتىپ وتىرعان. ءبىراق اكەسى احمەتشە مەن شەشەسى قاتىش ۇشەۋىنەن وزگە جان اياعى باسپايتىن بۇل قورادا ونىڭ اقىل-ەسىنىڭ دۇرىس پا يا بۇرىس پا ەكەنىن سارالاپ جاتاتىن جان جوق. اتا-انا ءۇشىن باديشا – سول باياعى باديشا. ونىڭ ارەكەتىن  مىناۋ – دۇرىس، مىناۋ – بۇرىس دەپ ايتۋ تۇگىل ويلايداۋدان ولار ادا بولعانى قاشان؟ باديشا ساناسىنداعى كەيبىر ساۋلەلەنگەن شاقتارىن ونىمەن قاتار ءوسىپ، قارتايعان توبەت قانا سەزەدى. اشەيىندە باديشاعا كوزىنىڭ قيىعىن دا تاستامايتىن يت، بۇنداي ساتتەردە وعان ەركەلەپ، قۇيرىعىن بۇلعاقتاتىپ، اۋزىن كەڭىنەن اشىپ، قىڭسىلاپ قوياتىن. ساناسى ساۋلەلەنگەن سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە تەرەزە الدىندا تۇراتىن سىنعان اينانىڭ بولىگىنەن باسىنداعى ورامالىن كورىپ، باديشا سىرتقا شىعا شەلەكتەگى سۋعا مالىپ جۋا باستاعان. بۇنىڭ ول ارەكەتىن ەسسىزدىك دەپ ۇققان اناسى:

– ويباي-اۋ، ونىڭ نە؟ ول ىشەتىن سۋ عوي! و قۋ قۇداي، الپىستاعى ماعان وزەننىڭ تابانىنان سۋ تاسۋ وڭاي دەيسىڭ بە؟ – دەپ، قىزىن قاعىپ تاستاپ، ورامالدى سۋىن سورعالاتىپ كىر ىلەتىن جىپكە جايا سالعان. قاتىشتىڭ بۇل ىسىنە الدىنعى ەكى اياعىن سوزىپ جىبەرىپ، باسىن اياعىنا قويىپ، قالعىپ جاتقان كارى توبەت باسىن جەردەن جۇلىپ الىپ، ارس-ارس ەتىپ قاتىشقا ءبىر، باديشاعا ءبىر قاراپ ءۇردى.

– جاراتقان يەم! ءبىز ولگەن سوڭ بۇل ەسسىز بەيباق كىمگە كەرەك، كوزگە كۇيىك ەتىپ قويعانشا، اق ءولىمىڭدى دە بەرمەدىڭ بۇعان، – دەپ قارعاپ سىلەدى شەشەسى.

الدە ءسوز، الدە ىڭىرسۋ سياقتى دىبىس شىعارعان باديشا قولىمەن جۋامىن، – دەگەن بەلگى بەردى.

– ءجا، سەن نەنى جۋىپ جارىتپاقسىڭ! ودان دا سۋدى بىلعادىم دەمەيسىڭ بە، – دەگەندە كولەڭكەلەپ وتىرعان قىزدىڭ اكەسى:

– ەي، قاتىن، ودان دا سول سۋدى كىر جۋاتىن لەگەنگە قۇيىپ، سابىن بەرىپ وتىرعىزىپ قويمايسىڭ با؟ وسى ۇيدە كۇلىمسى ءيىسى شىقپاعان تازا ءبىر زات جوق قوي. سونى سەزگەن شىعار بۇل بەيباق، – دەگەن.

احمەتشە ايتسا ايتقانداي بار. قاتىش – بۇل اۋىلداعى ەڭ سالاق ايەل. «ولاقتان سالاق جامان» دەمەكشى ونىڭ داستارحانىنىڭ كىرىن ءبىر كورگەن، قول سۇرتكىش ورامالىنىڭ ءيىسىن ءبىر سەزگەن ادام قايتىپ ول ءۇيدىڭ ەسىگىن اشپاسى انىق. وسىنداي قاتىشقا بەزىپ كەتەرگە بارار جەرى، باسار تاۋى جوق احمەتشە پەن اقىل ەسى شامالى باديشا عانا توزە الار ەدى...

وزەن تابانىنان تاسيتىن سۋ تۋرالى ەسى كىرەسىلى-شىعىسىلى باديشا بىردەڭە ۇققانداي، سۋ اكەلەتىن ءيىن اعاشپەن شەلەككە جارماسقان. ءبىراق ءبارى اۋرەشىلىك.... باسى اۋىپ، جىلت ەتكەن ساۋلە قايتا قالىڭ تۇمانعا ەنىپ، بۇلدىراعان بۇل ىشىنە ەنگەندەي جوق بولدى. ول تۇرعان جەرىنە جالپ ەتىپ وتىرا كەتتى.

ءار كەزدە قىز ساناسىندا بولاتىن وسى ءبىر جىلت ەتكەن وزگەرىستى الدىمەن قوراداعى كارى يت سەزسە، ەكىنشى بوپ قىزدىڭ اكەسى سەزەتىن... سەزگەن ساتتەن باستاپ قىسقا قولى الىس ەمشىلەرگە جەتپەسە دە ماڭايداعى قۇلاق ەستىپ، كوز كورگەن باقسىلارعا قاراتىپ، كورشى اۋىلداعى قاسىم مولداعا دۇعا وقىتىپ تا كورگەن... ءبىراق باديشانىڭ جاعدايى بۇدان جاقسارىپ كەتپەدى. سول اقىل-ەسىن تۇمشالاعان قارا تۇنەكتىڭ بۇگىن تاعى دا ءبىر سەيىلگەن ساتىندە ءۇي سىرتىندا ات قىپ ءمىنىپ جۇرگەن شىبىعىن تاستاي بەرىپ، ۇيىلگەن تەزەك تۇبىندە جاتقان جىرتىق قاپتى سۇيرەتىپ، ۇيىنەن ۇزاپ قىرعا شىعىپ كەتكەن... باديشا مەن حاديشا تۋعان وسى ۇيدە باديشا وتىزدان استام جىلدار ءومىرى ءوتىپ، ءۇي ماڭى مەن قورا ىشىنەن اۋلاققا اياق باسقانى ەمەس. ال اتا-اناسىنىڭ ول ۇيدەن ۇزاپ كەتەر دەگەن ەش كۇدىگى بولعان ەمەس. باديشا كۇنى بويى شارباقتىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىرا-وتىرا سول جەردە ۇيىقتاپ تا وياناتىن. ول تۋعان كۇندەر از ءوتتى مە، كوپ ءوتتى مە بەيباق ودان دا بەيحابار ەدى. ءبىرسارىندى كۇنى مەن تۇنىندە ەش ايىرماشىلىق جوق: قاراقوشقىل اكتەلمەگەن ءۇي، تۇمشالانعان تەرەزە، ودان شىقسا: تەمىر-تەسەك، اعاش، شىبىقپەن قالاي بولسا سولاي قورشالعان قورا-قوپسى. وسى ءۇي مەن اۋلانىڭ ىشىندە شىر كوبەلەك اينالعان – باديشا مەن تىرشىلىك قارەكەتىن كورگەن شال مەن كەمپىر.

باديشانىڭ ءۇيى اۋىلدىڭ سولتۇستىك جاعىندا، ۇيىنەن ءجۇز قادام ءجۇرىپ-اق اۋىلدىڭ شەتىنەن شىعۋعا بولاتىن. اۋىلدان شىعا باديشاعا كەزدەسكەن تاڭسىق كورىنىستەر، قورا-قوپسىنىڭ يىسىنەن بولەك تابيعاتتىڭ جۇپار ءيسى تازا جەردى باسپاعان، تازا اۋاعا جۇتپاعان باديشانىڭ تۇلا بويىن بوساتتى.

بۇل اۋىلدىڭ مالى شىعىسقا قاراي ورەتىن. سيىر قوساتىن تابىن دا، ۇساق مالدى قورالايتىن جەر دە اۋىلدىڭ شىعىسىندا. سول سەبەپتى دە باديشا بەت العان سولتۇستىك جاق بىرەڭ-ساراڭ قوزى، لاق، بۇزاۋلار جايىلعانى بولماسا، مال اياعىنان تاپتاۋرىن بولماعان كوك مايسا ەدى. بەدەگە ءشوپ پەن بىرگە دالا گۇلدەرىنىڭ ءىرىلى-ۇساقتى ۇيىسا وسكەن شوقتارى، جۋسان مەن بەتەگەنىڭ، قوڭىراۋگۇلدىڭ اياق باسقان سايىنعى سىبدىرى باديشانىڭ جىلت ەتكەن ساناسىنداعى ساۋلەسىن ءيىس سەزۋ مۇشەلەرىن تىتىركەندىرىپ، اتىرگە ماس بولعان جاننىڭ جاعدايىنا جەتكىزدى. ول قولىنا ۇستاعان قابىن سۇيرەتە ونىڭ قايدا قالعانىن دا سەزبەي قالدى. ارتىنا ءبىر بۇرىلىپ قاراعان دا جوق، ماڭداي الدىنا قاراي ماڭا بەردى...

****

سوناۋ قارعىس اتقان وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلداردىڭ قۇرباندىعى بولىپ، سىبىردەگى ايداۋعا بار جاستىق جالىنىڭ تەمىر قورشاۋدىڭ ىشىنە تاستاپ، اراعا 25 جىل سالىپ، ەلگە ورالعان ساعىمبولعا اۋىل ىشىنەن باسپانا دا تابىلماعان. جازدا شوپشىلەرگە، قىستا ارىق-تۇراق مال باعاتىن مالشىلاردىڭ مەكەنى بولاتىن وسى قورا-قوپسىلى ەكى باس ءۇيدىڭ ءبىر باسىنا ونىڭ كەلىپ قونىستانعانىنا دا ەكى جىلعا تاياپ قالعان. جاسى ەلۋدى ەنسەرگەن ساعىمبولعا تەپسە تەمىر ۇزەتىن ەلۋىندى ەشكىم بەرە قويماس. جۇدەۋ ءجۇزدى، ەرتە ەنشىك تارتقان يەنى، قۋانىش دەگەندى بىلمەي وتكەن كوز جانارىنا قاراپ ونى شال دەرسىن...

ءشوپتى شوپشىلەر ماشينامەن شابادى، الايلا ولاردىڭ ماشينالارى جۇرە المايتىن ويلى-قىرلى ارىقتىڭ جاعالاۋى سياقتى جەرلەردى قول شالعىمەن شابادى. سول شالعىنى جىگىتتەردىڭ ءبىرى وسى – ساعىمبول. ايداۋداعى جىلدار ونىڭ جانىن جارالاعانىمەن قويماي، تۋعا ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن دە ادا ەتكەن. ومىردەگى كوپتەگەن ىس-ارەكەتكە، كۇندەلىكتى اتقارىلاتىن جۇمىستارعا وراشولاقتىعى وزگە تۇگىل، وزىنە دە ايدان انىق كورىنىپ تۇراتىن. بىلتىر دا وسى ۋاقىتتا شوپشىلەرمەن بىرگە بولىپ شالعى سالۋدى ۇيرەنگەن ەدى. ساعىمبول يەلىك ەتەتىن بازدىڭ ماڭايى شابىلىپ ءبىتىپ، ءشوپ شابۋشىلار قوسىپ وسىدان ەكى كۇن بۇرىن جولدىڭ ارعى جاعىنا كوشىرىپ-قوندىرعان. ساعىمبول كۇن ۇزاق ءشوپ شابۋشىلارمەن بولىپ، كەشكى استى كوپشىلىكپەن ىشكەننەن كەيىن كوك دونەنىنە ءمىنىپ، ءوزىنىڭ جالعىز ءۇيلى مەكەنىنە قايتىپ، دامىلدايتىن. اباقتىدا وكتەن كوپ جىلدار ونى جالعىزدىققا ابدەن توسەلدىرىپ، كىسىلىك ەتىپ جىبەرگەن. دابىرلاعان كوپشىلىك ىشىندە ءوزىن جامان سەزىنەدى. جۇرەگى قىسىلىپ، باسى زەنگىپ اۋىراتىنى بار. ال وزىمەن-وزى جەكە جۇرسە، بۇنىڭ ءبىرى دە جوق. ءوزىنىڭ بۇل مىنەز-قۇلقىن ساعىمبولدىڭ ءوزى دە تۇسىنە المايدى. مۇمكىن، جاراتىلىسىنان وسىنداي ما، الدە سان  ۇلتتان قۇرالعان ايداۋداعى كوپ تۇتقىندارمەن شەشىلىپ ايتار ءسوزى دە، سىرى دا جوق سورلىنى ازاپتى كۇندەر وسىنداي ەتتى مە؟! ءبىر اللاعا ايان. ايتەۋىر، ونى ءسوزۇعارلار قاتارىنا قوسۋ قيىن-اق. ول وزىمەن-وزى مانگى قولىنداعى تىرماسى يا اشاسىمەن تاڭ اتقاننان كەشكە دەيىن ءۇن-تۇنسىز جۇرە بەرۋدەن جالىقپايدى. بىرەۋ-مىرەۋ قوياردا قويماي سوزگە تارتسا، توق ەتەرىن ايتىپ، ءارى قاراي ءسوز ساباقتاۋعا قۇلىقسىز ەكەنىن سەزدىرەر ەدى.

قاس قارايا مەكەنىنە جەتكەن ساعىمبول اتىنان ءتۇسىپ، ۇيىنە ەسىگىنە قاراي ءجۇردى. ەسىككە جەتەر-جەتپەس قايدان تاپ بولعانى بەلگىسىز بىرەۋدىڭ قولدارى بۇنىڭ بەلۋارىنا جابىسا كەتكەن. قاپەلىندە ءارى شوشىپ، ءارى قورىققان ەركەك ءوز دەنەسىن ءوزى سىلكىلەپ، ەكى قولىن ەربەڭدەتىپ، ايقايلايىن دەسە قورقىنىشتان ءۇنى شىقپاي وزىنە جابىسقان پالەدەن قۇتىلماق بولدى... ءبىراق بار ارەكەتى بوس اۋرەشىلىك ەدى. كوپ پە، از با وزىمەن الپارىسقان ەركەك قۇلىپتاۋلى ەسىكتى اشىپ، ءوزىن بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاعان قولدىڭ يەسىن سۇيرەتە-مۇيرەتە ۇيگە ەنگەن... سول، سول-اق ەتكەن الگى مىسكىن قولىن قويا بەرىپ، بۇرىشقا بارىپ بۇك ءتۇسىپ وتىرا كەتتى.

– ۋح، – دەپ ەسىن جيعان ەركەك جارىق جاعۋعا ۇمتىلدى. ماي شامدى تۇتاتىن بولىپ، الگى بۇرىشقا قاراعاندا وعان كەلىپ جابىسقان جىن دا، شايتان دا ەمەس، كادىمگى ايەل ەكەنىن كورگەن. باپسايلاپ قاراعان ساعىمبول باسىنداعى بەتىن جاپقان ورامالىنان ونىڭ ءجۇزىن كورە الماعانىمەن، ۇستىندەگى البا-جۇلبا كيىمى، بۇتا تىلگەن قىزىل جوسا اياعىنا قاراپ ساندالىپ «كوپ جۇرگەنسىڭ-اۋ» دەپ توپشىلادى.

– ەي، كىمسىڭ؟ قايدان ءجۇرسىڭ؟ ادامسىڭ با، الدە...؟ – دەپ توقتاعان ساعىمبول ايەلدەن ەش جاۋاپ الا الماي ءبىراز وتىردى.

قيمىلمىز ايەلگە قاراپ وتىرا اتىن تۇساپ جىبەرۋى كەرەكتىگى ويىنا ءتۇسىپ دالاعا شىققان. ماڭاي كوزگە تۇرتسە كورگىسىز. ءولارا شاقتىن قويۋ قاراڭعى ءتۇنى. ول ەسىكتى تولىق جاپپاي، جارتىلاي اشىق قالدىردى. ونداعى ويى – انا ايەل دالاعا شىقسا، كەتەر جولىمەن جونىنە كەتسە دۇرىس بولار ەدى-اۋ دەگەنى. ءبىراق باديشا وتىرعان ورنىنان قوزعالعان جوق. قارىڭعىدا ەسسىز قورا مەن ءۇيدى پانالاپ كوپ تۇرعان ول ءۇي ىشىنە كىرگەن سوڭ بىردەن ۇيقىعا كەتكەن. سىرتتا تۇرىپ قورقىنىشتان اتشا تۇلاعان جۇرەگىن باسقان ساعىمبول اتىن جايعاستىرىپ قورا-قوپسىنى ءبىر شولىپ شىققان...

ۇيگە كىرىپ، تەرسىنگەن تەلپەگىن ادەتتەگى ورنىنا ىلگەن ساعىمبول بوساعاداعى ورىندىقتا ءبىراز وتىردى. الگى ايەل وتىرعان بۇرىشقا كوز قيىعىن تاستادى. ونىڭ قيمىلسىز بۇكتىسكەن قالپىندا ءۇيىقىعا كەتكەنى بايقالادى. شاماسى ابدەن شارشاعان بولار دەپ، ويلادى ساعىمبول. ەتىگىن شەشىپ، كۇنۇزىن تەرمەن اقجەم بولعان اياعىنىڭ باقايلارىن قيمىلداتا اشىپ ءبىراز وتىردى. اباقتىدا دا وزگەنىڭ ەسىگىندە جۇرگەندە دە جاتار الدىندا اياعىن جۋىپ ادەتتتەنگەن ول، بۇگىن سۋ مەن شەلەكتى سالدىرلاتپاي-اق قويايىن دەپ ويلادى. ءۇي ءىشى كۇنى ۇزاق جابىق تۇرعاننان قاپىرىق ەدى، ول ەندى ەشتەڭەدەن سەسكەنبەي ەسىكتى ايقارا اشىپ، توسەنىشىن رەتتەپ سالا باستادى. ءۇي ءىشىن تۇنگى سالقىن اۋا ارالاپ شىقتى-اۋ دەگەن كەزدە ەسىكتى جاۋىپ، جەردەن جوعارىلاۋ ەتىپ جاساعان ساكى توسەگىنە جانتايدى. كۇنى ويى جۇمىستان  شارشاعان دەنەسى ءسال دامىل تاۋىپ، كوزى ءىلىنىپ كەتكەن. ويانا كەلسە، تاڭ بوزارىپ، ءۇي ىشىنە جارىق تۇسە باستاپتى. تۇنگى وزىنە جابىسقان مىسكىن وتىرعان ورنىنان توسەگىش توسەلگەن جەرگە سىرعىپ، ءبىر قولىن جاستانا جاتقان قالپىندا ۇيىقتاپ جاتىر. ونىڭ دۋدىراعان شاشى، قالاي بولسا سولاي ورالعان ورامالى شەتىنەن جارتىلاي كورىنگەن ءجۇزى جاس مولشەرىن اڭعارتقانداي. قايتا ۇيىقتاي الماسىن بىلگەن ساعىمبول ءۇي ماڭىنان ۇزاپ كەتكەن اتىنا قاراي اياڭدادى. تۇسكى ىستىققا ۇرىنباي ەرتەمەن قيمىلدايتىن شوپشىلەر جۇمىسقا كىرىسىپ كەتپەي بۇل دا جەتۋى كەرەك. كۇندەگى جەكە وتىرىپ شايىنەن دا قاعىلىپ، اتىن ەرتتەپ ءمىنىپ شوپشىلەرگە ءجۇرىپ كەتتى. ەسىكتى سوڭىندا كەلىپ، قۇلىپتارمىن دەپ ويلاعان. ۇيدەگى شاقىرۋسىز قوناق تا وعان دەيىن ءوز جونىنە كەتەر دەگەن ۇمىتپەن.

شاڭقاي تۇستە قايتا ورالعان ساعىمبول الگى ايەلدىڭ كەتپەگەنىن، كەتپەك تۇگىل ەسىك الدىنداعى جەر وشاق پەن ءۇي اراسىنداعى اق تاقىردى سىپىرىپ جۇرگەنىن كورگەن. تاعى توسىرقاۋ. اتتان ءتۇسىپ جاتقان ساعىمبول تاعى دا تۇندەگىدەي جابىسا كەتە مە دەگەن قاۋىپپەن ايەلگە جاقىنداعى. ول قولىنداعى سىپىرعىشىن تاستاي بەرە ۇيگە كىرىپ كەتكەن. ساعىمبول دا ۇيگە كىرە ەرتەڭگىسىن جيناۋسىز قالعان ورنىنىن جينالىپ قالعانىن، الايدا توسەك جاپقىشتىڭ تەرىس جاعى ولپى-سولپى قالپىندا جابۋلى تۇرعانىن بايقادى. ول تاعى دا:

– سەن كىمسىڭ؟ قايدان كەلدىڭ؟ اتىڭ كىم؟ – دەپ سوزگە تارتقان. ايەل «ىم...م» – دەپ كەۋدەسىن شۇقىپ، الىستان كەلدىم، – دەپ ەكى ساۋساعىمەن جۇرگەن ءجۇرىسىن ءبىلدىردى.

– ە، بەيشارا مىلقاۋ ەكەن عوي، – دەپ ويلاپ ساعىمبول وعان تاماق ىشەسىڭ بە دەگەندى ىممەن ءتۇسىندىردى. ساعىمبول جەروشاققا وت جاعىپ، الدىنا شاۋگىمدى، ارتىنا قازاندى قويىپ، ءوزى جاسايتىن تارى كوجەنى وتقا قويدى. ءشاي قايناپ، داستارحان باسىنا جايعاسقان ەكەۋى ءۇن-تۇنسىز ءشايلارىن تارقاسقان. جۇمىس باسىنا قايتا ورالعان ساعىمبول بۇل جايدى جاريا ەتكەن جوق. ەل كەزىپ، قايىر تىلەپ جۇرەتىن جۇماجان تۋرالى سان ەستىگەن، ەگەر سول بولسا، الارىن الىپ مەن قايتقانشا بەتىمەن كەتەر دەپ ويلاعان. ءبىراق جۇماجاندى ەشكىم مىلقاۋ دەگەن جوق سياقتى ەدى...

ىستىق كۇنگى ادەتىمەن كەشكى سالقىندا قيمىلدارى قىزا تۇسكەن شوپشىلەر قاراڭعىلىق قويۋلانعاندا بارىپ ءبىراق جۇمىستى توقتاتتى. شوپشىلەر جاتاتىن قوستارىنا، ساعىمبول تۇساۋلى اتىنا بەتتەدى. ول كەلىپ ءۇي الدىنا توقتاعاندا ءۇي اينەگىنەن بولار – بولماس جىلتىراعان ساۋلە كورىندى. كەشە كەشكىسىن زارەسىن ۇشىرعان مىسكىننەن بۇگىن سەسكەنگەن جوق. ايداۋدا بولعان جىلداردا قۇبىجىقتىڭ نەشە ءتۇرىن، ادامنىڭ حايۋاننان بەتەر جىرتقىشتارىمەن سان رەت بەتپە-بەت كەلىپ، جىن-پەرىدەن ادامنىڭ قاۋىپتىرەك ەكەنىن بىلگەن. ادام ءولىمىن كورە-كورە كوزى ۇيرەنگەنى سونشا، ولاردان قورىقپاق تۇگىل، تىرىلەردەن تەپەرىش كورگەن كەزدە ولىكتەرمەن قۇشاقتاسىپ جاتۋعا دا بار ەدى...

توسەنىشتىڭ ۇستىندە ەكى تىزەسىنە باسىن قويىپ ۇيقىلى-وياۋ وتىرعان باديشا سىقىرلاي اشىلعان ەسىكتىڭ دىبىسىنان باسىن كوتەرىپ بۇعان قاراعان. كوزى كەشەگىدەي ەسسىز ەمەس، اعى مەن قاراسى دا اپ-انىق، بۇنىڭ كەلگەنىنە قۋانىپ بالاشا ىرجالاقتادى. ورنىنان تۇرىپ، «ءشاي، ءشاي» – دەپ شاۋگىمگە ۇمتىلعان...

– ءتىلى بار ەكەن، كەشە مەن ودان قورىقسام، ول مەنەن قورقىپ سويلەي الماي قالعان عوي، – دەپ ءتۇيدى ساعىمبول.

ساعىمبولدىڭ جايباراقات تۇرىنە، اسپاي-ساسپاي كيىمىن شەشىنۋىنە، توسەككە بارىپ جانتايا كەتۋىنە باجايلاپ قاراعان باديشا قولىنداعى شاۋگىمىمەن بىرگە ءوزى تۇرعان جەرگە وتىرا كەتكەن...

– ەي، كەلگەن جاعىڭا نەگە كەتپەدىڭ؟

– كىمسىڭ ءوزىڭ؟ قولىڭداعى شاۋگىمدى قوي ورنىنا، كۇيە بولدىڭ عوي، – دەگەن ساعىمبولدىڭ سوزىنە:

– ى-ى-ىم، – دەپ جاۋاپ قاتقانداي بولىپ، ءشاي ىشەلىك دەگەندەي تاعى دا يشارا بىلدىرگەن...

كۇنى بويى شالعى مەن اشا ۇستاعان قولى قارىسىپ، ابدەن شارشاعان دەنەسى دامىلداپ ماۋجىراپ ۇيقى باسقان. ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەن... تۇسىندە ايەل زاتىنىڭ قۇشاعىندا، بويى بالقىپ، جان راحاتى مەن ءتان راحاتىن سەزىنىپ جاتىپ ويانىپ كەتكەنى... ويانا كەلسە، و، ءتاڭىرىم، ساقتاي گور! وزىنە تاقالا جاتقان قوناعى بۇنى جوتاسىنان قۇشاقتاعان كۇيى قالىڭ ۇيقىعا باتقان ەكەن...

الگى ءتۇستى كورۋى دە تەگىن ەمەس، ساعىمبولدىڭ ايەل قۇشاعىن كورمەگەلى كوپ جىلداردىڭ ءجۇزى بولدى، قارا اعاشتاي قاتقان دەنەسىنە باسقا دا ءلاززاتتى راحات سەزىمىن باستان كەشۋىنە تۇرتكى بولعانداي... قيمىلسىز ۇيقىداعى ايەلگە باسىن كوتەرىپ، ءسال-پال قاراپ جاتقان ساعىمبول بەتىن جاپقان شاشىن كەيىن ىسىرىپ، ەپپەن عانا ماڭدايىنان سيپاعان... ول قوزعالار ەمەس، ۇيقىسى قاتتى-اق ەكەن. ونىڭ قۇشاقتاپ جاتقان قولىنان بوسانىپ، دالاعا شىقتى... ساعىمبولدىڭ سوڭعى جىلداردا ەش سىر بەرمەگەن ەركەكتىك سەزىمى باسىنا تەۋىپ، الابۇرتقان كوڭىلى ونى ۇيگە جەتەلەدى. كەلە باديشانى باس سالىپ، قۇشاقتاپ، ايمالاپ ونىڭ ويانۋىن كۇتتى، ءبىراق ايەلدەن قارسىلىق تا، قيمىل دا بايقالمايدى...

– مىسكىن جانعا قيانات جاساسام كەشىرە گور، قۇدايىم! – دەپ كۇبىرلەدى. جاراتۋشى جاقسى اللا، قۋ تىزەسىن قۇشاقتاۋمەن وتكەن تۇرمەدەگى جيىرما جىل، وعان قوسا بوستاندىقتا وتكەن سان كۇندەردە ساعىمبولعا ءبىر ءوزىڭنىڭ قۇدىرەتىڭنىڭ بۇيرىعىمەن كەزدەستىرگەن پەندەڭ عوي. وسىنىڭ ءبارىنىڭ قيسىنان كەلتىرىپ، قيۋلاستىرىپ تۇرعان ءوزىڭ ەمەي، كىم دەيسىڭ؟! تىرشىلىكسىز سۇلىق جاتقان كوڭىل جىلانىن دا سۋماڭداتۋ، تەبىگسەڭ دە جۇرمەيتىن مەنىڭ كۇش-جىگەرىمدى تاسىتۋ دا ءبىر ءوزىڭنىڭ قۇدىرەتىڭ دەپ تۇسىنەم... كەشىر، اللا! – دەيدى ىشتەي ساعىمبول كۇبىرلەپ...

ءۇي ماڭىنان ۇزاپ كەتكەن اتتى اكەلىپ، ەرتتەپ اعاشقا بايلاعان ساعىمبول ەرتەڭگى ورازاسىن ۇيدەن اشىپ كەتۋگە ۇيعاردى. شاۋگىمدى وتقا قويىپ، توسەك-ورىندى جيناستىرماق بولىپ ۇيگە كىرگەن ول سول باياعى بۇرىشتا وتىرعان باديشانى كوردى.

–  ءجۇر، دالاعا شىق. جۋىن، شاي قويىپ ىشەيىك، – دەگەندى سوزبەن دە ىممەن دە جەتكىزگەن ساعىمبول ايەلدى قولىنان تارتىپ، سىرتقا الىپ شىققان... ونىڭ ۇستىندەگى كيىمى ابدەن كىر سىڭگەن، كۇنگە وڭعان، ال ايەلدىڭ ءوزى دە تالايدان سۋ تيمەگەن دەنەسى دە البا-جۇلبا كيىمنىڭ استىنان سىعالايدى. ارىقشانىڭ قاسىنا ەرتىپ كەلىپ، سۋعا قولىن مالىپ، بەتى-قولىن جۋىپ كورسەتكەن ەركەكتىڭ قيمىلىن ايەل دە قايتالاعان.

–  مەن بۇنى جۋىندىرايىن، ءبىراق ودان نە پايدا، قايتادان كىر كيىمىن كيەدى عوي، – دەپ ويلايدى. شاي ورنىنا سۋ ىسىتىپ ءوزى جۋىناتىن قالقاعا ەرتىپ اپارعان ساعىمبول ايەلدى بالاشا شومىلدىرعان... ءوزىنىڭ جۋىلا-جۋىلا كىشىرەيگەن شالبارى مەن جەيدەسىن كيگىزىپ، شاشىن دا قۇرعاتا ءسۇرتىپ، تازا سۇلگىمەن وراپ قويدى. ايەلدىڭ ۇستىنەن تۇسكەن بار ىلپاسىن لەگەنگە سالىپ سابىندى اياماي-اق جاققان ول ءومىر بويى ءوز كىرىن ءوزى جۋىپ ۇيرەنگەن ونەرىنىڭ بارىن سالىپ باققان... باديشانىڭ بار كيىمىن اعىن سۋدا اياماي شايىپ، ءۇي ماڭىنداعى شي باسىنا جەلبىرەتە جايدى. قالانعان قي كۇشىمەن وتتا قايناپ تۇرعان شاۋگىمدى الىپ ۇيگە كىردى. داستارحانعا ۇيىندەگى بار ءمازىرىن قويىپ، ايەلدى شايعا وتىرعىزدى. كۇندەلىكتى شوپشىلەرگە اكەلەتىن نان، ءسۇت، قانت، كامپيت دەگەننەن ءوز ۇلەسىن تىشقانشا تارتىپ جۇرگەن ساعىمبول داستارحانى ەكى ادام ءۇشىن مولىنان جەتكىلىكتى ازىق ەدى. ايەل دە استى كورگەندە قىمسىنۋ، تارتىنۋدى قويعان. ەرتەڭگى شايعا قانعان ساعىمبول:

–  مەنى شوپشىلەر ىزدەپ جاتقان بولار، جۇمىسقا كەتەيىن، سەن مىنا جەردى ءوزىڭ جيناستىر. كەتەمىن، – دەسەڭ، جولىڭ بولسىن!

–  اتىڭ كىم، ءوزى. مەن – ساعىمبولمىن.

–  سەن كىمسىڭ؟ – دەپ ءوز كەۋدەسىن دە ايەلدىڭ كەۋدەسىن دە نۇقىپ. تۋعالى «باديشا-اۋ – باديشا، باديشا قايداسىڭ؟» – دەپ شاقىرعان اناسى قاتىش پەن اكەسىنىڭ داۋىسى قۇلاعىندا تۇرسا دا، سونى ساعىمبولعا جەتكىزىپ ايتا المادى.

ول دا ءوز قولىمەن كەۋدەسىن نۇقىپ: ءبا... ءبا...-دان باسقا بۋىندى ايتا الماي، جۇتىپ قويدى. ۇيدە جەكە قالعان باديشا تۇرتپەكتەپ بار زاتتى ءبىر بۇرىشقا ءۇيىپ، ەدەندى بۇرقىراتىپ سىپىرعان بولىپ، اناسى قاتىشتان كورگەنىن ىستەپ باققان. ءۇيدىڭ ءىشىن ءبىتىرىپ، سىرتقا شىقتى. ەسىك الدىنا سۋ سەۋىپ سىپىرماق بولىپ ەدى، ءوسىپ كەتكەن ءشوپ تۇبىرلەرى كەبەرگى كەلتىردى. تۇبىرلەردى كۇرەكپەن قيماق بولدى – ءبارى اۋرەشىلىك، تۇك وندىرە الماي كولەڭكەلەپ ۇيگە كىرگەن... ساعىمبولدىڭ باديشامەن بىرلەسكەن تىرشىلىگى ءوستىپ، ءبىر ايعا سوزىلعان.

باديشانىڭ ۇيدە دە، ءۇي ماڭىندا دا جوق ەكەنىن اكەسى احمەتشە مال قورالانىپ، قاس قارايعاندا عانا ءبىلدى.

–  قاتىش، ا قاتىش، باديشا قايدا؟ ۇيدە دە، قورا ماڭىندا دا كورىنبەيدى، –  دەدى.

–  وتىرعان شىعار، تال شارباققا جابىسىپ الىپ، سونىڭ اراسىنان سىرتقا سىعالاي قاراپ، مەلشيەدى دە وتىرادى ەمەس پە، بالكىم سول وتىرعان جەرىندە ۇيىقتاپ تا قالعان شىعار، – دەيدى قاتىش.

ءۇي ماڭىن، قورا-قوپسىنىڭ ءىشى-سىرتىن، بار قۋىس قالتارىستى ءسۇزىپ شىققان اكە ۇيدەن قىرىق قادام شىعىپ كورمەگەن قىزى باديشانىڭ شىن جوعالعانىن سەزدى. كورشى ۇيلەردەن دە ونى كورىپ، بايقادىم دەگەن جان بولمادى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن اۋىلدىڭ باس-اياعىن كەزىپ دىڭكەلەگەن شال-كەمپىر ۇيىنە جەتىپ قۇلاعان...

سول جوقتان ءبىر اپتا ءوتتى. باديشادان ەش سىبىس جوق. ەرتەسىنە اتقا ءمىنىپ اۋىل ماڭىن ارى-بەرى كەزىگەن بارلىق مالشى، تابىنشى، باۋ-باقشا ەگۋشىلەرگە قارايعان قارا كورسەڭ قاراي ءجۇر دەپ تاپسىرعان. جوعالعانىنا ءبىر اپتا وتكەندە احمەتشە قىزى باديشانى ابايسىزدا جاردان قۇلاپ، سۋعا كەتتى دەپ جورىعان... قاتىش بولسا ەرتەدەن كەشكە دەيىن سالاقتاپ ءۇي-ۇيدى كەزۋمەن بولدى. اۋىلدىڭ شىعىس بولىگىندە تۇراتىن ۇيلەر باديشانىڭ اتىن ەستىگەندە، بۇرىن سوڭدى بۇل اۋىلدا ونداي قىز بولعانىن بىلمەيتىن دە بولىپ شىقتى. اقىر اياعىندا بۇكىل اۋىل باديشانىڭ جوعالعانىنان حاباردار بولدى. قاتىش اۋىل تۇگىل جوتا باسىنداعى قورىم-زيراتتىڭ دا ءار بۇرىشىن، قالتارىسىن ىزدەپ كوردى. اۋىلدىڭ وڭتۇستىگى وزەنمەن شەكتەسەتىن. سۋ ءيىنى اۋىلعا قاراي اۋناي-اۋناي، قىرتتى كەمىرە بيىكتىگى ءۇش-تورت قابات ۇيدەي جارقاباق پايدا بولعالى نە زامان... زيرات ىشىندەگى ءار بيىكتىڭ ءشوپ باسقان ءىشى-سىرتىن ارالاپ قايتىپ كەلە جاتقان قاتىش بۇرىنعىسىنان دا بيىكتەپ، سورايىپ كورىنگەن جاردىڭ سۇلاباسىن كورىپ، قىزىن جاردان ۇشىپ ولگەن بولار دەپ جار جاعالاي زاق جۇرگەن.

سورلى، بەيباق ءبىز ولگەن سوڭ كىمگە كەرەكسىڭ، سەنى قۇداي دا المادى دەپ سان رەت كيىگەن اناسى نە دەسە دە ىشتەن شىققان پەرزەنتى ەمەس پە، جاردان قۇلاپ ولگەن بولار دەگەن وي كەلگەندە جۇرەگى شىم-شىم ەتىپ، كوزىنە جاس تا كەلگەن... ءسويتىپ، قىزىن اكە دە، شەشە دە بىر-بىرىنە ايتۋعا اۋىزدارى بارماسا دا ىشتەي سۋعا كەتىپ ولدىگە ساناعان. ءبىر اپتا وتكەندە تەمىر جول بويىنا ۇزاتىلعان كىشى قىزدارى حاديشاعا حابار جىبەرگەن. ەن جاقىن ادامدارى باديشانى ارۋلاپ كومبەسە دە، بۇل دۇنيەدە جوق دەپ ازا تۇتىپ، ۇيدى-ۇيىنە تاراسقان.

ءشوپ شابىلىپ بىتە سالىسىمەن قىسقا مالشىلار وتىراتىن بازداردى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدادى. شوپشىلەر كەتىپ، ەندى ساعىمبول قۇرىلىسشىلار بريگاداسىنا قوسىلدى. ساعىمبول وتىرعان بازعا تاعى ەكى ادام ءبولىنىپ، ساعىمبول ۇشەۋى مالشىلار ءۇيىنىڭ پەشىن جوندەۋ، مال قوراسىنىڭ جىرتىق تەسىگىن بەكىتۋ، بازعا جاقىن جەرگە ءشوپتى تاسىپ ءۇيدى ت.ب. جۇمىستار تاپسىرىلدى.

ساعىمبول مەن باديشانىڭ ءبىر ايعا سوزىلعان قالىپتى تۇرمىس-تىرشىلىگىن قىستاۋدى جوندەۋگە جىبەرىلگەن ەكى جۇمىسشى بۇزدى. جىگىتتەردىڭ ءبىرى: –  ويباي-اۋ، الگى اۋىلدىڭ باس-اياعىن كەزىپ تاپپاعاندىقتان ولدىگە ساناعان احمەتشە شالدىڭ قىزى باديشا عوي مىناۋ! – دەسكەن. ەل قۇلاعى ەلۋ. باديشا ما، جوق جۇماجان با؟ ونى ايىرسا، سول احمەتشە شالدىڭ ءوزى ايىرار، – دەپ ويلاعان ساعىمبول ىشتەي قيماي تۇرسا دا ءۇن قاتا المادى. قىز اكەسى كەلىپ، جوعالعان قىزىن الىپ كەتەردە دە ەش قارسىلىق كورسەتپەدى.

جوعالىپ تابىلعان وقيعادان سوڭ ءۇش-تورت اي وتكەندە باديشانىڭ ءىشى ءبىلىنىپ، ءوزى ارلەنىپ سالا بەردى. كىرىن جۋىپ، ءۇيدى سىپىرىپ، قورا-قوپسىنىن شاشىلىپ جاتقان تۇستارىن جيناپ، اكە-شەشەسىن تاڭقالدىرۋدا. قانشا ولپى-سولپى كيىنسە دە، باديشا بويىنداعى وزگەرىستى تاعى دا اناسىنان بۇرىن اكەسى  سەزگەن.

مالدىڭ ەرتەڭگى كەزەگىن كورشىسىنە تاپسىردى دا، كىشى قىزىنا بارىپ ايتۋعا جينالدى. ونداعى ويى باديشا بويىنداعى وزگەرىس تۋرالى ايتىپ، ەرسە ەرتە كەلىپ اقىلداسپاق. ولاردى مازالاماس تا ەدى، اتتەڭ قاتىشپەن بىرنارسەنى اقىلداسىپ، شەشۋ مۇمكىن ەمەس قوي. اكەنىڭ كورگەن سەزگەنىن ايەل زاتى بولىپ، ول بايقاماي ءجۇر دەيسىڭ بە؟ الدە بىلسە دە بىلمەگەنسىپ، كورسە دە كورمەگەنسىپ كۇل بولماسا ءبۇل بولسىن دەپ ءجۇر مە، ءبىر اللام ءبىلسىن...

حاديشا ءتورت بالانىڭ اناسى، اۋرۋ اكەسىنىڭ بويىنداعى وزگەرىستى كوزىمەن كورسىن، ارى قارايعى تىرشىلىك-قارەكەتكە اقىل قوسسىن دەپ ويلادى. اكە جەتكىزگەن حابارعا حاديشا قۋانۋىن دا، قايعىرارىن دا بىلمەدى. جوعالدى دەگەندە كەلىپ ازا تۇتقان ءسىڭلىسى تابىلدى دەگەندە كەلگەندە جوق ەدى. ەندى بولعان جايدى كوزىمەن كورۋگە اسىعىپ، اكەسىمەن جولعا شىقتى. شەشىندىرىپ، سۋعا ءتۇسىرىپ، ءوزىنىڭ الا كەلگەن كونەتوز كيىمدەرىن كيىندىرىپ، اۋرۋ اپكەسىنىڭ جانىندا بىرەر ساعاتتاي ۋاقىتىن وتكىزگەن. ءبىراق باديشادان ەشتەڭە دە سۇراپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ىشىندە الدە ءبىر دەرت بولماسا، ونى جۇكتى ەكەنى انىق. شەشەسىمەن سويلەسكەن حاديشا ونىڭ ەشتەڭەدەن حابارسىز ەكەنىن ءبىلدى. اكەسى مالدى ورىسكە شىعارىپ كەتكەندە شەشەسىنىڭ الدىنا الىپ كەلگەن ءدامدى تاعامدارىن قويىپ: - اپا،  باديشانىڭ اياعى اۋىر ەكەن، ءوزىڭىز دە بايقاعان بولارسىز، – دەپ كىشى قىزى ءسوزىن ساباقتاي بەرگەنى سول ەدى قاتىش: –  نە دەيدى، ويباي؟ جارمەس قاتىن كىمگە كەرەك؟ ونى ەكىقابات ەتكەن كىم ەكەن؟ وسى قورادا كارى توبەت پەن احمەتشەدەن وزگە قوي قاشىرار قوشقار دا جوق قوي؟ – دەپ بارقىلداي جونەلمەسىن بە؟!

– اپا، باديشانىڭ جوعالىپ كەتكەنى ەسىڭىزدە مە؟ مولشەرى سول كەزدەن باستالعان... ايقاي-شۋ شىعاراتىن ەشتەڭە جوق. ەشكىم دە بۇل ۇيگە كىرىپ، ونىڭ جايىن ءبىلىپ جاتقان جوق قوي. قايتا جاقسى ەمەس پە؟ كەمتار ادامعا كىم جاقىندايدى دەپ ويلاۋشى ەدىم. ءساتى ءتۇسىپ، ءسابيلى بولاتىن بولدى. ءوزىڭ ايتپاقشى اكەم ەكەۋىن ولگەن سوڭ بۇل بەيباق كىمگە كەرەك؟ ال بالا بولسا وسەدى، ەرتەڭ ەكەۋىڭ جوق بولساڭ، وسى قورانىڭ يەسى بولماي ما؟! باديشانىڭ وندا دالادا قالماعانى عوي. ايى-كۇنى جاقىنداعاندا ءوزىم الىپ كەتىپ، بوساندىرىپ، بالا شيراعانشا قارايمىن. ال سەن بولساڭ ول سورلىنى قارقاپ-سىلەپ، كەزى كەلسە تومپەشتەپ ۇرعانىڭدى عوي. دۇرىستاپ تاماق بەرىپ، سالقىن تيگىزىپ الماي كۇت، – دەپ ءسوزى جەتكەنشە ءتۇسىندىردى-اق.

–  ويباي-اۋ، مىنا اۋىل ول بالا كىمنەن ءبىتتى  دەپ سان-ساققا جۇگىرتپەي مە، ءتىپتى اكەسىن دە كۇناعا بەلشەسىنەن باتىرۋى انىق قوي، – دەگەن شەشە ۇاجىنە «حاديشانىڭ بەسىنشى بالاسىن اسىراپ الدىق» دەيسىن. الدىمەن سول كۇنگە امان-ەسەن جەتەيىك دە، – دەگەن. ءسوز وسىمەن ءبىتتى. باديشانىڭ بار كيىمىنىڭ سىرتىنان كەڭ حالاتتى تاستاماي كيىگىزىپ قويۋىن مىندەتتەگەن حاديشا ۇيىنە قايتقان.

كوكتەمگى تولمەن بىرگە باديشانىڭ دا بوسانار ۋاقىتى تاياپ قالعان ءبىر تۇنگە كولىكپەن كەلگەن حاديشا اپكەسىن ۇيىنە الىپ بارا جاتقان جولدا تولعاق قىسىپ، كۇيەۋى تاستان ەكەۋى امان-ەسەن بوساندىرىپ تا العان. قىرقىنان شىققاندا بالپاناقتاي ۇلدى ەكى قىز كەزەكتەسە ەمىزىپ، ەشكىمگە كورسەتپەي باقتى. حاديشا ەمشەگىنەن سۋت شىقپاسا دا بالا تويىپ العاننان كەيىن ەمشەگىن بالانىڭ اۋزىنا سالىپ قوياتىن. ونداعى ويى باديشا بالانى ەمىزبەي قوياما دەپ قورقاننان، بۇنى ىستەيتىنىن ونىن دا ىستەيتىنى انىق. ءبىر اپتا وتكەندە باديشا ەمشەگىن سولپىلداتىپ بالپاناقتاي ۇل ەمە باستاعاندا ونىڭ تۇلا بويى بالقىپ، بالا ەمىرەنە قاراپ، جۇزىنە قان جۇگىرىپ مۇلدە وزگەشە كۇيگە تۇسكەن. ونىڭ قاسىندا بار ارەكەتىن قالت جىبەرمەي وتىرعان حاديشا:

–  ءتاۋبا، بۇل بالانى ۋماجداپ لاقتىرا سالسا قايتەمىن دەۋشى ەدىم؟... انالىق سەزىم، انالىق تۇيسىك بۇنىڭ قانشا جىل تۇمانداعان ساناسىن ساۋلەلەندىرىپ، ون ەكى مۇشەسىن بالقىتۋىن قاراشى. جاراتۋشىم، جارىلقاي گور! نە ىستەيمىن دەسەڭ دە، ءبارى سەنىڭ قۇزىرىڭدا ەمەس پە؟! وسى نارەستە ارقىلى باديشانى دا سانالى ادام ساناتىنا قوسا گور، –  دەپ اللاعا جالبارىنا بەرگەن.

***

حاديشا ۇيىندە بولعان التى اي باديشا تىرلىگىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. ول بىرەر ايدان سوڭ بالا جايالىعىن ءوزى جۋىپ، حاديشامەن بىرلەسىپ نارەستەنى شومىلدىرىپ، ودان دا وزگە ءۇي تىرلىگىنە ارالاسا باستاعان. حاديشانىڭ ەسەيىپ قالعان ەكى قىزى كۇن سايىن شاشىن تاراپ، ايناعا قاراپ، كيىمىن تۇزەپ كيۋدى باديشاعا جالىقپاي-اق ۇيرەتكەن. بويى ۇيرەنگەن ساتتەن باستاپ ول قىزدارمەن شۇيىركەلەسىپ سويلەسە دە باستاعان. ال بالانىڭ موينى قاتايىپ، قولعا كوتەرىپ جۇرۋگە جاراعان ساتتەن باستاپ، باديشا بالانى باۋىرىنا باسىپ، قىزدارعا بەرگىسى كەلمەي الىپ قاشاتىن. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ ءجۇرىپ حاديشا اپكەسى ءۇشىن، قارت اتا-اناسى ءۇشىن دە قۋانىشتى ەدى.

بالاعا قىرىق كۇن تولعاندا  حاديشا مەن تاستان ءوز ۇلدارىنا ۇيقاستىرىپ بوستان دەپ اتىن قويدى. اۋىلدىق سوۆەتكە بارىپ، وسى تۋعان بالالارىن ۇلى جوق ناعاشى اتاسىنىڭ اتىنا «اتمەتشە ۇلى بوستان، اناسى – قاتىش» دەپ جازىپ بەرۋلەرىن وتىنە سۇراعان ەدى... التى ايلىق بالاسىمەن باديشانى تۇندەلەتىپ ۇيىنە اكەپ سالعان... بۇل اۋلادا باديشانىڭ بار-جوعىن قوراداعى كارى يت پەنەن اپتا سايىن اۋىلعا كەلىپ قانت، شاي الىپ تۇراتىن ساعىمبول بولماسا، ەشكىم سەزگەن دە جوق ەدى.

جوعالعان قىزىن اكەسى كەلىپ الىپ كەتكەندە ساعىمبول ونىڭ قايدا تۇراتىنىن بىلمەگەن. كەيىندە كەيبىر جىگىتتەر: –  ەي، الگى اقمەتشەنىڭ ولدىگە ساناپ ساناپ جۇرگەن جىندى قىزىن سەنىڭ ۇيىڭنەن تاۋىپتى عوي، سەن ودان قورىققان جوقسىڭ با؟ ءبىر اي بويى سەنىڭ ۇيىڭدە جاتتى ما؟ – ونىڭ اتى – باديشا. شەشەسى – قاتىش. سول شەشەسى كورشى-قولاڭعا «قىزىم جوعالىپ، تابىلعالى وزگەرىپ كەتتى» دەپ ايتىپتى، - دەگەن سوزدەن سوڭ، باديشانىڭ ءۇيى دۇكەننەن بۇرىستاۋ جەردە بولسا دا ساعىمبول سول اينالما جولمەن جۇرەتىن...

اراكىدىك شارباقتىڭ ىشىندە وتىرعان، يا بولماسا اۋلا سىپىرىپ جۇرگەن باديشانى كورەتىن... كوپ بولدى ونىڭ كورىنبەي كەتكەنىنە. ساعىمبول – ايتسە دە ءبىر كورىپ قالارمىن، –  دەپ وسى جولمەن جۇرەتىن...

ساعىمبولعا بىلتىرعى جازدا باديشامەن بىرگە وتكىزگەن كۇندەرى كورگەن تۇستەي. زىرلاپ ءوتىپ جاتقان كۇندەر-اي. تۇرمەدەگىسى ءبىر ءجون عوي، بوستاندىقتا دا سول جالعىزدىق...

ايىنا بىر-ەكى رەت بولسا دا شارباقتىڭ سىرتىنان ءوتىپ بارا جاتىپ كورەتىن باديشانى دا كورە الماعانىنا تالاي ۋاقىت بولعان... جازدىڭ ىستىق كۇنىندە ۇستىندە جەڭىل قىزىل كويلەگى بار، شاشى ۇقىپتى تارالعان ايەلدى شارباقتىڭ ىشىنەن كورگەندە اۋەلدە ساعىمبول ونى تانىماي دا قالدى. قۇيىم-قۇيىم قوڭىر ءتۇستى قابات-قابات كيىم كيگەن باديشا مىنا ايەلدەن مۇلدە بولەك ەدى... ەرىكسىز اتتىڭ باسىن تارتىپ ساعىمبول انىقتاپ كورىپ الايىنشى دەگەندەي ءبىراز تۇردى. ۇيدەن بالا كوتەرگەن كارى ايەل دە شىقتى. وزىنە قاراپ تۇرعان ادامعا قىزىل كويلەكتى ايەل دە قارادى... ءبىراق ول بۇل ادامدى تانيتىن يا بىلەتىن سىڭاي تانىتقان جوق. مالدى سۋاتقا يا ورىسكە ايدايتىن تاپتاۋرىن جول ۇستىنەن ادامدار ۇزىلمەيتىن. وسى جول ۇستىندە ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ، تاعى دا توقتاپ وزىنە قاراپ تۇرعان ەركەكتى باديشا تانىدى ما، جوق پا، ول اتىن تەبىنىپ ۇزاپ كەتكەنشە تەلمىرە قاراپ قالدى...

مايرا جىلقىبايەۆا