قازاقستان ۇكىمەتىنە قاراستى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى جۇڭگو دامۋ بانكىمەن 3 ملرد. دوللارلىق نەسيە الۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر باستاماق. قور باسقارما ءتوراعاسى ءومىرزاق شوكەيەۆتىڭ مالىمەتىنشە نەسيە وتە تومەنگى پايىزبەن بەرىلمەك. الەمدە ەشبىر ەلگە ەسەسىن جەبەرمەيتىن جۇڭگو ۇكىمەتى قازاق ەلىنە قاباعى جىلىپ، ارزان نەسيە تۇرىندەگى قارجى قۇيۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
قازاقستان جۇڭگو ءۇشىن، تمد كەڭىستىگىندەگى رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ماڭىزدى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ەكى تاراپ اراسىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى جىلدان-جىلعا قارقىن الۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە. 2013 جىلى جۇڭگو ەلىنىڭ بيلىك باسىنا كەلگەن سي سزينپين سىرتقى ساياساتتاعى باعىتتى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاراي بۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىنعا قازاقستان شىقتى. ەكى مەملەكەتتىڭ بىرلەسكەن ۇكىمەتى مەن كاسىپكەرلەرىنىڭ كۇش سالۋى مەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جوعارعى كورسەتكىشتەردى قۇراپ كەلەدى.
ەكونوميكالىق دامۋدا قازاقستان ءۇشىن قارجى، ونەركاسىپ سالاسىنىڭ جانە مۇناي-گاز سەكتورلارىنىڭ العا قادامدار باسۋىندا قىتايدان ينۆەستيسيا تارتۋ نەگىزگى ءرول اتقارۋدا. جۇڭگو قازاقستاننىڭ كوپتەگەن باستامالارىنا ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىرىپ، ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورلارىنا تومەنگى پايىزبەن نەسيە بەرىپ كەلەدى.
سىرت كوزگە مۇنداي قارىم-قاتىناس قازاق ەلىنە ەشبىر زيانسىز، كەرىسىنشە پايدالى بولىپ كورىنەرى ءسوزسىز. الايدا ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك بۇل جەردە جۇڭگو ەلىنىڭ «جۇمساق كۇش» دەپ اتالاتىن سىرتقى ساياساتى ارقىلى ەلىمىزدى ەكونوميكالىق «يگەرۋىنىڭ» قارقىن الۋىن بايقاۋعا بولادى. جۇڭگو ەلىنىڭ باسشىسى سي سزينپين «ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى باسەڭدەپ قالعان جۇڭگو ەلى ءۇشىن سىرتقى ساياساتتا ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەردى قالت جىبەرمەي ءتيىمدى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى»، – دەگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە كوپ ۋاقىت وتپەي جۇڭگو ەلىنىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» اتتى جوباسى دۇنيەگە كەلدى.
قىتايلىقتاردىڭ جىبەك جولى تۋرالى باستاماسى – كولىكتىك-ترانزيتتىك جوبا بولىپ كەلەدى. بۇل ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ دامۋىنىڭ كەشەندى جوسپارى، ونىڭ ىشىنە ءبىزدىڭ ەل دە كىرەدى. اتالمىش جوبا ينفراقۇرىلىم، ونەركاسىپ، ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا كوپ قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ، قولداۋعا يە بولدى. قىتايدىڭ بۇل جوبادان كورەر پايداسى باتىس ايماقتارىن دامىتىپ، سونىمەن قاتار ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنا ساۋدا جولىن اشۋ. ودان قالدى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتا وتىرىپ ارزان شيكىزات كوزدەرىنە قول جەتكىزۋ. مىنە بۇگىنگى قىتايلىقتاردىڭ وسى ءۇش باعىت بويىنشا ورتا ازيا ەلدەرىنە دەندەپ كىرۋى قارقىندى جۇرگىزىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن قازبا بايلىقتار قورى مول قازاقستانعا سوڭعى جىلدارى ىقپالى كۇشەيگەنى ءمالىم. ەندى قىتايلىقتاردىڭ قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىنداعى نەگىزگى ءۇش ستراتەگيالىق باعىتىنا كەڭىرەك توقتالساق.
ءبىرىنشى باعىت، قازاقستاننىڭ شيكىزات وندىرىسىندەگى جۇڭگو ۇلەسىن ارتتىرۋ. الەمدىك مۇناي ءوندىرۋشى الپاۋىت British Petroleum كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا 2035 جىلى جۇڭگو ەڭ ءىرى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋشى ەلگە اينالماق. سوعان سايكەس جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ تابيعي شيكىزات كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىسى جىلدان-جىلعا ارتا بەرمەك. جۇڭگو ەلىنىڭ نەگىزگى شيكىزات تاسىمالدايتىن افريكا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى ساياسي تۇراقسىزدىق پەن تىنىق مۇحيتىن باقىلاۋدا ۇستايتىن اقش ەلىنىڭ قىرىن كوزقاراسى قىتايلىقتاردىڭ بالاما شيكىزات كوزدەرىن ىزدەۋىنە تۇرتكى بولدى. وسى ماقساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىتايلىقتار ورتا ازياعا ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن باسقا دا تابيعي بايلىقتارعا باي قازاقستانعا ىقپالىن كۇشەيتۋدە. سوڭعى ون جىلدا جۇڭگو ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ۇلەسىن ەسەلەپ ارتتىردى. مىسالىعا، قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جوبا قاشاعان كەنىشىندەگى امەريكالىق Conoco Phillips كومپانياسىنىڭ ساتىلىمعا شىعارىلعان ۇلەسىن قىتايلىقتار ساتىپ الىپ، قاشاعان جوبا سىنداعى ۇلەسى 8،33 پايىزعا جەتتى. قىتايدىڭ (CNPC، Sinopec Engineering، CITIC Group) سەكىلدى مۇناي ءوندىرۋشى كورپوراسيالارى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بىرنەشە ەكونوميكالىق اكتيۆتەرىنە، ودان قالدى 20-دان استام مۇناي-گاز سالاسىنداعى كومپانيالارعا يەلىك ەتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە قىتايلىق كومپانيالاردىڭ ەلىمىزدىڭ مۇناي وندىرىسىندەگى ۇلەسى 20-25 پايىزدان اسادى. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتاردا جوعارىلاۋى بەك مۇمكىن. سەبەبى، 2016 جىلى قازاقستان جانە جۇڭگو اراسىنداعى اتاسۋ – الاشانكوۋ قۇبىرىنان جىلىنا 20 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋ كەلىسىم-شارتى جاسالعان.
ەكىنشى باعىت، قىتايلىق كاسىپورىنداردى ساياسي قولداۋ. وسى باعىت ارقىلى دامۋ قارقىنى جوعارى شىعىس ايماقتان اناعۇرلىم ارتتا قالعان، ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن باتىس ولكەسىنە جاڭا لەپ بەرۋ. وسىعان سايكەس قىتايدىڭ باتىس ولكەسىندە ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ جانە تاۋارلارىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋ. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «قورعاس» حالىقارالىق ساۋدا ورتالىعىن اشۋ مەن قىتايلىق 51 زاۋىتتى ەلىمىزگە كوشىرۋ ءاۋ باستان كوزدەلگەن. سوڭعى ۋاقىتتا قىتايلىقتار كاسىپورىندارىن سىرتقا تاسىپ الەك. مۇنىڭ باستى سەبەبى، ارزان جۇمىس كۇشى مەن وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ جەرگىلىكتى نارىقتاعى باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ. مىسالىعا، افريكا ەلدەرىنە جاپپاي كوشىرىلگەن جۇڭگو كاسىپورىندارى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىك سالاسىن تۇنشىقتىرىپ، سالا تولىقتاي جۇڭگو كاسىپكەرلەرىنىڭ قولىنا ءوتىپ كەلەدى. بۇل سوزىمىزگە دالەل قازاقستان-قىتاي ساۋدا اينالىمى 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 29 پايىزعا وسكەن. مۇنىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ەكسپورت 13 پايىزعا وسسە، يمپورت 26 پايىزعا ارتىپ وتىر. ادەتتەگىدەي قازاقستاننان قىتايعا شيكىزات پەن ءتۇستى مەتالدار ەكسپورتتالسا، قىتايدان ەلىمىزگە شارۋاشىلىقتا تۇتىنىلاتىن تاۋاردان باستاپ، كومپيۋتەر، تەلەفون اپاراتتارى مەن ماشينا قۇرىلعىلارى جانە ت.ب. الىپ كەلىنگەن.
وسىلايشا قىتايلىقتار شەتەلدىك كاسىپورىندارىن بارىنشا كوبەيتۋگە تىرىسۋدا. مىسالعا، 2016 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا 600-دەن استام قىتايلىق كاسىپورىندار تىركەلگەن، 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 35 پايىزعا وسكەن. بۇل از بولعانداي قۇنى 28 ميلليارد دوللار بولاتىن 51 زاۋىت ەلىمىزگە كوشىرىلەتىن بولسا، ۋاقىتى كەلگەندە ولار ەكونوميكامىزدا دا ءابسوليۋتتى بيلىككە يە بولادى. باسەكەگە شىداي المايتىن جاڭادان ءتاي-تاي باسىپ كوتەرىلە باستاعان قازاقستاندىق وندىرىستەردى شىعىنعا ۇشىراتپايتىنىنا دا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
ءۇشىنشى باعىت، جۇڭگو دامۋ بانكىنىڭ ورتا ازياداعى قارجى-نەسيە ساياساتىن جانداندىرۋ. بۇل ماقساتتى تولىق جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جۇڭگو ۇكىمەتى ءتۇرلى كەشەندى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – ينۆەستيسيا جانە نەسيە. قىتايدىڭ ينۆەستيسيالىق مۇمكىندىگى جوعارى بولعانىمەن، ونى ەل ەكونوميكاسىنا تارتۋ وتە قيىن. جۇڭگو كوپ جاعدايدا ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا نەسيەگە سۇيەنەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە قىتايلىق نەسيەگە قۇنىعىپ وتىرعان قازاقستان جانە تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرى. 2008 جىلى جۇڭگو دامۋ بانكى قازاقستانعا 400 ملن. دوللار كولەمىندە نەسيە بەرسە، 2010 جىلى نەسيە كولەمى 13 ملرد. دوللارعا ارتقان. بۇل قوماقتى قارجى دا قىتايلىقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. سەبەبى، نەسيەنىڭ 5 ملرد. دوللارى مۇناي وندىرىسىندەگى قىتايلىق جانە قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا جۇمسالسا، 3،5 ملرد. دوللارى قىتايلىق تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا كەتكەن. وسىلايشا قىتايلىقتار ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قارجى-نەسيە ساياساتىن جانداندىرىپ كەلەدى. مىسالىعا، 2016 جىلدىڭ باسىندا عانا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە 30 ملرد. دوللار كولەمىندە نەسيە بولگەن. بۇل تومەنگى پايىزبەن بەرىلەتىن نەسيەلەر جۇڭگو الدىنداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بەرەشەك قارىزدارىن كوبەيتكەن. تمد ەلدەرى ىشىندە قىتايعا ەڭ قوماقتى قارىزدار ەل قازاقستان. بەرەشەك قارىزىمىز 12 ملرد. دوللاردان اسىپ جىعىلادى. قىتايلىق تومەنگى پايىزبەن بەرىلەتىن نەسيەنىڭ وزىندىك شارتتارى دا جوق ەمەس. ەندى سول شارتتاردى شولىپ وتسەك. نەسيە تومەنگى پايىزبەن (1،5-3) 20 جىلعا بەرىلەدى. ال بۇل نەسيەلەر مىندەتتى تۇردە مۇناي-گاز ءوندىرىسى مەن ونى تاسىمالداۋ جانە تاۋ-كەن ءوندىرىس ورىندارىنا جۇمسالۋى ءتيىس. ودان قالدى بۇل نەسيەلەر سول ەلدەردەگى قىتايلىق كاسىپورىندارمەن بىرلەسكەن جوبالارعا بەرىلەدى جانە قىتايلىق جۇمىسشىلار تارتىلۋى كەرەك. نەسيەنىڭ تومەنگى پايىزى ورتالىق ازيا ەلدەرىن قاتتى قىزىقتىرعانى بەلگىلى، الايدا شيكىزات كوزدەرىنە تاۋەلدى بۇل مەملەكەتتەر نەسيەنى ۋاقىتىلى قايتارا الماعان جاعدايدا قىتايمەن تابيعي بايلىقتارىن بولىسۋگە ءماجبۇر. مىسالىعا، تۇركىمەنستان تابيعي گازعا باي گالكانىش وندىرىسىنە بولىنگەن 8 ملرد. دوللار نەسيەنىڭ وتەمىن قىتايعا ەڭ ارزان باعامەن گاز تاسىمالداۋ ارقىلى وتەسە، باۋىرلاس قىرعىز ەلى وش –يركەشتام اۆتوماگيسترالىنە بەرىلگەن 1،2 ملرد . دوللار نەسيەنىڭ وتەماقىسى رەتىندە قىتايعا التىنعا باي يشتامبەردى كەنىن بەرگەنى ءمالىم.
جۇڭگو ەلى الەمدىك ەكونوميكادا ۇلتتىق مۇددەسىن قىزعىشتاي قورىعان اككى مەملەكەت. اۋزىن ايعا بىلەگەن اقش سەكىلدى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ وزىنە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان دەس بەرمەيتىن جۇڭگو جەر قويناۋى تابيعي بايلىققا باي قازاق ەلىنە سۋ تەگىن نەسيە تاراتۋىندا وزىندىك ىشكى ەسەپتەرى بار. ارينە، XXI عاسىردا شەكارانى تارس بەكىتىپ، توماعا تۇيىق ساياسات ۇستانۋعا دا بولمايدى. ءبىراق وزىمىزدەن ەكونوميكالىق كۇشى وراسان زور كەز كەلگەن مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسقا تۇسكەندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە ۇمىتپاعان ءجون. كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر سىرتتان قارجى تارتۋ ماقساتىندا اۋىر شارتتارعا كونۋگە ءماجبۇر. افريكانىڭ زيمبابۆە، انگولا، نيگەريا سەكىلدى ەلدەرى قىتايدىڭ نەسيە شىرماۋىنا ءىلىنىپ، شيكىزات قورلارىن وتەماقى رەتىندە بەرۋگە ءماجبۇر. الىسقا بارماي جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ دە تاجىريبەسى بىزگە ساباق بولۋى ءتيىس. سوڭعى كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قىتايمەن بىرلەستىك ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. قىتايمەن بىرلەسسەك قوماقتى قارجىدان قىسىلمايتىنىمىز بەلگىلى، الايدا تۇبىندە كىم ۇتاتىنىن باعامداعان ءجون. كۇرىش وندىرۋدەن الەمدىك دەرجاۆا بولعىسى كەلىپ، قىتايمەن بىرلەسكەن ەفيوپيا ەلىنىڭ جەر قۇنارلىعى جوعالىپ، سوڭىندا اشارشىلىققا ۇشىراعانى بۇكىل الەمگە ايان.
سوندىقتان، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مۇناي-گاز سالاسىنداعى جۇڭگو ۇلەسىنىڭ قارقىندى ءوسۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. مۇناي-گاز سەكتورى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى ساقتايتىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالا ەكەندىگىن ۇمىتپاعان ءجون. ەكىنشىدەن، قىتايلىق كاسىپورىنداردىڭ ەلىمىزدە ساڭىراۋ قۇلاقشا كوبەيۋىن توقتاتۋ قاجەت. ونسىز دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا باسەكەگە ىلەسە الماي جاتقان كاسىپورىندارىمىزدى ءوز قولىمىزبەن تۇنشىقتىرىپ المايىق. ۇشىنشىدەن، قىتايلىق نەسيەگە دە بايقاپ قول سالعان ءجون. ارزان نەسيە دەپ شەنەۋنىكتەر جار سالعانىمەن، سول نەسيە ءتيىستى جەرگە جۇمسالماي قولى ۇزىنداردىڭ قالتاسىنا كەتىپ جاتقانى دا ءمالىم. بۇگىنگىدەي ەكونوميكالىق اۋىر جاعدايدا قارىزدى قايتارۋ دا وڭايعا سوقپايتىنى ايدان انىق. تۇپتەپ كەلگەندە قاقپانداعى «ءدامدى ىرىمشىككە» الدانعان تىشقان ۇقساپ، موينىمىزعا قارىز قۇرىعى ءىلىنىپ جۇرمەسىن.
ءجۇسىپ جۇبات
