مەديسينالىق ساقتاندىرۋ دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ حالىق ءۇشىن پايداسى قانداي؟ مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جارناسى قالاي تولەنەدى؟ جارنا قانشا تەڭگەنى قۇرايدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتىڭ جاۋابىن ءبىلۋ ءۇشىن Qamshy.kz ءتىلشىسى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەرىك بايجۇنىسوۆپەن سۇحباتتاستى.
- حالىق اراسىندا مەديسينالىق ساقتاندىرۋدى جەتە تۇسىنبەيتىندەر كوپ. ول جۇرتشىلىققا نە بەرەدى؟ وسى جايلى قىسقاشا ايتىپ بەرسەڭىز؟
- جۇيە مەملەكەت، جۇمىس بەرۋشى مەن ازاماتتار اراسىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ءپرينسيپى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ەكونوميكا قانشا دامىسا دا بۇكىل دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ پروبلەمالارىن بيۋدجەتتىڭ موينىنا ءىلىپ، جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە ىسىرىپ قويۋعا بولمايدى. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى تەك مەديسيناعا عانا بايلانىستى ەمەس. ول ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا، جۇمىس ىستەيتىن جەرىنە جانە ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنە تاۋەلدى. بۇل جۇيە بارشاعا تەڭدەي مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني، ازاماتتاردىڭ بارىنە بىردەي، ءبىرىڭعاي پاكەت ۇسىنىلادى. مۇندا جارنانى اركىم شاما-شارقىنشا تولەپ، مەديسينالىق كومەكتى قاجەتتىلىگىنە قاراي الادى. جۇيەگە قاتىسىپ، جارنا تولەيتىن ازاماتتار جوعارى تەحنولوگيالىق كومەك تۇرلەرىن تەگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك الادى. بىلايشا ايتقاندا، قاجەتتىلىك تۋىپ جاتسا بۋىن، جۇرەك، بۇيرەك الماستىرۋ سىندى باعاسى بىرنەشە ميلليون تۇراتىن وپەراسيالاردى تەگىن جاساتا الادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل جۇيەدە ساقتاندىرىلعان ازاماتتار كەز كەلگەن كلينيكانىڭ جاردەمىنە جۇگىنە الادى. مۇنداي جاعدايدا قور كلينيكانىڭ ساقتاندىرۋ پاكەتى شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتۋگە كەتكەن شىعىندارىنا جاۋىپ بەرەدى.
ەكىنشىدەن، ساقتاندىرىلعان ازامات كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديسينالىق كومەك پەن مىندەتتى ساقتاندىرۋ پاكەتتەرى شەڭبەرىندەگى مەديسينالىق كومەك ءۇشىن قوسىمشا تولەمدەردىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن بوساتىلادى.
ۇشىنشىدەن، قور تاراپىنان فارماسيەۆتيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىم رەتىندە تاڭدالعان كەز كەلگەن ءدارىحانادان كەڭەيتىلگەن ءتىزىم بويىنشا دارى-دارمەك الا الادى.
تورتىنشىدەن، اي سايىن ساقتاندىرىلعان ازاماتتىڭ ءوز اتىنا اۋدارىلعان جارنالار مەن مەديسينا مەكەمەلەرىندە كورسەتىلگەن كومەك جايلى مالىمەت الۋعا مۇمكىندىگى بار.
بەسىنشىدەن، قور بولاشاقتا مەديسينالىق قىزمەت ساپاسى تومەن بولعان جاعدايدا نەمەسە مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىنىڭ قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا ساقتاندىرىلعان ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كوزدەپ وتىر. جۇيەنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – مەديسينا سالاسىن دامىتۋعا، باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىندە.
- مەملەكەت ءقازىر دە حالىقتى شەكتەۋلى بولسا دا تەگىن مەديسينالىق كومەكپەن قامتىپ كەلدى. ەندەشە مۇنىڭ قاجەتتىگى قانشا؟
- جالپى جەر بەتىندەگى حالىق شالدىعاتىن سىرقاتتاردىڭ ءبارى بىردەي، ونى ەمدەۋ جولدارى دا بىر-بىرىنە ۇقساس. ءبىراق ءار ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى حالقىنىڭ مادەني، مەنتالدىق ەرەكشەلىكتەرىنە، تۇرمىسى مەن سالت-داستۇرىنە قاراي بەيىمدەلگەن. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (وەسر) زەرتتەۋلەرى تۇرعىنداردىڭ ءومىر جاسى ۇزاق ەلدەردە اۋىر سىرقاتتار دەڭگەيى جانە قاتەرلى ىسىك، جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارى مەن سۋسامىردان كوز جۇماتىندار سانى وتە از ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. ال، ءومىردىڭ ۇزاقتىعى مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ادام باسىنا قاراي بولەتىن شىعىندارىمەن قابىسىپ جاتىر. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە حالقىنىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشى جوعارى دەگەن 10 مەملەكەت انىقتالدى، سولاردىڭ الدىڭعى ۇشتىگىنە جاپونيا، يتاليا مەن شۆەيساريا ەنەدى. جاپوندار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ءار ادام ءۇشىن 3،213$، يتالياندىقتار 3.012$، شۆەيسار ۇكىمەتى 5.643$ بولەدى. اتالعان ەلدەردە حالىقتىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى 82 جاستان جوعارى.
- ال، بىزدە قالاي؟ مەديسيناعا قانشا قاراجات بولىنەدى؟
- كەشەگى كسرو مەديسيناسى تەك قانا ەكستەنسيۆتى سيپاتتا دامىدى. بار كۇش دارىگەرلەر، مەدبيكەلەر مەن اۋرۋحاناداعى ورىن سانىن كوبەيتۋگە جۇمسالدى. ەمدەۋ مەن دياگنوستيكا تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە ينۆەستيسيا سالۋدىڭ ورنىنا «اۋرۋحاناداعى ورىن» سانىن قۋدىق. بۇل كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان كۇيرەۋىنە اكەپ سوقتىردى. مۇنى اسىرەسە، 80-90-شى جىلدارى وتاندىق ستاسيونارلار كومەگىنە جۇگىنگەن ازاماتتار ۇمىتا قويعان جوق. ول كەزدە وزىڭمەن بىرگە توسەك-ورىننان باستاپ، دارى-دارمەك، داكە ت.ب. الا بارۋعا تۋرا كەلەتىن. سەبەبى اۋقىمدى كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلگەن جۇيە ەكونوميكالىق قيىن زامان تۋعان كەزدە ومىرشەڭ ەمەستىگىن كورسەتىپ بەردى. دارىگەر ماماندىعىنىڭ بەدەلى تومەندەدى. ءقازىر «اق حالاتتىلاردىڭ» 70% ايەلدەر قاۋىمى قۇرايدى. ال، ولاردىڭ ايلىعى ورتاشا جالاقىنىڭ 70% اسپايدى. مەديسينا ماماندارىنىڭ جالاقىسى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ناتيجەسىنە ەمەس، ماماندانعان سالاسىنا، عىلىمي جانە بىلىكتىلىك دارەجەسىنە تاۋەلدى. بۇگىندە قازاقستاندا دەنساۋلىق سالاسىنا ءىجو-نىڭ 3-اق پايىزى بولىنەدى. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قارجى جەتپەيتىنىن مويىنداۋ كەرەك. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى ءىجو-نىڭ 8 پايىزىن، اقش 17 پايىزىن دەنساۋلىق سالاسىنا بولەدى. وسىنشا قاراجات بولىنگەن سوڭ شەتەلدىك اۋرۋحالاردىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيى مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى دا جوعارى. ءبىزدىڭ كلينيكالارىمىزدىڭ قازىرگى جابدىقتالۋ دەڭگەيى شەتەلدىكىنەن كەم تۇسپەيدى. ءبىراق بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جەتىسپەۋى جانە قىزمەت سانى مەن كولەمىن قولدان شەكتەۋ سالدارىنان وتاندىق مەديسينا تولىق دامۋعا مۇمكىندىك الا الماي وتىر. دەگەنمەن ىجو-نەن قاجەتتى سومانى بولگەن كۇندە دە كوپ ەشتەڭە وزگەرە قويمايدى. ءبىز حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن جانە ونىڭ كۇندەلىكتى سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن مەديسينالىق يەدولوگيا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. حالىقتى مەديسينالىق قىزمەتپەن بارىنشا قامتىپ، دارىگەرلىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. وسى ماقساتتا قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءتۇرلى مودەلدەردىڭ جاعىمدى-جاعىمسىز جاقتارىن سارالاي كەلە، بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن تاڭدادى.
- دەگەنمەن بۇل جۇيەگە قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقاندار كوپ قوي...
- البەتتە، بيزنەس وكىلدەرى بۇعان سكەپتيكالىق كوزقاراسپەن قارايدى. سەبەبى ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپتى بولۋ قيىن جانە بۇل مىندەتتى مەملەكەتكە ىسىرا سالۋ وڭاي ءارى كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. قازىرگى تەحنولوگيالار مەن مەديسينانىڭ دامۋ قارقىنى سالاعا قوسىمشا قارجى قۇيۋدى تالاپ ەتەدى جانە مىندەتتى مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن باسقا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەرەتىن جول جوقتىڭ قاسى. ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزبەيىنشە مەديسينانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ورتاق جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى شىعىندى مەيلىنشە ازايتىپ، سىرقاتتانىپ قالعان جاعدايدا مەديسينالىق كومەكتى بارىنشا كوپ الۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. ساقتاندىرۋ جايلى ءسوز بولعاندا «كوپ اۋىرمايتىنىن» العا تارتقاندار اسىرەسە، جاستار «نەگە مەن بىرەۋ ءۇشىن اقشا تولەۋىم كەرەك» دەپ نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتادى. ال، اۋىر دياگنوز قويىلعان جانە قىمبات ەم-دوم مەن دارى-دارمەك قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان ازاماتتار تەگىن مەديسينالىق كومەك پەن ونىڭ قولجەتىمدىلىگى دەگەننىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ءبىز تولەگەن جارنالارىمىزدىڭ ءدال ءقازىر اۋرۋحانانىڭ رەانيماسيا بولىمىندە جاتقاندارعا نەمەسە ورگان الماستىرۋعا ءزارۋ سىرقاتتارعا كومەكتەسە الاتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سالىق پەن ساقتاندىرۋ جارناسىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق مىنە، وسىنداي.
- ساقتاندىرۋ جارناسىن بيىل جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر تولەيدى. ال، باسقا ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن جارنانى كىم تولەيدى؟ مەملەكەت زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەردى ءومىر بويى ساقتاندىرا ما؟
- دۇرىس ايتاسىز، بيىل جارنانى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر تولەيدى. ياعني، جۇيەگە الدىمەن ەكونوميكالىق بەلسەندى دەگەن قوس سانات جۇمىلدىرىلىپ وتىر. جۇمىس بەرۋشى قاراماعىنداعى جۇمىسكەر ءۇشىن ونىڭ ايلىعىنان 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 1%، 2018 ج. – 1،5%، 2020 ج. – 2%، 2022 ج.باستاپ – 3% جارنا اۋدارادى. جەكە كاسىپكەرلەر ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 5% اۋدارادى. 2018 جىلى جارنانى مەملەكەت پەن ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعاندار اۋدارا باستايدى. 2019 جىلى جۇمىسكەرلەر ءوز ايلىعىنان 1 پايىز جارنا تولەيدى. ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋدە نەگىزگى سالماق مەملەكەتكە تۇسەدى. مەملەكەت جەڭىلدىگى بار 14 ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن 2018 جىلدىڭ 1قاڭتارىنان باستاپ جارنا تولەيدى. ونداي ازاماتتاردىڭ جالپى سانى 10 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ال، بۇل قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى دەگەن ءسوز. مەملەكەت 2018 جىلى ورتا ەسەپپەن العاندا اتالعان ساناتتارعا جاتاتىن ءار ازامات ءۇشىن اي سايىن 5029 تەڭگە اۋدارادى. ولاردىڭ قاتارىندا: بالالار، زەينەتكەرلەر، مۇگەدەكتەر، جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن تۇلعالار، جۇمىس ىستەمەيتىن جۇكتى ايەلدەر، بالا تۋۋىنا، جاڭا تۋعان ءسابيدى اسىراپ الۋىنا بايلانىستى جانە بالاسى ءۇش جاسقا تولعانشا دەمالىس العاندار، 18 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالا كۇتىمىمەن اينالىساتىن جۇمىس ىستەمەيتىن تۇلعالار، ۇوس قاتىسۋشىلارى مەن ارداگەرلەر، سوت ۇكىمى بويىنشا قىلمىستىق-تۇزەۋ كولونياسىندا جازاسىن وتەپ جاتقاندار، تەرگەۋ يزولياتورىندا وتىرعاندار، جۇمىسسىز ورالماندار، «التىن القا»، «كۇمىس القا»-مەن ماراپاتتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان، سونداي-اق، ءى جانە ءىى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالار، ورتا، كاسىپتىك-تەحنيكالىق، ورتادان كەيىنگى، جوعارعى ءبىلىم، سونداي-اق جوو-نان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىپ جاتقاندار. سوندىقتان مەملەكەت جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارىپ وتىر دەۋگە ەش نەگىز جوق.
- مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە ەنۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
- مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كىرۋ ءۇشىن الدىمەن ەمحاناعا تىركەلۋ قاجەت. الداعى ۋاقىتتا ءمامس پاكەتتەرىن پايدالانعىڭىز كەلسە الدىمەن ەمحانا تاڭداڭىز. ەمحانانى تۇرعىلىقتى جەرىڭىز بويىنشا تاڭداۋعا بولادى. سودان كەيىن تىركەۋدە بارسىز با تەكسەرىڭىز. ونى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى (egov.kz) ارقىلى تەكسەرۋگە بولادى. ەگەر بۇرىن-سوڭدى ەش جەرگە تىركەلمەگەن ازاماتتار وسى پورتال ارقىلى كەز كەلگەن ەمحاناعا تىركەلە الادى. ال، عالامتوردى پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جوق تۇرعىندار ونى جاقىن ماڭداعى ەمحانا ارقىلى تەكسەرەدى جانە تىركەلەدى. تىركەلۋ ءۇشىن جەكە كۋالىك پەن ەركىن فورمادا ءوتىنىش جازۋ قاجەت. مىندەتتى ساقتاندارۋ پاكەتى شەڭبەرىندەگى مەديسينالىق كومەكتى 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ پايدالانۋعا بولادى.
- وركەنيەتتى ەلدەردە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى بار جانە بۇرىننان جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل ەلدەر اتالمىش جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى نە ۇتتى؟ جانە ۇتىلعان تۇستارى بولۋى مۇمكىن بە؟
- بۇگىندە الەمدە ساقتاندىرۋدىڭ: مەملەكەتتىك، جەكە مەنشىك جانە قوعامدىق سىندى ءۇش ءتۇرلى جۇيەسى قالىپتاسقان. قازاقستان سونىڭ ىشىندە قوعامدىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن تاڭداپ الدى. سەبەبى ونىڭ الەۋمەتتىك تۇسى باسىم. ونىڭ ۇستىنە، دامىعان ەلدەردىڭ كوبىندە الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى دالەلدەندى. ءبىراق ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بولعاندىقتان ءبىر مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىن كوشىرىپ الۋعا بولمايدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ونى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بەيىمدەۋ، سالاعا كەرى اسەر ەتەتىن تاجىريبەلەردەن ساقتانۋ، الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان توپتاردى قولداۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىلدى. ءبىراق، مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ ۇلگىسى بىزدىكىنە وتە جاقىن ەل رەتىندە گەرمانيا مەن ليتۆانى اتاپ وتۋگە بولادى.
جالپى ايتقاندا، ساقتاندىرۋ مەديسيناسى دارىگەرلەرگە ەڭبەكاقىنى ساعاتىنا قاراپ ەمەس، اتقارعان ەڭبەگىنە قاراي تولەۋ جۇيەسىنە كوشۋدى كوزدەيدى. بۇل كلينيكالاردىڭ پاسيەنتتەردى از شىعىنمەن تەز ەمدەپ جازۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە پاسيەنت كلينيكا مەن دارىگەر تاڭداۋ قۇقىعىنا يە بولادى جانە جۇيە جۇمىسىنداعى باستى زۆەنوعا اينالادى. ەڭبەكاقىسى كوبەيگەن دارىگەر دە بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرىپ وتىرۋعا ىنتالى بولادى. مەملەكەت حالىقتىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن، پاسيەنتكە باعىتتالعان مەديسيناعا قول جەتكىزەدى.
سۇحباتتاسقان: اسەم المۇحانبەت
