«تولەرانتتىق» اتاۋى حالىقارا­لىق تەرمين ءسوز بولعانىمەن، ماعى­ناسى قازاقتىڭ ءتول ءسوزى – كادىمگى مامىلەگەرلىك دەگەننىڭ بالاماسى. ول قا­راپايىم تۇرمىستا كورشىنىڭ كور­شىگە دەگەن ماملەگەرلىگىنەن باستاپ، كەڭ اۋقىمدا مادەنيەتتەر اراسىن­داعى، ءدىني كونفەسسيالار، ۇلتتار، ۇلىستار، تىلدەر اراسىنداعى ءوزارا مامىلەگەرلىكتى، ىمىرالاسۋدى ءبىلدى­رەدى. ەڭ باستىسى –قازاقتىڭ مامىلەگەرلىگىندە شەك جوق ەكەنىن ەشكىم جوق­قا شىعارا الماس.

ءدىن – ادامزاتتىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. ءدىن ارقىلى ادامدار اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس، ەتنوسارالىق كەلىسىم، ادامي قۇندىلىق دامىپ، ءوز جەمىسىن بەرەدى. قازاقستان – كوپ ەتنوستى مەملەكەت. ءاربىر ەتنوستىڭ ءوز نانىم-سەنىمدەرى مەن ەتنو-مادەني كەڭىستىكتەرى ءارى تەولوگيالىق، ءارى الەۋمەتتىك ماسەلە بولىپ تابىلادى. ءاربىر دىندە ادام ەركىندىگى باستى ورىندا تۇرعاندىقتان اركىمنىڭ قالاعان ءدىنىن ۇستانۋ قۇقىعى بار. سونداي-اق، قازىرگى تاڭداعى كوتەرىلىپ جاتقان تولەرانتتىلىق ماسەلەسى ءوزارا سىيلاستىقپەن بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى.

«تاۋەلسىزدىك» ءسوزى – دەربەستىك، بوستاندىق، ازاتتىق، ەگەمەندىك، ەركىندىك سياقتى ماعىنالاردى بىلدىرەدى. قازاق ۇلتىنىڭ «قازاق» اتاۋىمەن اتالۋى دا قازاق حالقىنىڭ  ەركىن، دەربەس، وزگەگە تاۋەلدى بولماي ءومىر سۇرۋىنەن شىققان. تاريحىمىزدى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ قازاق حاندىعىن قۇرۋ كەزەڭىمەن قابىلداعانىمىزبەن، ودان ارىدە كوشپەلى تاۋەلسىز، ەركىن ەل بولعانىمىزدى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. س. سەيفۋللين «قازاق تاريحىنان قىسقاشا ماعلۇمات» اتتى ەڭبەگىندە: «كوپ ەلىنەن وقشاۋلانىپ شىعىپ، جاۋىنگەرلىك كاسىبىندە بولعانداردى «قازاق» دەپتى – دەگەن سوزىمەن «قازاق» ءسوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك، ەركىندىك ۇعىمى ەكەنىن كونەدەن كەلە جاتقان مىسىر، پارىس، وزبەك، ورىس جازبالارىنداعى تاريحي دەرەكتەر راستايدى» دەپ تۇيىندەگەن. سول تاريحتاعى حاندارىمىزدى اق كيىزگە ايالاپ كوتەرگەن كۇنىمەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى تاۋەلسىز قازاق حالقىنىڭ جەڭىسى ەمەس پە؟! مەملەكەت باسشىسى ن.نازاربايەۆ: «تاۋەلسىزدىك – ءتىلىمىزدى جاڭعىرتىپ، ءدىنىمىزدى قايتارعان، تاريحىمىزدى تۇگەندەپ، تاعدىرىمىزدى تاڭداعان ۇلى كۇن. تاۋەلسىزدىك – تاۋەكەلى جەتكەندەردىڭ عانا پەشەنەسىنە بۇيىراتىن باقىت» دەگەن بولاتىن.

تاۋەلسىزدىك ءبىزدى قاعاجۋ كورگەن تىلىمىزگە دە، قۋدالاۋ كورگەن دىنىمىزگە دە قاۋىشتىردى. ءدىنىمىز جۇدەۋ تارتقان كوڭىلىمىزگە يمان نۇرىن ۇيالاتتى. رۋحاني تالپىنىستاردىڭ ناتيجەسىندە كەشەگى ماتەرياليستىك دۇنيەتانىمنىڭ كەرى اسەرىنەن قۇتىلىپ، ادامزات ۇرلىق-قار­لىق، زورلىق-زومبىلىق، وشپەندى­لىك، اشكوزدىك، ارسىزدىق سياقتى جاھان­دانۋعا جۇتىلىپ كەتۋدىڭ الدىنا توسقاۋىل قويىلدى. اتا-بابامىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن يسلام ءدىنىنىڭ تاريحىن، ءداستۇرىن، شاريعات نورمالارىن وقىپ-ۇيرەنىپ، ۇرپاقتىڭ جادىندا قالدىرۋ كەرەك ەكەنىن دە ۇقتىق. سەبەبى، قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن بولاشاعى ءاردايىم يسلام قۇندىلىقتارىمەن ۇشتاسقان. قازاق حالقى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرىن ماعىنالى دا، باياندى وتكىزدى. ەندى، وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىندا نە ىستەۋ كەرەك؟ دەگەن سۇراۋلى ويىمىزدى يسلام تاريحىمەن ءبىر بايلانىستىرىپ كورەلىك.

مەككە كەزەڭىندە تۇسكەن اياتتار اللا تاعالا مەن ادامزاتتىڭ، ادام بالالارىنىڭ ءوزارا ارا-قاتىناسىن رەتتەيتىن ءدىني-احلاقي قاعيدالاردى قۇرادى. كونەدەن كەلە جاتقان قاتە تانىم، ادىلەتسىزدىك جانە بولىنۋشىلىك سەكىلدى قوعام بۇتىندىگىن بۇزاتىن ارەكەتتەردىڭ الدى الىندى. ال، يسلام تاريحىنداعى «ءمادينا كونستيتۋسياسى» مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان رەسمي تۇردە ءمادينا كەزەڭىندە بەكىتىلدى. بۇل اتا زاڭدا ءدىن بوستاندىعى اشىق كورسەتىلۋىنە بايلانىستى وزگە ءدىن وكىلدەرى دە كەلىسىپ، مويىنداعان العاشقى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بولدى. 40-دان استام بابتان تۇراتىن ءمادينا كونستيتۋسياسىندا شاريعات تالاپتارى نەگىزىنەن تومەندەگىدەي ءۇش باعىتتا ىسكە اسىرىلدى دەۋگە بولادى.

1. مۇسىلماندار اراسىندا يماني باۋىرلاستىق وداعىن قۇرۋ.
2. ءمۇنافىقتاردى (ەكى جۇزدىلەردى) بيلىككە جاقىنداتپاي، ساقتىقتى كۇشەيتۋ.
3. كىتاپ يەلەرىمەن تولەرانتتىلىق كەلىسىم شارتىن جاساسۋ.

اۋەلگىسى، مۇحاممەد پايعامبار ءماديناعا كوشىپ كەلىسىمەن عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى حالىق – اۋس پەن حازراج اراسىنداعى رۋ-تايپالىق قاقتىعىس پەن ىشكى ساياسي-يدەولوگيالىق ىرىتكىگە توسقاۋىل قويدى. سونىمەن قاتار، مۇھاجيرلەر (مەككەدەن قونىس اۋدارعان ساحابالار) مەن انسارلار (ءمادينالىق ساحابالار) اراسىندا رۋحاني باۋىرلاستىق تۇسىنىگىن ورناتىپ، بۇرىن-سوڭدى بولماعان وركەنيەتتىڭ جاڭا ءبىر ءۇردىسىن ىسكە اسىردى. بۇل وداقتاستىق قۇرانداعى: «اقيقاتىندا، يمان ەتكەندەر – ءبىر باۋىر» (حۇجرات سۇرەسى، 10-ايات) دەگەن اياتتىڭ اياسىندا قالىپتاستى.

اياتتاعى يماني باۋىرلاستىق ماسەلەسىندە «يمان» (سەنىم) ۇعىمىنىڭ ورنى قانداي؟ – دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. ماسەلەن، وتباسى نەمەسە تۋىس-تۋعان بايلانىسىن قۇراعان قاندىق، تەكتىك جاقىندىعى بار جاندار اراسىندا ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك، جاناشىرلىق سەزىمى بار. ولار ءبىر-بىرىن ىزدەۋدى، قۋانىش-قايعىنى بىرگە ءبولىسۋ مىندەتىن تابيعي تۇردە قابىلدايدى. سول تۇسىنىك نەگىزىندە وتباسى بۇتىندىگى ساقتالادى. يماني باۋىرلاستىق تا قۇددى سول ءتارىزدى ۇلكەن وتباسى سانالاتىن قوعام بۇتىندىگىن ساقتاۋدىڭ كەڭەيتىلگەن ءتۇرى ەسەپتەلدى. ويتكەنى، قوعام بۇتىندىگىن ساقتاۋدا قاندىق، تەكتىك باۋىرلاستىقتىڭ اياسى تار بولعاندىقتان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءارتۇرلى رۋحاني-ماتەريالدىق قاجەتتىلىگىن، الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى قاندىق تۋىسقاندىق شەشە المادى. وسى تۇرعىدان كۇللى ادامزاتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ءبىر تانىم، ءبىر ماقسات نەگىزىندەگى يماني باۋىرلاستىق ۇسىنىلدى. العاش مۇھاجيرلەر مەن انسارلار اراسىندا جۇزەگە اسقان يماني وداقتاستىقتىڭ ناتيجەسىندە، يسلام ءدىنى جارتى عاسىردا الەمنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنە ادىلەتتى بيلىگىن جۇرگىزسە، سوڭعى عاسىرلارداعى مۇسىلمان الەمىندەگى الاۋىزدىق وزگە ەلدىڭ بودانىنا اينالۋعا اكەلىپ سوقتى. الاۋىزدىققا ءتۇسىپ جۇرگەن باتىس الەمى، مۇحاممەد پايعامباردىڭ جۇزەگە اسىرعان «يماني وداقتاستىق» ءۇردىسىنىڭ كوشىرمەسىن «ەۆروپا وداقتاستىعى» دەگەن اتپەن قابىلداي ءبىلدى، سونىڭ ارقاسىندا كوپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 

ەكىنشىسى، مۇنافىق – سىرتتاي مۇسىلمان، ءدىن جاناشىرى بولىپ كورىنگەنىمەن ىشكى جان دۇنيەسىمەن مۇسىلماندارعا قارسى يسلام دۇشپانىنا بەرىلگەن اتاۋ. اللا تاعالا قۇراندا: «ادامداردىڭ كەيبىرەۋلەرى، ەكى ءجۇزدى (مۇنافىقتار): «اللاعا، اقىرەت كۇنىنە سەندىك» دەيدى. ءبىراق، ولار سەنبەيدى. ولار (وزدەرىنشە) اللانى جانە يمان كەلتىرگەندەردى الدايدى. ءبىراق، ولار وزدەرىن عانا الداعاندارىن سەزبەيدى» (باقارا، 8-9) دەلىنگەن.

يسلامنان بۇرىنعى ءمادينالىق ارابتاردىڭ اراسىنداعى «بۋاس» سوعىسىنان كەيىن ءاۋس تايپاسىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى ابدۋللا يبن ءۋبايدىڭ ءاۋس پەن حازراج ارابتارىنىڭ اراسىندا بەدەلى ءوسىپ، ءماديناداعى داۋلى ماسەلەلەرگە بيلىك ايتا باستادى. يبن حيشام، ابدۋللا يبن ءۋبايدىڭ ءماديناعا باسشى بولعانىن ايتسا، مۇحاممەد حاميدۋللاھ اقابا كەلىسىمىنىڭ الدىندا ءاۋس پەن حازراج ارابتارى ابدۋللا يبن ۋبايدى ءمادينانىڭ كورولى ەتىپ سايلاماقشى بولعاندىعىن ايتادى. ەكىنشى اقابا كەلىسىمىندە ءاۋس پەن حازراج وكىلدەرى حازىرەتى مۇحاممەدتى اللانىڭ ەلشىسى جانە كوشباسشى تۇلعا رەتىندە تانىعاننان كەيىن، ابدۋللا يبن ۋباي ءماديناعا كورول بولا الماي قالادى. ونىڭ ءمادينا حالقىنىڭ باسشىسى بولا الماي قالۋى مۇحاممەد پايعامبارعا جانە ونىڭ ساحابالارىنا دەگەن قارسىلىعىن  تۋدىرىپ، ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ەكى جۇزدىلىككە بارعانى ايتىلادى.

دانا حالقىمىزدىڭ: «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەنىندەي تابۋك سوعىسىنا دا سەكسەننەن اسا مۇنافىقتار قاتىسپاي، ءمادينادا بوي تاسالاپ قالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار، ولار ءجاي جاتپاي، مۇسىلمانداردى ءوز ىشىنەن ءىرىتۋدى ماقسات ەتىپ، جىمىسقى ساياساتپەن قۇبا مەشىتىنە باسەكەلەس ديرار مەشىتىن تۇرعىزدىرادى. ولاردىڭ بۇل ىسىنەن حاباردار بولعان اللا ەلشىسى مالىك يبن ءاد-دۋحشۋم جانە ءماعين يبن اديي اتتى ساحابالارىن جىبەرىپ ديرار مەشىتىن قۇلاتقىزادى.

«قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىردىڭ» كەبىن كيگەن ءمۇنافىقتار حاليفالار كەزەڭىندە دە حاريجيلىك اعىممەن بوي كوتەرسە، كەيىنگى عاسىرلاردا «ۋاحابيزم» نەمەسە «سالافيزم»اتىمەن كەڭىنەن تارالدى. سوندىقتان، مۇنداي راديكالدى اعىمداردىڭ بيلىك جاققا كوتەرىلىپ، يدەولوگيالارىمەن بۇقارا حالىققا ىقپال ەتۋلەرى، ب ا ق ەركىن جۇمىس ىستەۋلەرى، قوعامداعى ورتالىقتاردى نەمەسە بەلگىلى ءبىر بازارلاردى يەمدەنۋلەرى، ءتىپتى، مەشىتكە كەلسە كوپشىلىك جاماعاتقا قوسىلماي سىرتتا توپتاسىپ بولەكتەنىپ تۇرۋلارى ەل بىرلىگىن بۇزاتىن ارەكەتتەر بولىپ تابىلادى.

ءۇشىنشىسى، مۇحاممەد پايعامبار ءما­ديناعا كەلىپ قونىستانعان سوڭ قالانىڭ بەدەلدى كىسىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ، مەملەكەتتىك اتا زاڭدى بەكىتتى.  ءمادينا تۇرعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرايتىن ياھۋديلەر، حريستياندار جانە مۇسىلماندار اراسىنداعى قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندە بىرنەشە بابتان تۇراتىن كەلىسىم شارت جاسالدى. بۇل تۋرالى ءدىنتانۋشى م.يساحان: «ءمادينا كونستيتۋسياسىنىڭ 1ء-شى بابىندا «بۇل كىتاپ (كەلىسىم قۇجاتى)، مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان قۇرايىش پەن ءمادينا مۇسىلماندارى، ولارعا باعىنىشتىلار مەن كەيىن قوسىلعاندار جانە بىرگە سوعىسقاندار اراسىندا ءتۇزىلدى» دەپ، ءياسريفتى مەكەن ەتكەن مۇسىلماندارمەن بىرگە، ءنادىر، قاينۋقا، قۇرايزا ياھۋدي تايپالارى جانە وزگە دە ءبىرلى-جارىم حريستيانداردىڭ قۇقىقتارى قورعالاتىنىن جەتكىزەدى» دەگەن. 

باتىستىق عالىم س.ارنولد مۇسىلماندىق باسقارۋ جۇيەسى جونىندە: «مۇسىلمان باسشىلاردىڭ قول استىنداعى حريستياندارعا كورسەتكەن كەڭشىلىگى تۇنىپ تۇرعان ونەگە. العاشقى كەزەڭدەگى تولەرانتتىلىق باسقارۋ جۇيەسى كەيىنگى ۇرپاقتاردا دا جالعاسىن تاپتى. تاريحتاعى حريستيان وكىلدەرىنىڭ مۇسىلماندىقتى قابىل ەتۋلەرىن سەنىم ەركىندىگى نەگىزىندە بولعانىن كەسىپ ايتا الامىز. كۇنىمىزدە دە حريستيانداردىڭ مۇسىلمان ەلدەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتۋى سول تولەرانتتىلىقتىڭ ايعاعى ەمەس پە؟!» دەيدى. دەمەك، تولەرانتتىلىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرۋ – وزگە ءدىن وكىلدەرىنە يسلام ءدىنىنىڭ جارقىن بەينەسىن ءىس جۇزىندە كورسەتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى. قۇراندا: «ەگەردە ولار (وزگە ءدىن وكىلدەرى) بەيبىت بىتىمگە كەلۋگە ىڭعاي تىنىتسا، سەن دە وڭ ىڭعاي تانىت...» (ءانفال سۇرەسى، 61-ايات) دەگەن اياتتىڭ تاپسىرىنە يمام ماتۋريدي: «ولار (مۇسىلمان ەمەستەر) بىزدەن (مۇسىلمانداردان) بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ۇسىنىس جاسايتىن بولسا، ونى قابىل ەتۋ بىزگە مىندەت بولادى. ءتىپتى، ولار بەيبىت كەلىسىمدى قالاماسا دا، قاجەتتىلىك ءۇشىن (بەيبىتشىلىك ءۇشىن) ءبىز ولاردى بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋىن سۇراۋىمىز كەرەك» دەپ اشىقتاپ وتكەن. يسلام ءدىنى ءاردايىم بەيبىت قوعام قالىپتاستىرۋعا ۇندەيدى. ال ەلىمىزدەگى تولەرانتتىلىق اتا-بابامىزدان، داستۇرىمىزدەن كەلە جاتقان قۇبىلىس. ءبىز باسقا ەتنوس وكىلدەرىن جاتسىنبايتىن اشىق ۇلت رەتىندە قالىپتاستىق. ەندەشە، ءاربىر قازاقستان ازاماتى ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا، ونى نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.

س.وقان ۇلى،

ق ر ءدىاقم دىك ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى