– امانسىڭ با، ءشامشى؟ كەل، وتىر... اندەرىڭدى جاقسى بىلەمىن... ءبىزدىڭ ۇيدەگى زۋھرا جەڭەشەڭ ءوزىنىڭ تاتار اندەرىنەن سوڭ سەنىڭ «اقماڭدايلىمىڭا» باسادى. بۇگىن سەنى كورگەنىمدى ايتىپ قۋانتايىنشى، – دەدى ديمەكەڭ.
– راقمەت، ديماش اعا... مەن ءاندى "ءارۋاق" دەپ بىلەمىن. ءارۋاقتى سىيلاعانىڭىزدى ايتا-ايتا جۇرەرمىن.
قونايەۆ (جىميىپ): – «ءارۋاق» دەگەن ءسوزىڭ جاقسى ەكەن. بىزدەر بۇل ءسوزدى ايتپاي كەتكەلى قاي زامان...
ءشامشى: – ال مەن ءسىزدى تەك ورىسشا سويلەيدى، ەسكى سوزدەردى بىلمەيدى دەپ ويلاۋشى ەدىم. كەشىرىڭىز، اعا.
قونايەۆ (كۇرسىنگەندەي بولىپ): – ءاي، ءشامشى-اي! «زامانا سەنىمەن ساناسپايدى، سەن ساناس» دەگەن. مەن دە سول زاماننىڭ ق ۇلى بولدىم. ونى بىرەۋلەر تۇسىنسە، بىرەۋلەر تۇسىنبەس... مەن ءۇشىن سول قايعى.
ءشامشى: – ديماش اعا، ول جاعداي مەنىڭ دە باسىمدا بار. مەنىڭ اندەرىم كوبىنە جيىن-تويدا، ىشكىلىك ۇستىندە ايتىلادى. ال ول اندەر مەنىڭ جۇرەگىمدەگى شەردەن، مۇڭنان شىققان بولاتىن. جۇرتشىلىق ونى بىلمەيدى-اۋ دەپ قامىعام.
قونايەۆ (ويلى): – ءيا، سەنىڭ دە، نۇرعيسانىڭ دا اندەرىندە ءومىر بار. وتكەن شاعىما ويلاپ قاراسام، ءومىر دەگەنىڭ سارقىراپ جاتقان اساۋ وزەنگە سالىنعان جالعىز اياق اسپالى كوپىردەي قيىن وتكەل. امان-ساۋ وتە الامىز با، ءبىراق؟...
ءشامشى: – مىنا سوزىڭىزدەن مەنىڭ قۇلاعىما ءان ەستىلگەندەي بولىپ تۇر، ديماش اعا. مەن ەندى "وتكەل" دەگەن ءان جازايىنشى.
قونايەۆ (كۇلىپ): – قوي-قوي... ەگەر سەن ساراي اقىندارىنداي ءان جازىپ كەتسەڭ، سەنى مەن تۇگىلى ەلىڭ سىيلاماي كەتەدى.
ءشامشى: – ءسىزدى، ماسكەۋ جاعىن بىلمەدىم، قازاق حالقى تۇگەل سىيلايدى.
قونايەۆ: – «تۇگەل» دەگەنىڭە تاعى دا كۇمانىم بار. نەگە ەكەنىن، قاراعاندىدا تۇراتىن نۇرسۇلتان دەگەن ءىنىمنىڭ – ول دا باستىق – سوزىمەن ايتايىن:
قيىن عوي جالپاق جۇرتقا تۇگەل جاقپاق،
كوڭىلىن جاقسى-جامان تۇگەل تاپپاق.
قاق جارىپ قارا قىلدى جۇرسەڭ-داعى،
جۇرەدى بىرەۋ ماقتاپ، بىرەۋ داتتاپ.
ەندى ءتۇسىندىڭ بە؟
ءشامشى (ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ): – اپىر-اي، ديماش اعا، ءسىز ولەڭ دە جاتتايدى ەكەنسىز عوي!
قونايەۆ (جىميىپ): – ەگەر مەن ءسۇيىنباي اقىننىڭ قىرعىز اقىنى قاتاعانعا بۇكىل قازاق حالقىنىڭ اتىنان ايتقان ولەڭىن جاتقا وقىسام، سەن مەنى قونايەۆ كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ، ماقتاندى دەيسىڭ-اۋ، ءا؟
ءشامشى: – شىنىمدى ايتايىن، ءسۇيىنباي اقىندى بىلگەنىممەن، الگى ولەڭى ەسىمدە جوق.
قونايەۆ: – مەن ولەڭدى ءقايبىر جاقسى ومىردەن جاتتادى دەيسىڭ. «قونايەۆتىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى» دەگەنى بولماسا، قازاقستاننىڭ بار بيلىگى ماسكەۋدىڭ قولىندا ەكەنىن بىرەۋ ءبىلىپ، بىرەۋ بىلمەيدى. ءبىز ءالى تاۋەلدىمىز. ەل مۇددەسىن قورعاپ، جوعارىداعىلارمەن جاعالاسىپ جۇرگەنىمدە، بار سەنگەنىم – قازاعىم بۇل جاقتا رۋ-رۋعا ءبولىنىپ، ءوزدى-وزى قىرقىسىپ جاتادى. قازاقتار رۋعا بولىنبەي بىرىكسە عانا جاۋعا الدىرمايتىن ايبىندى ەل بولاتىنىن جىرلاعان ءسۇيىنباي اقىن نەتكەن دانىشپان، نەتكەن كورەگەن!
ءشامشى: – ديماش اعا! (كۇلىپ). رۋشىلسىڭ دەگەن وسەككە قالام با دەپ، قاي رۋدان ەكەنىمدى ەشكىمگە ايتپاۋشى ەدىم. ەندى ايتامىن.
قونايەۆ: – سولاي ەت، ءشامشى. قازاقتا «ءتۇبىن بىلمەگەن تۇگىن بىلمەيدى» دەگەن ءسوز بار. جەتى اتاسىنا دەيىن جازباي بىلەتىن اتامىزدىڭ ايرىقشا قاسيەتى دە وسىندا. قانى تازا كىسىنىڭ دەنى دە، ءتىلى دە ساۋ. «مەن – قازاقپىن!» دەگەن جۇبانعا دا تالايلار تاياق الا جۇگىردى-اۋ...
ءشامشى: – ديماش اعا، قازاعىم ايدىن شالقار تەڭىز بولسا، مەن سول تەڭىزگە ەسكەكسىز مالتىعان كىشكەنتاي قايىقپىن. سوندىقتان سىزگە ايتار ءوتىنىشىم كوپ. مەنىڭ ارتىمدا ءسىزدى ءارۋاقتاي سىيلايتىن قازاق دەگەن حالقىم بار. سىزگە سولاردىڭ تىلەگىن ايتايىن.
قونايەۆ: – ايت!
ءشامشى: – بۇگىندە بۇكىل الەمگە ايگىلى قازاقستاننىڭ داۋىرلەي وركەندەپ، باق-داۋلەتى بارىنشا وسۋىنە تەڭدەسى جوق ۇلەس قوسقان ءسىزدى «ارداقتىم» دەپ بىلەتىن حالقىڭىز ءسىزدىڭ امان بولۋىڭىزدى تىلەيدى.
ءشامشى وسىنى ايتىپ بولىپ، ورنىنان تۇرىپ، قونايەۆقا باس ءيدى. بۇل ءسوزدى ويلى پىشىنمەن تىڭداعان قونايەۆ تا العىس ايتقانداي بولىپ باس يزەدى. سەزىمتال ءشامشىنىڭ قۇلاعىنا الىستان سالعان «ەلىم-اي» ەستىلگەندەي بولدى.
قونايەۆ: – ءومىردىڭ وسى ءبىر ۇزاق تا شاڭعىت جولىندا ءبىراز نارسە اتقارعان شىعارمىن. ءبىراق مەن ونى «ەلىمە سىڭىرگەن ەڭبەگىم» دەپ ەمەس، «بورىشىم» دەپ بىلەمىن. مەنىڭ بار ارمانىم – حالقىمنىڭ بىرلىگى مەن ۇلان-عايىر دالامنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ بولدى. جاتسام، تۇرسام سونى ويلاپ، مەنەن بۇرىنعى حاتشىنىڭ وزبەكستانعا بەرىپ جىبەرگەن ءۇش اۋدانىن ايقاسىپ ءجۇرىپ كەرى قايىرتتىم. نۇرمولدا، ىبىراي، مۇحتار سەكىلدى ارداقتىلاردىڭ اتى بۇكىل وداققا ۇستەم بولۋى ءۇشىن تالاستىم. تىڭ يگەرۋدى ويلاپ تاپقان حرۋششيەۆ قازاق دالاسىن ورىستارعا تولتىرسا، مەن نانىمنىڭ مولدىعىمەن باسقالاردى جاسقاۋدى ماقسۇت ەتتىم. ءوز حالقىما، قايران قازاعىما سىڭىرگەن جالعىز ەڭبەگىم – وسى دەپ بىلەمىن.
مۇنى ەستىگەن ءشامشى ورنىنان قالاي تۇرىپ كەتكەنىن، وسىنداي نازىك ساتتەردە كوزىنەن ىرشىپ كەتەتىن قوس تامشىنىڭ قالاي قاعىپ تاستاعانىن دا اڭعارماي قالدى.
ءشامشى: – اسىل اعا... ارداقتىم... اياۋلىم... كەتەسىز-اۋ، كەتەسىز-اۋ، ءسىز دە ءبىر كۇنى!
قونايەۆ: – كوتەر باسىڭدى، ءشامشى! حان كەلەدى، كەتەدى. حالىق قالادى، تاق قالادى. جالعان دۇنيە-اي، دەسەيشى! مەنىڭ ورنىما كەلگەندەر ەلىن، جەرىن، ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالسا – جاسىم جەتتى – جەر قوينىنا ەش ارمانسىز ەنەر ەدىم. تۇر، ءشامشى! ەندى ءوز ءوتىنىشىڭدى ايت!
ءشامشى: – اينالايىن قازاعىما مىناداي ەڭبەك ءسىڭىرىپسىز. ءوتىنىشىم جوق. تەك امان بولىڭىز!
ورازبەك بودىقوۆتىڭ ەستەلىگىنەن
(قىسقارتىپ الىندى)
