ادام ءومىرىنىڭ ¼ بولىگىن ۇيقىعا جانە ونىڭ 6 جىل ۋاقىتىن ءتۇس كورۋگە جۇمسايدى. ال ويانعاننان كەيىن ءوز ءتۇسىن ۇمىتىپ قالاتىندار دا كەزدەسەدى. اتالارىمىز «ءتۇس – تۇلكىنىڭ تەزەگى» دەپ، ءتۇستى ەسكە تۇسىرمەۋدى ءجون ساناعان.

ءتۇس دەگەنىمىز نە؟

ءتۇس – ادامعا بەرىلگەن تابيعات سىيى، ونىڭ بويىنداعى سان الۋان قابىلەتىنىڭ ءبىر قىرى، دۇنيەدەگى ەڭ قۇپيا، كۇردەلى قۇبىلىس. ءتۇس – قيال پروسەسىنىڭ ۇيقى كەزىندەگى ەنجار بەينەسى. ءتۇس – ۇيىقتاپ جاتقاندا كورىنگەن تىلسىم بەلگىلەر. ءتۇس – تىلسىم قۇبىلىس. ول كەيدە ادام بولاشاعىنان حابار بەرىپ، ومىرىنە ىقپال ەتىپ جاتادى. ەرەكشە ءتۇس كورە قالساق، كۇنى بويى وز-وزىمىزگە كەلە الماي، اينالامىزداعىلارعا قايتا-قايتا ايتۋمەن بولامىز. «ءتۇس – ءتاڭىردىڭ ايانى» دەگەنگە سەنىپ، كورگەن ءتۇسىمىزدىڭ نەنىڭ نىشانى ەكەندىگىن بىلۋگە اسىعاتىندار دا بار. ال ەندى بىرەۋلەر «ءتۇس – تۇلكىنىڭ تەزەگى» دەپ، قولدى ءبىر سىلتەپ، ءمان بەرمەستەن جۇرە بەرەدى. سونىمەن قاتار ءتۇستى جورۋعا اسىعاتىندار دا جەتەرلىك...

ءدىن نە دەيدى؟

ءتۇستىڭ ءشايتانيسى دە بولادى، ءراحمانيسى دە بولادى. ءتۇستى جورۋ تەرەڭ ءىلىمدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ونى اجىراتىپ بىلە الاتىنداي ىلىمگە يە ەمەسپىز. ءار ادام جوري المايدى. اسىرەسە مىنا زاماندا بۇل ءىلىمدى بىلەتىن ادام جوق دەسە دە بولادى.

حازرەتى يمام رابباني “قۋدديسا سيررۋح” ماكتۋبات كىتابىنىڭ 1ء-شى توم 32ء-شى ماكتۋبىندا: «تۇسكە سەنبەڭدەر! ويتكەنى كوبى قيالمەن كورىنەدى، دۇرىس بولمايدى. شايتان – كۇشتى دۇشپان. ونىڭ الداۋىنان قۇتىلۋ قيىن»، – دەگەن.

كورگەن ءتۇسىڭدى كىمگە ايتۋعا بولادى؟

ەگەر كورگەن ءتۇسىمىزدى بىرەۋگە، ايتقىمىز كەلسە، تەك جاقسىلارىن ساليح (ناماز وقيتىن، اشىقشا كۇنا ىستەمەيتىن) كىسىلەرگە ايتۋ كەرەك. ويتكەنى ساليح كىسى ءتۇس جورۋ ءىلىمىن بىلمەسە دە، ءتۇستى جاقسىلىققا جوريدى، سوندىقتان ودان زيان كەلمەيدى. جامان، ارالاس تۇستەردى ەشكىمگە ايتپاعان ءجون.

ءتۇس جورۋ

«ءتۇستى كورۋىنەن ەمەس – جورۋىنان قورىق» دەمەكشى، ءتۇستى جاقسىعا جورىعان دۇرىس. ءبىر ادامنىڭ باقيلىق بولعانىن كورسەڭىز، ۇزاق جاسايدى ەكەن دەپ جورىعان حالقىمىزدىڭ دانالىعىندا شەك جوق. ءتۇس جورۋ – ەرەكشە قاسيەت. ەندەشە نازارلارىڭىزعا ادامدار ءجيى كورەتىن ءتۇس پەن ءتۇستىڭ جورىلۋىن ۇسىنامىز:

– بيىككە نەمەسە تاۋعا شىقسا، جاقسى. ونداي ءتۇس كورگەن كىسى وڭىندە ۇلكەن دارەجەگە جەتەدى.

 – جاقسى كويلەك كيسە، كىسىگە وڭىندە قۋانىش اكەلەتىن ءىستىڭ بولارىنان حابار بەرەدى.

 – ءوزىنىڭ ءولىپ قالعانىن كورسە، وندا وڭىندە ۇزاق جاسايدى.

–  ادام ايەلدىڭ قوينىندا جاتسا، وندا وڭىندە ونىڭ داۋلەتى ارتادى.

 – تىر جالاڭاش جۇرسە، وڭىندە بارلىق قايعى-مۇقتاجىنان ارىلادى.

 – باسىنا ءتاج كيسە، وندا ول وڭىندە بايلىققا يە بولادى.

 – سۇيىكتى ادامدارىڭنىڭ ءبىرىن قۇشاقتاۋ، باقىتتى بولۋدىڭ نىشانى.

– جىلاعان بولسا، وڭىندە قۋانادى.

– جىلان قۋسا، ايەلدەردىڭ ارباۋىنا تۇسەدى.

 – ساقالى اعارسا، اۋرۋعا ۇشىرايدى.

– ءۇيى قۇلاعانىن كورسە، ۇرىس-كەرىس بولادى.

 – پىشاق قايراسا، قاۋىپ-قاتەر بولادى.

 – اتتان قۇلاپ قالسا، قاتەرگە كەزدەسەدى.

ءجيى كىمدەر ءتۇس كورەدى؟

بريتانيالىق عالىمدار ءتۇستى كىمدەردىڭ ءجيى كورەتىنىن انىقتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، 2000 جۋىق ادامدى زەرتتەي كەلە ءتۇستى كوپ جاعدايدا ءبىلىمدى، ينتەللەكتىسى جوعارى ادامدار كورەدى. ءتۇستى ءجيى كورەتىن ادامداردىڭ IQ كورسەتكىشى جوعارى جانە كورگەن تۇستەرىن ەستەرىندە ساقتاپ قالادى. سونىمەن قاتار ادام ءتۇسىنىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى-تۇستى بوياۋلاردىڭ ءوزى ادامنىڭ اقىل-ويىنا بايلانىستى ەكەن.  ادام قانشالىقتى اقىلدى بولسا، ءتۇس تە سونشالىقتى جارىق بولادى. ۇيقىسى سەرگەك ادامدار ۇيقىسى قاتتى ادامدارعا قاراعاندا ءتۇستى كوپ كورەدى. سونىمەن قاتار ءتۇستىڭ ءبىر اۋرۋدان حابار بەرىپ، ايان بەرۋ سىندى تۇرلەرى دە كەزدەسەدى. جاننىڭ مازاسىزدانۋىنا بايلانىستى دا ادامدار ءتۇس كورىپ جاتادى. اتالعان سەبەپتەردىڭ ىشىندە ايان بەرۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.

ءتۇس جورۋ الدىندا نەنى ەسكەرگەن ءجون؟

ءتۇس كورۋشى ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ءتۇس كورەر الدىنداعى كوڭىل-كۇيىن، ءتۇس كورەر الدىنداعى شۇعىلدانعان ءىسىن، ءتۇس كورگەن ساتتەگى بولمە ىشىندەگى دىبىستاردى دا ەسكەرگەن ءجون. سەبەبى ونىڭ بارلىعى ادامنىڭ تۇسىنە ۇلكەن اسەر ەتەدى.

ءتۇس پەن مي

كوپ جاعدايدا ادامدار كۇندىز باسىنان وتكەرگەن جاعدايدى نەمەسە ۇيىقتار الدىندا ويلاعان دۇنيەنى تۇسىندە ءجيى كورەدى. ياعني، مي مەن ءتۇس بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ادامنىڭ ويىنداعىسى، جانىنا تىنىشتىق بەرمەيتىن دۇنيەلەرى تۇسىنە ەنىپ جاتادى. ادامنىڭ كوڭىل-كۇيى، ويى، قيالى – بارلىعى تۇسكە اسەر ەتەدى. 

ءتۇستى كىمدەرگە جورىتۋعا بولمايدى؟

موڭكە بي ءتۇس كورىپ، سول ءتۇسىن سىرىم باتىرعا جورىتپاق بولادى. 

– ءبىر جولى بايگەگە 40 ات قوستىم، بىرەۋى دە بايگەدەن كەلمەدى. 30 ات قوستىم بىرەۋى دە كەلمەدى. 5 ات قوستىم، تورتەۋى بايگەدەن كەلمەدى دە، بىرەۋى عانا قاراقشىعا امان جەتتى. امان جەتكەنى سول، كەلە سالا پىشاققا ىلىكتى.
الگى اتتىڭ ءىشىن جارىپ جىبەرگەنىمدە، قاسقىر شىقتى، قاسقىردى جارعاندا تۇلكى شىقتى. تۇلكىنى جارعاندا، قويان شىقتى.
وسىنى جورىپ بەرشى، – دەيدى موڭكە بي. 
سىرىم ءتۇس جورۋدىڭ جولىن موڭكەنىڭ ۇزاتىلىپ كەتكەن قىزىنا بەرۋدى ۇيعارادى. ءبىراق ول بي ءۇش رەت شاقىرۋ جىبەرگەننەن كەيىن ارەڭ كەلەدى.
قىز ءتۇستىڭ جايىن بىلگەن سوڭ سىرىمعا: ءتۇستى جەزدەڭە جورىتپا، جيەنىڭە جورىتپا، ايەلگە جورىتپا دەگەن ءسوز بار ەدى... سوندا دا ايتايىن، – دەيدى...
ءتۇستى جورىپ بولعان موڭكە ءبيدىڭ قىزى:

– ماعان ءتۇس جورىتقاندارىڭىز قاتە بولدى، كۇندەردىڭ كۇنىندە ايەل بيلەگەن زامان كەلەدى. ول زاماندا ايەلدەن ۇيات كەتەدى، ەركەكتەن نامىس قاشادى، مەنىڭ ءۇش رەت شاقىرعاندا زورعا كەلۋىمنىڭ سىرى وسىندا ەدى دەپتى.

ساۋالناما

«قانداي ءتۇس كورسەم دە، ونى جاقسىلىققا جوريمىن. جانە تۇستەرىمدى تەك ءوزىم سەنەتىن ادامعا عانا ايتامىن. سەبەبى ءتۇستى قالاي جورىساڭ، سولاي بولادى دەگەندى بىلەمىن. الايدا ءتۇستىڭ دە ءتۇسى بار عوي. جاي شارشاعاندىقتان ەشقانداي ءمانى جوق نەمەسە كۇنى بويى ويلاپ جۇرگەنىڭدى تۇسىڭدە كورۋىڭ مۇمكىن. كەيدە ءتۇسىڭنىڭ اينا قاتەسىز قايتالانىپ جاتاتىن كەزدەرى دە بولادى»، – دەيدى اسەم ەسىمدى جەلى قولدانۋشىسى. 

گۇلىم جاقان: "ءتۇستى ءجيى كورەمىن. وزىمە ۇنامايتىن ءتۇس كورسەم، ەشكىمگە ايتپاۋعا تىرىسامىن، جاقسىعا جوريمىن. ال جاقسى ءتۇس كورسەم، مىندەتتى تۇردە اناما ايتامىن، سەبەبى مەنىڭ ومىرىمدە ءبارىنىڭ جاقسى بولۋىن شىن جۇرەكتەن قالايتىن جالعىز جان – انام" دەپ پىكىر ءبىلدىردى. 

تۇسىڭدەگى دۇنيەلەر ەمەس، وڭىڭدەگىسى ماڭىزدى. تۇستەگى قول جەتكىزىلگەن جانە ماحرۇم قالىنعان دۇنيەلەرگە ەمەس، ومىردە قول جەتكىزىلگەن جانە ايرىلىپ قالىنعان بايلىققا كوبىرەك ءمان بەرىڭىز. 

ايگەرىم تاۋباي