الاش قوزعالىسى سياقتى ۇلت تاريحىنداعى اسا ءىرى وقيعاعا قاتىسى بار ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا  شىنايى،  تولىمدى باعا بەرىلۋى قاجەت.  وسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ءالى دە عىلىمي تۇرعىدان مەيلىنشە ناقتىلانباعان نەگىزگىلەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الاتىن ءۇش ماسەلەگە توقتالماقپىز. ولار: قوزعالىستىڭ باستالعان ۋاقىتى جانە سول باستاپقى كەزەڭگە ەنەتىن وقيعالار، «الاش قوزعالىسى» دەگەن اتاۋعا يە بولارلىق دەربەس ۇدەرىس رەتىندەگى سيپاتى جانە قوزعالىسقا قاتىسقانداردىڭ مۇمكىندىگىنشە تولىق ءتىزىمى.

قوزعالىستىڭ باستاۋى تۋرالى ايتقاندا، ەڭ الدىمەن، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءوز ەڭبەكتەرىنە ۇڭىلگەنىمىز ءجون. ويتكەنى، ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن قوزعالىستىڭ قاينار كوزدەرى جونىندە بىزگە تىرەك بولارلىق دەرەكتەر تابامىز. ايتالىق، الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان 1905 جىل تۋرالى: «بۇكىل دالا ساياسات اياسىنا تارتىلىپ، ازاتتىق ءۇشىن قوزعالىس تاسقىنى قۇرساۋىنا ەندى» /1،283/ دەسە، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى: «جۇرتقا بىردەي جاقسىلىق تاڭى اتقان 1905 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ قازاق جۇرتى دا باسقالاردىڭ دۇبىرىنە ەلەڭدەپ، سولاردىڭ ىسىنە ەلىكتەپ ۇلت پايداسىن قولعا الا باستادى» دەپ جازدى /2،99/.وسىلارعا ۇقساس ويلاردى م.تىنىشپايەۆ، ح.دوسمۇحامەد ۇلى پىكىرلەرىنەن دە كەزدەستىرەمىز. بۇلاردان شىعاتىن قورىتىندى: الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وزدەرى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ 1905 جىلدان باستالعانىن مەڭزەيدى. الاش قوزعالىسىنىڭ باستالعان ۋاقىتى جونىندە قازىرگى الاشتانۋ عىلىمىندا بىرنەشە پىكىر ورىن الىپ ءجۇر. كورنەكتى الاشتانۋشى عالىم م. قويگەلدييەۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە الاش قوزعالىسى تاريحىن 1905 جىلدان باستايدى /3،95/. تۇركيالىق عالىم قانداسىمىز ءا.قارا الاش قوزعالىسىن 1913 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ شىعۋىمەن بايلانىستىرادى. سونداي-اق، قوعامدا الاش قوزعالىسىن «الاش» پارتياسىمەن، الاشوردا ۇكىمەتىمەن ءبىر قۇبىلىس رەتىندە قابىلداپ، جالپى قوزعالىستىڭ تاريحىن 1917 جىلمەن بايلانىستىراتىن كوزقاراستار دا بايقالىپ قالادى. ەندى وسىلارعا توقتالايىق. پروفەسسور ءا.قارا «الاش قوزعالىسىنىڭ سوڭعى ءتۇيىنى – مۇستافا شوقاي» ماقالاسىندا قوزعالىستىڭ باستاۋى جونىندە: «الاش قوزعالىسى قاي جىلداردى قامتيدى؟ ەگەر بۇل سۇراققا مۇستافا شوقايدى قوسپاي جاۋاپ قايتارار بولساق، ول 1913-1918 جىلداردى قامتيدى.ونىڭ «قازاق» گازەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتساق قاتە بولماس. ويتكەنى الاش كوسەمدەرى سول جۋرنال ماڭايىندا 1913 جىلى جينالىپ، حالىقتىڭ باسىن قوستى. كەيىن بۇل باسقوسۋ الاش پارتياسى مەن الاش وردا ۇكىمەتىن دۇنيەگە كەلتىردى. ال بولشيەۆيكتەردىڭ قىسىمىمەن 1918 جىلى پارتيا، ۇكىمەت جانە گازەت تارقاپ كەتەدى. دەمەك الاش قوزعالىسى شوقايدى قوسپاي ايتساق بەس جىلدىق ءبىر مەرزىمدى عانا قامتيدى» /4، 55/ دەپ جازادى. الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىنا ءجىتى ۇڭىلسەك، وندا شەتەلدىك عالىممەن كەلىسۋ قيىن. 1913 جىل الاش قوزعالىسىنىڭ ءۇنى بولعان، قوزعالىسقا قارقىن قوسقان، قوزعالىستىڭ جالپىۇلتتىق سيپاتقا يە بولۋىنا اسا ايرىقشا ۇلەس قوسقان «قازاق» سىندى تاريحي باسىلىمنىڭ شىعا باستاعان جىلى. ونى قوزعالىستىڭ باستالۋ مەرزىمىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋعا بولمايدى. سونداي-اق، ونىڭ قوزعالىس تاريحىن 1918 جىل دەپ وسى جىلى  «پارتيا، ۇكىمەت جانە گازەت تارقاپ كەتەدى» دەگەنىنە دە قوسىلمايمىز. اتالعان جىلى «قازاق» گازەتى شىعۋىن توقتاتقانىمەن الاشوردا ۇكىمەتى تارقاعان جوق.  ال «الاش» پارتياسىنا كەلسەك، 1917 جىلى ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىندە قۇرىلتايعا دەپۋتاتتار ۇسىنعان بۇل پارتيا وسى جىلدىڭ كۇزىندە باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن دايىنداعانىمەن، ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنەن كەيىن الاش قوزعالىسى تاريحىندا پارتيا ەمەس، الاشوردا ۇكىمەتى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. سەمەيدەگى الاشوردانىڭ كىندىك ۇكىمەتى 1919 جىلى جۇمىسىن توقتاتقانىمەن، الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسى 1920 جىلدىڭ باسىنا دەيىن ءومىر ءسۇردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، الاش قوزعالىسىن ءبىر عانا مۇستافا شوقايدىڭ قايراتكەرلىگىمەن بايلانىستىرۋعا كەلمەيدى. الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا ساياساتقا م.شوقايدان بۇرىن ارالاسقان  ءا. بوكەيحان، ا. بايتۇرسىن ۇلى، م.تىنىشپايەۆ، ج.اقپايەۆ،  ب.قۇلمانوۆ، م.دۋلاتوۆ ت.ب. تۇرعاندىعىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ولار، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ العاشقى اعا بۋىن وكىلدەرى دە، مۇستافا شوقاي وسىلاردان كەيىنگى بۋىننىڭ كورنەكتى وكىلى. ونىڭ ەميگراسياداعى 20 جىلعا جۋىق كۇرەسكە تولى ءومىرى  ۇلتىمىزدىڭ ازاتتىق يدەيالارى تاريحىنداعى اسا ءبىر جارقىن بەتتەر. دەگەنمەن، ول جىلداردى الاش قوزعالىسى اۋقىمىنداعى ۋاقىت دەپ باعالاۋعا بولا قويماس. سونىمەن بىرگە، تۇتاس تۇركىستان يدەياسىن ناسيحاتتاعان م.شوقاي مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسكەن الاش قايراتكەرلەرى اراسىندا وزدەرىنە ءتان يدەيالىق ەرەكشەلىكتەر بار ەكەندىگىن دە ۇمىتپايىق.

ۇلت تاريحىنداعى قانداي دا ءبىر وقيعانىڭ ورىن الۋى ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ تاريحي ەۆوليۋسياسىنان ورىستەمەك. الاش قوزعالىسى سياقتى اسا ءىرى ساياسي، رۋحاني قۇبىلىستىڭ باستالۋى، البەتتە، ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ سول تۇستاعى تاريحي قاجەتتىلىگى تۋدىرعان قيسىندى قۇبىلىس. رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ ەزگىسى الاش قوزعالىسىنا دەيىن قازاق دالاسىندا عاسىردان استام ۋاقىت جۇرگىزىلگەن. ءبىراق الاش قوزعالىسى سيپاتىنداعى قۇبىلىستىڭ تۋۋى تەك حح عاسىردىڭ باسىندا عانا مۇمكىن بولدى. سەبەبى، ءدال وسى كەزەڭدە  ۇلت تاريحىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولارلىق جاڭا تيپتەگى تۇلعالار شوعىرى قالىپتاستى.

 ال الاش قوزعالىسى قاي كەزگە دەيىن جالعاستى دەسەك، وندا، البەتتە، 1920 جىلدىڭ ناۋرىزىن اتايمىز. بۇدان سوڭ كەڭەستىك رەسەي قۇرامىنداعى كەڭەستىك سوسياليستىك اۆتونوميا قۇرىلدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كەڭەس جاعىنا شىقتى، كەڭەستىك قىزمەتكە ارالاستى. 1920 جىلدارى الاش زيالىلارىنىڭ شىعارماشىلىعى ۇلتتىق مازمۇندا بولعانىمەن، ولار نەگىزىنەن، بۇرىنعىداي كۇرەسكەرلىك باعىتىندا ەمەس،  تازا كوركەم جانە عىلىمي شىعارماشىلىق مازمۇنىندا بولدى. سوندىقتان ءبىز الاش قوزعالىسىن 1905 جىلعى قازاق دالاسىنداعى قۇزىرحات، سيەز، باسقوسۋلار سياقتى وتارشىل ساياساتقا قارسىلىقتاعى ساياسي شارالاردان باستايمىز.

الاش سىندى ۇلت تاريحىنداعى ءىرى ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تاريحىن بىرەر جىلعا سىيعىزۋدىڭ ءجونى كەلمەيدى. مۇنداي قوزعالىستاردىڭ ءتۇپتامىرى تەرەڭدە بولماق. جوعارىداعى پىكىرلەرگە ايالداساق، وندا قوزعالىس تاريحىن 1913 جىلدان دا، 1917 جىلدان دا باستاۋ اسا ءدال پىكىرلەر ەمەس. سەبەبى، 1913 جىل الاش قوزعالىسىنىڭ ءۇنى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ شىققان جىلى. ەگەر گازەت شىعارۋ باستاماسىن قوزعالىستىڭ قاينار كوزى رەتىندە قاراستىرساق، وندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ونىڭ سەرىكتەرى گازەت شىعارۋدى اتالعان جىلدان الدەقايدا بۇرىن قولعا العان، جوسپارلاعان. دەگەنمەن، وتارشىلدىق ساياسات گازەت شىعارۋعا 1913 جىلى عانا مۇمكىندىك بەردى. ال 1917 جىلعا كەلەتىن بولساق، بۇل جىلى وبلىستىق قازاق سيەزدەرى ۇيىمداستىرىلدى، ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىنىڭ كۇن تارتىبىنە قازاق ساياسي پارتياسى ماسەلەسى قويىلىپ، ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە الاش اۆتونومياسى جاريالانىپ، الاشوردانىڭ حالىق كەڭەسى قۇرىلدى. الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىنداعى بۇل ماڭىزدى ساياسي وقيعالار – وسى جىلى عانا پايدا بولا سالعان قۇبىلىستار ەمەس، بەلگىلى ءبىر ۋاقىت دايىنداعان وقيعالار ەدى. راس، وسى وقيعالار كوپجىلدىق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا «الاش» دەگەن اتاۋ بەردى. قۇبىلىستىڭ ەرتەرەك پايدا بولىپ، وعان اتاۋدىڭ كەيىنىرەك بەرىلە جاتاتىنىنا ءتول تاريحىمىزدان دا، الەمدىك تاريحتان دا جەتكىلىكتى مىسالدار كەلتىرۋگە ابدەن بولارلىق.

1905 جىل – قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ايرىقشا جىل. ءدال وسى جىل قازاق بالاسىنىڭ ءوز قۇقى ءۇشىن ساياسي كۇرەسكە شىعا الاتىندىعىن بايقاتتى. وسى جىلدان باستاپ، قازاق وقىعاندارىنىڭ وتارشىلدىققا قارسىلىق جولىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا كۇرەس جولىن تاڭداعانىن اڭعارامىز. الدىمەن 26 ماۋسىمدا ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ج.اقپايەۆ باستاعان ازاماتتار قوياندى جارمەڭكەسىندە، كەيىنىرەك تاريحقا «قارقارالى قۇزىرحاتى» دەگەن اتپەن ەنگەن حات جولدادى. بۇل حاتقا قول قويعانداردىڭ سانى ءبىر دەرەكتەردە - 12767 ادام، ەندى ءبىر دەرەكتەردە 14500 ادام دەلىنىپ كورسەتىلەدى. وسى سانداردىڭ قاي-قايسىسى دا سول كەزەڭ ءۇشىن ۇلكەن كورسەتكىش. قازىرگى كەزدىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇيىمداستىرىلاتىن ميتينگىلەرگە بىرنەشە مىڭ ادام عانا جينالىپ، بىرنەشە مىڭ ادام عانا الگىندەي حاتتارعا، ۇندەۋلەرگە قول قويادى. ول كەزدەگى قازاقتان قازىرگى قازاقتىڭ سانى ەكى ەسەدەن استام ەكەندىگى، بۇكىل قارقارالى وكرۋگىندەگى تۇرعىنداردان الماتى مەن استانانى ايتپاعاننىڭ وزىندە بۇگىنگى قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارى الدەقايدا كوپ ەكەندىگىن ەسكەرسەك، ءا.بوكەيحان باستاعان توپتىڭ ەلدىك مۇددە جولىندا بۇقارا حالىقتى قالاي جۇمىلدىرعانىنا قايران قالۋعا بولادى.

«قارقارالى قۇزىرحاتىنان» سوڭ ىلە-شالا شىلدە ايىندا وسىنداي تالاپحات 42 بولىس وكىلدەرىنىڭ قول قويۋىمەن رەسەي ۇكىمەتىنە جىبەرىلدى. وسى قۇجاتتى «قارقارالى جەدەلحاتى» نەمەسە «بولىستار قۇزىرحاتى» دەپ اتاۋعا بولارلىق. وسى قۇزىرحاتتاردان كەيىن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە دە، ورتالىعىندا دا، باتىسىندا دا قازاق حالقىنىڭ تەڭسىزدىگىن ايتقان، قۇقىعىن تالاپ ەتكەن حاتتار دايىندالىپ، وتارشىلدىق ۇكىمەتكە جولدانا باستادى. ايتالىق، لەپسى ۋەزى قازاقتارىنىڭ شاعىمى. بۇل قۇجاتقا جەتىسۋ وبلىسى لەپسى ۋەزى قازاقتارىنان 1000 ادام قول قويعان. سونىمەن بىرگە، وسى كەزەڭدە  ورال جانە تورعاي وبلىستارى قازاقتارىنىڭ دا تالاپحاتى جازىلدى. م.تىنىشپايەۆتىڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى اتىنا جولدانعان حاتىن دا اتالعان جىلعى دەرەكتەردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولارلىق. ۇلت تاعدىرىنا الاڭداعان 26 جاسار ستۋدەنتتىڭ بۇل حاتىنان وتارشىلدىق بيلىكتىڭ قازاققا جاساپ وتىرعان باسىنۋشىلىق ارەكەتتەرىن اڭعارامىز. بەس پۋنكتتەن تۇراتىن حاتتى م.تىنىشپايەۆ: «6 ميلليون قىرعىز حالقىن ەسكەرۋسىز قالدىرماۋدى، ونىڭ وكىلدەرى جالپى مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا قاتىستى ماسەلەلەرگە دە، سونىڭ ىشىندە، قىرعىز حالقىن باسقارۋدى قايتا قاراۋ ماسەلەلەرىنە دە ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە جانە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الۋىن ادىلەتتىلىك تالاپ ەتەدى» دەپ اياقتايدى /5،33/. سونىمەن بىرگە، وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكىزىلگەن اۆتونومياشىلار سيەزىندە م.تىنىشپايەۆ «قىرعىزدار جانە ازاتتىق قوزعالىسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ، وندا قازاق حالقىنىڭ قۇقىعى ورەسكەل بۇزىلىپ جاتقانىن اشىنا جەتكىزىپ،  سوعان  بايلانىستى قازاق دالاسىنىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىنەن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە 25 مىڭنان استام قازاقتار قول قويعان  قۇزىرحاتتاردىڭ جولدانعانىن كەلتىرەدى. جالپى، م.تىنىشپايەۆتىڭ بۇل بايانداماسى – وتارشىلدىق ساياساتتىڭ قازاققا جاساپ جاتقان قىسىمىن جان-جاقتى كورسەتكەن جانە ەلدىڭ وسى ساياساتقا قارسىلىعىن كورسەتكەن ءبىز بىلەتىن تۇڭعىش بايانداما بولاتىن. 

ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاريحىنداعى 1905 جىلدىڭ ايرىقشا ماڭىزى تاعى ءبىر ساياسي وقيعادان كورىنەدى. بۇل وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ورال قالاسىندا «قازاق كونستيتۋسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ» قۇرىلۋى جانە سوعان وراي سيەز وتكىزىلۋى. البەتتە، بۇل شاعىن قۇرامداعى سيەزدى قازىرگى تۇسىنىكپەن ەمەس، سول كەزدەگى جاعدايمەن باعالاساق، وندا ورالداعى وسى سيەز قازاقتىڭ ساياسي تاريحىنداعى العاشقى سيەز بولماق. بۇل سيەزدە پارتيانىڭ باعدارلاماسى قابىلدانىپ، وندا: ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ەركىندىكتەرى، پاتشالىقتىڭ قالپى، حالىقتىڭ ءوزىن-وزى بيلەۋى، سوت، ءدىن، جەر، الىم-سالىق، جۇمىسشىلار، مەكتەپتەر، پارتيا جۇمىسى سياقتى ماسەلەلەر قامتىلعان. بۇل باعدارلاما – قازاق تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ساياسي باعدارلاما بولسا كەرەك. 1905 جىل قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار جەرلەرىندە بولعان ساياسي باسقوسۋلارمەن دە ەستە قالدى. ولار 1905 جىلدىڭ قازان ايىندا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ مانيفەستى جاريالانعاننان كەيىن قازاق زيالىلارى ۇيىمداستىرعان باسقوسۋلار ەدى. مۇنداي ساياسي باسقوسۋلار قازاننىڭ سوڭىندا ومبى قالاسىندا، 7 قاراشادا پاۆلوداردا، 11 قاراشادا باياناۋىلدا، 14 قاراشادا قارقارالىدا ۇيىمداستىرىلدى. ساياسي باسقوسۋلاردىڭ وتۋىنە ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، جاقىپ اقپايەۆ سياقتى ازاماتتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە قايراتكەرلىك پارمەن تانىتتى. بۇل ساياسي باسقوسۋلار قارقارالى، جەتىسۋ، ورال، تورعاي وڭىرلەرىنەن جولدانعان قۇزىرحاتتاردىڭ تابيعي جالعاسى بولدى. قوزعالىستىڭ باستاۋى بولعان «قارقارالى قۇزىرحاتىنىڭ» ارقاداعى قوياندى جارمەڭكەسىندە دۇنيەگە كەلۋ سەبەبىن ايتساق، ونىڭ تاريحي ءارى گەوگرافيالىق ءۋاجى بار. قوياندى جارمەڭكەسى باي مەن باعلاننىڭ جينالاتىن جەرى عانا ەمەس، قازاقتىڭ اقىنى، ونەرپازى، ەلشىل ازاماتتارى دا شوعىرلاناتىن تۇسى. مۇندا قاراجات پەن مالدىڭ عانا اڭگىمەسى ەمەس، ەلدىك ماسەلەلەر دە كوتەرىلەتىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، قارقارالى تۇبىندەگى قوياندى جارمەڭكەسى – 1898 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ، 1902 جىلى رەسەي استاناسىنداعى باس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان جاقىپ اقپايەۆتىڭ اۋىلدارىنا ىرگەلەس جاتقان مەكەن. سونداي-اق، ءدال وسى كەزدە احمەت بايتۇرسىن ۇلى قارقارالىدا ۇستازدىق ەتەتىن. سونداي-اق، قارقارالى جالپى قازاق جەرىندەگى سول كەزدەگى ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن. مىنە، وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى «قارقارالى قۇزىرحاتىنىڭ» دۇنيەگە كەلۋىنىڭ العىشارتى بولدى.

1905 جىلعى جەلتوقسان ايىندا ب.قاراتايەۆ، ن.يپماعامبەتوۆ، ع.بەردييەۆ ورالدا «قازاق كونستيتۋسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىن» قۇرۋعا بايلانىستى سيەز وتكىزگەنىن ىلگەرىدە جازعان بولاتىنبىز. بۇل سيەزگە بولاشاقتا الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرىنە اينالاتىن ءبىرقاتار ازاماتتار قاتىستى. سولاردىڭ ءبىرى – ح.دوسمۇحامەد ۇلى. ول كەيىنىرەك ءوزىنىڭ ساياسي جولعا ءتۇسۋى جونىندە: «مەن پەتەربۋرگكە ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىنىڭ قارساڭىندا كەلدىم... قىم-قيعاش ستۋدەنتتىك ومىرگە ارالاسۋمەن قاتار ساياسي ءبىلىمدى جەتىلدىرۋگە كىرىستىم... 1905-1906 جىلدارى مەن كەيبىر قازاق ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە ورال قالاسىندا ۇگىت جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، حالىققا ەلدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى ءتۇسىندىردىم» دەيدى /6، 34/. ءدال وسى كەزەڭدە ج.اقپايەۆتىڭ، ر.مارسەكوۆتەردىڭ دە ۇلتتىق مۇددە جولىنداعى كۇرەستەرىن باستاعاندىعىن اڭعارامىز. ماسەلەن، اكادەميك ك.نۇرپەيىس «الاش ءھام الاشوردا» مونوگرافياسىندا ج.اقپايەۆتىڭ 1905 جىلى پاۆلوداردا، باياناۋىلدا، قارقارالىدا قازاق حالقىنىڭ تەڭدىگى مەن ازاتتىعى جونىندە ءسوز سويلەگەنىن، ر.مارسەكوۆتىڭ سەمەيدە سايلاۋدى قازاق پايداسىنا ساي وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىرىپ سويلەگەنىن كەلتىرەدى /6 ، 38-39/.

جوعارىدا باياندالعان ساياسي  شارالار الاش قوزعالىسىنىڭ 1905 جىلدان باستالعانىن ناقتى دالەلدەيدى. بۇگىندە سانداعان زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولعان ءبىز بىلەتىن الاش قوزعالىسىنىڭ بارلىق اتريبۋتتارى تۋرا وسى جىلى قالىپتاسا قالدى دەپ، البەتتە، ايتا المايمىز. ءاربىر قۇبىلىستىڭ تۋۋ، قالىپتاسۋ جانە دامۋ فازالارى بولاتىندىعى بەلگىلى. الاش قوزعالىسى دا وسىنداي مىندەتتى فازالاردان، تابيعي كەزەڭدەردەن ءوتتى.

قانداي دا بولسىن تاريحي، ساياسي، قوعامدىق قۇبىلىستىڭ تۇتاس ءبىر قۇبىلىس اتانۋى ءۇشىن ونى سيپاتتايتىن ورتاق بەلگىلەردىڭ بولۋى شارت. ياعني، ءبىز ءبۇتىن قۇبىلىستى قالىپتاستىراتىن، قۇرايتىن بولشەك-بەلگىلەردى ناقتىلاپ، ولاردىڭ شىنىندا دا بىر-بىرىمەن بايلانىستى، ساباقتاس، قۇرامداس ەكەندىگىن ايقىنداپ العانىمىز ابزال. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «الاش قوزعالىسى» اتتى تاريحي، ساياسي، رۋحاني قۇبىلىستى قالىپتاستىرعان، ورىستەتكەن، تۇتاستىرعان بەلگىلەردى تۇگەندەۋىمىز قاجەت.

الاش قوزعالىسىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ساياسي ءھام رۋحاني ۇدەرىس رەتىندە 1905 جىلدان باستالىپ، 1920 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن جالعاسقان تۇتاس تاريحي قۇبىلىس ەكەندىگىن دايەكتەۋ ءۇشىن مىناداي ماسەلەلەردى كولدەنەڭ تارتىپ، ولاردى شەشۋگە تىرىسامىز. ولار: 1) قوزعالىستىڭ باسىندا تۇرعان جانە ونى ورىستەتكەن تۇلعالاردىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعى؛2) قوزعالىستىڭ باستالعان ۋاقىتى جانە اياقتالۋ كەزەڭى؛ 3)قوزعالىستىڭ باستى يدەياسىنىڭ جالعاسپالىلىعى مەن ۇزدىكسىزدىگى. 4) قوزعالىس مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋداعى امالدار مەن تاسىلدەردىڭ ساباقتاستىعى؛ 5)قوزعالىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الۋى؛6) قوزعالىستىڭ مادەني-رۋحاني سيپاتى. 7) قوزعالىس اتاۋى. الاش قوزعالىسىن تۇتاس ۇدەرىس رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسىلاردى پىسىقتاپ كورەيىك.

1) قوزعالىستىڭ باسىندا تۇرعان جانە ونى ورىستەتكەن تۇلعالاردىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعى. قانداي دا ءبىر تاريحي ۇدەرىس ءبىر ورتاق اتاۋعا يە بولۋى ءۇشىن ونى قالىپتاستىرعان نەگىزگى تۇلعالاردىڭ شوعىرى بولۋى ءتيىس. ماقساتى ءبىر، نيەتى ورتاق، مۇددەلەس وسىنداي تۇلعالار سول ساياسي قۇبىلىستىڭ جولدارى مەن تاسىلدەرىن ايقىندايدى. قوزعالىستىڭ باسىندا ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ب.قۇلمانوۆ، ن.يپماعامبەتوۆ، ع.بەردييەۆ، م.تىنىشپايەۆ،  م.دۋلاتوۆ، ج.اقپايەۆتار بولعانىن سول كەزدەگى تاريحي وقيعالاردان ايقىن اڭعارامىز. وسى اتالعان تۇلعالار جانە تاعى دا باسقا قايراتكەرلەر 1905 جىلدان باستاپ بەلسەندى ساياسي كۇرەسكە شىقتى جانە ولار 1917 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە وبلىستىق قازاق سيەزدەرىن ۇيىمداستىرۋدا ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتتى، الدىمەن ازاماتتىق، سوسىن قازاق كوميتەتتەرىن، «الاش» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمدارىن قۇرۋعا اتسالىستى جانە ولاردى باسقاردى. سونىمەن بىرگە، ولار ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق سيەزدەرىن ۇيىمداستىرىپ، «الاش» پارتياسى اتىنان بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا ۇسىنىلدى، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى. ياعني، 1905 جىلى باستالعان الاش قوزعالىسىن قايراتكەرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر شوعىرى دايىنداپ، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوزعالىستىڭ سوڭىنا دەيىن باستاماشىلىق، ۇيىتقىلىق، جەتەكشىلىك رولدە بولدى.

قوزعالىس قارقىن العان سايىن بۇل قايراتكەرلەردىڭ دە حالىق الدىنداعى بەدەلى ءوستى، ياعني بۇقارا حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سەنىمى بەكي ءتۇستى. قوزعالىستىڭ تۋۋ كەزەڭىنەن باستاپ، اسىرەسە، ءاليحان بوكەيحاننىڭ بەدەلى كۇشتى بولعاندىعى بايقالادى.  ونى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ  ءاليحانعا ارناعان ولەڭىندەگى مىنا ءبىر شۋماقتان ايقىن اڭعارامىز.

قىراعى، قيا جازباس، سۇڭقارىم-اي!

قاجىماس قاشىق جولعا، تۇلپارىم-اي!

ۇيىلگەن ولەكسەنى ورگە سۇيرەپ،

شىعارماق قىر باسىنا، ىڭكارىم-اي!    /7، 25/، بايتۇرسىنوۆ  ا.

سول كۇندەردىڭ جانە ءبىر كۋاسى قوشكە: «ۇكىمەتتىڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرىندە، ايداۋىنا دا، اباقتىسىنا دا شىداپ، ەل ءۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلىندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان» دەپ جازادى /8،67/. الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ىشىنەن ءا.بوكەيحاندى وسىلايشا ەرەكشە ءبولىپ اتاۋدىڭ ءجونى بار. 1905 جىلعى وتارشىل ۇكىمەتكە قارسى ساياسي قيمىلداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باسىندا تۇرعان وسى ءاليحان. اقپان توڭكەرىسى ناتيجەسىندە وزبىر يمپەريانىڭ پاتشاسى تاقتان قۇلاتىلعاندا حالقىنان ءسۇيىنشى سۇراپ، بىرلىك پەن تەڭدىككە ۇندەگەن دە الەكەڭ بولاتىن. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق سيەزدەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باسىندا تۇرعان دا وسى تۇلعا. سوندىقتان دا سان جىلدىق كۇرەس جولىنداعى ساياسي ءھام رۋحاني سەرىكتەرى ونى الاشوردانىڭ ءتوراعاسى ەتىپ تە سايلادى. الاش قوزعالىسىنىڭ باسى مەن سوڭىنا قاراساق، وندا ونىڭ قاي كەزەڭىنەن دە ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇلعاسى وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. بۇل تۇلعانىڭ كۇرەسى، ءوز كەزەگىندە، الاش قوزعالىسىنىڭ 1905 جىلدان باستالعاندىعىنا، ءسويتىپ 1920 جىلى اياقتالعانىنا دا كورنەكى مىسال بولا الادى. قوزعالىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الۋىندا ءاليحان سياقتى قايراتكەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ماقساتتى كۇرەسى جاتىر.

2) قوزعالىستىڭ باستالعان ۋاقىتى جانە اياقتالۋ كەزەڭى. الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا بولعان جانە «الاش» پارتياسىن، الاش اۆتونومياسىن، الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرعان جەتەكشى تۇلعالاردىڭ ساياسي كۇرەس تاريحىن قاراعاندا ولاردىڭ 1905 جىلدان باستاپ بەلسەندىلىك تانىتقانىن  جوعارىدا ايتتىق. ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ج.اقپايەۆ وسى جىلعى «قارقارالى قۇزىرحاتىن» دايىنداۋدى ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. تاريحتا «قارقارالى قۇزىرحاتىمەن» بىرگە رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتىنە باسقا دا وسىنداي جازباشا تالاپتار جولدانعانى بۇگىن بەلگىلى بولۋدا.  سونداي-اق، 1905 جىلدىڭ سوڭىندا ورال قالاسىندا قازاق كونستيتۋسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى دا الاش قوزعالىسىنىڭ وسى جىلدان باستالعاندىعىن ايعاقتايدى.  ب.قاراتايەۆ، ن.يپماعامبەتوۆ، ع.بەردييەۆ، م.تىنىشپايەۆ، ح.دوسمۇحامەد ۇلى سياقتى كەيىنىرەك ءىرى قايراتكەرلەرگە اينالعان ازاماتتاردىڭ دا وسى جىلدان ازاتتىق كۇرەسىنە بەلسەنە ارالاسا باستاعانىن كورەمىز.

ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى بىردەن قىزۋ ىسكە كىرىسكەنى بەلگىلى. الاشورداشىلاردىڭ وسى كەزەڭدە رەسەي بيلىگىنە كەلگەن بولشيۆيكتەرمەن كۇرەسى لەنين باستاعان كەڭەستىك بيلىكتى ۇرەيلەندىردى. 1918-19 جىلعى الاشوردا مەن كەڭەستىك بيلىك اراسىنداعى ءارتۇرلى كەلىسسوزدەر، قالىپتاسقان جاعدايدا بولشيەۆيكتەر بيلىگىنىڭ جالپى رەسەي ايماعىندا باستى كۇشكە اينالۋى – الاش كوشباسشىلارىن جاڭا بيلىككە مويىنۇسىنۋعا ءماجبۇر ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە، الاش كوسەمدەرى كەڭەستىك بيلىكتى مويىنداۋعا، الاشوردانى تاراتۋعا امالسىزدان كوندى. ءبىراق، ۋفا ماجىلىسىندە قۇرىلعان باتىس الاشوردا ۇكىمەتى 1919 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بولشيەۆيكتىك اسكەرمەن كۇرەسىن توقتاتپادى. ءسويتىپ، الاشوردانىڭ تولىق تاراتىلۋى ءىس جۇزىندە 1920 جىلعى 5 ناۋرىزداعى  ارنايى قاۋلىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان الاش قوزعالىسىنىڭ تولىق اياقتالۋىن وسى داتامەن بايلانىستىرامىز. بۇل ارادا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس رەتىندە الاش قوزعالىسى ءوزىنىڭ باستاپقى جانە نەگىزگى مىندەتى -  ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋمەن اياقتالماعانىمەن، سول الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوپجىلدىق قاجىرلى كۇرەسى قازىرگى قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن سالعانىن اقيقات ءۇشىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز. ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش دەلەگاسياسىنىڭ ۆ.لەنينمەن كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىندە عانا مۇمكىن بولعان 1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا قۇرىلعان قازاق كەڭەستىك سوسياليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ەدى.  بۇل 1936 جىلى 5 جەلتوقساندا قۇرىلاتىن  قازاق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ دا، 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا جاريالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دا نەگىزى بولاتىن. سوندىقتان بۇگىنگى «تاۋەلسىزدىك» دەگەن قازاق بالاسىنىڭ ماڭگىلىك اڭسارىنىڭ قاينار كوزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ كۇرەسى جاتقانىن ايعاقتاۋ، سول قوزعالىس ەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ – ەگەمەندىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعىنۋمەن ساباقتاس.

3)قوزعالىستىڭ باستى يدەياسىنىڭ جالعاسپالىلىعى مەن ۇزدىكسىزدىگى. قوزعالىس باستاۋىنان اياعىنا دەيىن نەگىزگى، باستى ءبىر يدەيانى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى، اتاپ ايتقاندا، قازاقتىڭ تەڭدىگى، قۇقىعى، ازاتتىعى. قوزعالىستىڭ تۇپكى ماقساتى – قازاقتىڭ دەربەس ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ. وسى 1905 جىلدان باستاپ ومىرگە كەلگەن نەگىزگى يدەيا 1920 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنا دەيىن، 2 جىل 3 اي ءومىر ءسۇردى. ياعني، قوزعالىستىڭ ونەبويىندا ونىڭ باستى يدەياسىنىڭ بىرلىگى ساقتالدى. قوزعالىس اۋقىمىنداعى ساياسي، رۋحاني، اعارتۋشىلىق وقيعالار بىر-بىرىمەن جالعاسىپ، ۇزدىكسىز ۇدەرىستى قالىپتاستىردى. سوندىقتان دا ءبىز الاش قوزعالىسىن 14-15 جىلعا سوزىلعان ۇزدىكسىز تاريحي ۇدەرىس دەپ سانايمىز. قوزعالىستىڭ ۇزدىكسىزدىگى مەن جالعاسپالىلىعى وسى كەزەڭنىڭ ءار جىلىنان، ءاربىر وقيعاسىنان بايقالادى. ونى پروفەسسور د. قامزابەكۇلىمەن بىرلەستىكتە دايىندالعان «الاش جىلناماسىنان» ايقىن اڭعارۋعا بولادى /9،271-282/.  ياعني، بۇل ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس بەلگىلى ءبىر يدەيالار توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ماقساتتى تۇردە ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن ساياسي ءھام رۋحاني كۇرەسىنىڭ جەمىسى.

4) قوزعالىس مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋداعى امالدار مەن تاسىلدەردىڭ ساباقتاستىعى. الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرى وزدەرىنىڭ يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سول ءداۋىردىڭ قاجەت ەتكەن جانە مۇمكىندىك بەرگەن اۋقىمى شەگىندە ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن قاجەتتى ساياسي، رۋحاني، اعارتۋشىلىق امالدار مەن تاسىلدەردى جۇزەگە اسىردى. الاشتىقتاردىڭ كەلەشەكتە جۇزەگە اسىرىلاتىن يدەيالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى «قارقارالى قۇزىرحاتىنان» كورىنىس تاپتى دەسەك بولارلىق. وسى قۇزىرحاتتا جازىلعان تالاپتار جانە ساياسي كۇرەستىڭ داۋىرلىك قاجەتتىلىكتەرى الاش قوزعالىسىنىڭ باستى مۇراتتارىن نەگىزدەپ، سوعان وراي كۇرەستىڭ امالدارى مەن تاسىلدەرىن دە قالىپتاستىردى. 1905 جىلعى ءبىرىنشى ورىس توڭكەرىسىنەن كەيىن يمپەريالىق بيلىكتىڭ ءتارتىپتى كۇشەيتۋى، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي كۇرەستەن دە، رۋحاني-اعارتۋشىلىق قادامدارعا بارۋىنا ىقپال ەتىپ، ەندى ولار حالىقتى اعارتۋ، حالىققا ءوز قۇقىقتارىن ءبىلدىرۋ شارالارىن قاراستىرىپ، ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتادى. اتاپ ايتقاندا، ءاليحان بوكەيحاننىڭ ماقالالارى مەن اۋدارمالارى، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ساۋات اشۋ قۇرالدارى مەن «قىرىق مىسال»، «ماسا» جيناقتارى، ءمىرجاقىپ  دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاعى!»، عۇمار قاراشتىڭ «بالا تۇلپارى» مەن «اعا تۇلپارى»، م.تىنىشپايەۆتىڭ، م.شوقايدىڭ پۋبليسيستيكاسى تاعى دا قانشاما قايراتكەرلەر مەن قالامگەرلەردىڭ كۇرەسشىل رۋحتاعى تۋىندىلارى الاشتىقتاردىڭ سول كەزدەگى ساياسي ءھام اعارتۋشىلىق امالدارى مەن رۋحاني تاسىلدەرىن بايقاتادى. العاشقىدا رەسەيدىڭ كىندىك ۇكىمەتىنە قۇزىرحات جازۋدان باستاعان الاش زيالىلارى يمپەريالىق ساياساتتىڭ 1905-1907 جىلدارداعى توڭكەرىستەردەن كەيىن قاتاڭ ءتارتىپ ورناتۋىنان ەندىگى جەردە اعارتۋشىلىق جۇمىستارمەن شۇعىلدانا باستادى. بۇل اعارتۋشىلىق جۇمىستاردىڭ باسىندا الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعانى، ونىڭ قازاق بالاسىنىڭ سان ۇرپاعى ساۋات اشقان ەڭبەكتەر جازعانى تاريحتان بارشامىزعا دا بەلگىلى. الاش زيالىلارى حالىقتى ناسيحاتتاۋدا ءباسپاسوزدىڭ ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، شامامەن 1907 جىلداردان باستاپ قازاق ءباسپاسوزىن شىعارۋدى ماقسات ەتەدى. باستاپقىدا «سەركە»، «تىرشىلىك»، «قازاقستان» سياقتى گازەتتەر شىعارىپ، ءسال كەيىنىرەك «قازاق»، «سارىارقا»، «بىرلىك تۋى» سياقتى ۇلت باسىلىمدارىنىڭ جارىققا شىعۋىنا قول جەتكىزەدى.  «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكسيالىق ماقالاسىندا: «اۋەلى، گازەت – حالىقتىڭ ءسوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى. ادامعا كوز، قۇلاق، ءتىل قانداي كەرەك بولسا، حالىققا گازەت سونداي كەرەك. گازەتى جوق جۇرت باسقا گازەتى بار جۇرتتاردىڭ قاسىندا قۇلاعى جوق كەرەڭ، ءتىلى جوق ماقاۋ، كوزى جوق سوقىر سىقىلدى» دەي كەلە، وزدەرىنىڭ ماقساتتارىن «اتالى جۇرتىمىزدىڭ، اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ ءارۋاقتى اتى دەپ، گازەتىمىزدىڭ ەسىمىن «قازاق» قويدىق. ۇلت ءۇشىن دەگەن ءىستىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ، كومەكتەسىپ، قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت. حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەسەڭدەر، ازاماتتار، تۋرا جولدىڭ ءبىرى وسى» دەپ ءداۋىردىڭ ەڭ زور ماقساتىن ايقىندادى /10، 10-11/. 

قانداي دا بولسىن ۇلتتىڭ ازاتتىق الۋى ءۇشىن ونىڭ سەركەلەرىنىڭ ساياسي ساۋاتى تەرەڭ، كۇرەستەرى باياندى دا تۇرلاۋلى بولماعى قاجەت. الاش زيالىلارى حح عاسىر باسىندا ىلگەرىدە ايتقانىمىزداي «قازاق دەموكراتيالىق-كونستيتۋسيالىق پارتياسىن» قۇرعانى بەلگىلى. ال ءاليحان بوكەيحان سياقتى الاش كوسەمى سول كەزدەگى رەسەيدەگى ءارتۇرلى پارتيالاردىڭ جۇمىسىن كورىپ، ءوزى كادەت پارتياسىنا مۇشە بولعانى دا تاريحتان ءمالىم. سول شاقتا الەكەڭدەر، ارينە، ورىس ساياساتكەرلەرىنىڭ تاجىريبەسىن باعامداپ ءوز ەلىندە دە وسىنداي ساياسي كۇشتى جاساۋدى ماقسات ەتۋى كۇمانسىز دەسەك، وندا ولاردىڭ بۇل يدەياسى تاريح ءساتىن سالعان كەزەڭدە جۇزەگە اسىپ، «الاش» پارتياسىن قۇرعانى دا ايان.

قوزعالىستىڭ تاريحىندا قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ مۇسىلمان باۋىرلارمەن جاقىن ارالاسۋى دا ونىڭ قاناتىن بەكىتتى. I، II مەملەكەتتىك دۋماعا ەنگەن قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ مۇسىلمان فراكسيالارىنا مۇشە بولۋى، پەتەربوردا، ماسكەۋدە، قازاندا، ۋفادا، سامارادا مۇسىلماندار ۇيىمداستىرعان ءارتۇرلى شارالارعا قاتىسۋى دا قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ قوزعالىستى ورىستەتۋىنە، قاجەتتى ساياسي بولسىن، رۋحاني بولسىن تاجىريبە جيناقتاۋلارىنا وڭ ىقپال ەتكەنى كۇمانسىز.

5)قوزعالىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الۋى. قوزعالىس قايراتكەرلەرىنىڭ حالىقتىڭ ءوز اراسىنان شىعۋى، سوندىقتان دا ەل ءومىرىن وتە جاقسى ءبىلۋى ولاردىڭ قوعامدى ازاتتىق يدەياسىنا يلاندىرۋىندا، قوزعالىستىڭ قازاق جەرىنىڭ بارلىعىن دەرلىك ايماقتارىن قامتۋىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. قوزعالىس قايراتكەرلەرىنە بۋرجۋازيالىق قاتىناستار، ورىستىڭ بۋرجۋازيالىق توڭكەرىسى بەلگىلى دەڭگەيدە ىقپال ەتكەنىمەن، ولار تازا بۋرجۋازيا وكىلدەرى ەمەس-تى.  قازاق وقىعاندارى حالىقتىڭ ورتاسىنان شىققان، ونىڭ ماقسات-مۇددەسىن جاقسى بىلەتىن، دۇنيەاۋي، زاماناۋي ءبىلىم العان، ءوز ۇلتىنا شىن جانى اشيتىن ازاماتتار ەدى. سوندىقتان ولار قىزمەتتى، مانساپ-مارتەبەنى، شەن-شەكپەندى ەمەس، ەڭ الدىمەن حالقىنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلتشىل تۇلعالار بولاتىن. ولاي بولماسا، الاش قوزعالىسىن قالىپتاستىرعان قايراتكەرلەردىڭ قايسىسى بولسىن ورىس ۇكىمەتىنەن شەن الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار ازاماتتار ەدى. ءبىراق ولار جەكە باسىنىڭ مۇددەسىنەن حالىقتىق مۇددەنى جوعارى قويدى جانە وعان اياعىنا دەيىن ايانباي، تالماي قىزمەت ەتتى. زيالىلاردىڭ ۇلت الدىنداعى رياسىز ەڭبەگى مەن قايراتى – قوزعالىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولۋىنا باستادى. قوزعالىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الۋىنا ادەبيەتتىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى. ىلگەرىدە ايتقانىمىزداي، ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ، م.دۋلاتوۆتىڭ، ع.قاراشتىڭ، كەيىنىرەك م.جۇمابايەۆتىڭ، س.تورايعىروۆتىڭ، ا.مامەتوۆتىڭ، س.دونەنتايەۆتىڭ ولەڭدەرى قوزعالىس ۇراندارىنىڭ حالىقاراسىنا تارالۋىنا اسەر ەتتى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ «قازاق» كەيىنىرەك «سارىارقا» گازەتتەرىن جارىققا شىعارۋى - قوزعالىستىڭ بۇقارالىق سيپاتقا يە بولۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.

6) قوزعالىستىڭ مادەني-رۋحاني سيپاتى. الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك شىعارماشىل تۇلعالار ەدى. ايتالىق، ءا.بوكەيحاننىڭ، ب.قاراتايەۆتىڭ، ا.قالمەنوۆتىڭ، م.تىنىشپايەۆتىڭ، م.شوقايدىڭ، ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ، ا.ءبىرىمجانوۆتىڭ، ج.اقپايەۆتىڭ، ءا.ەرمەكوۆتىڭ بويىندا ءتۋابىتتى شەشەندىك، عىلىمي دارىن بار بولاتىن. ەگەر بۇل ازاماتتار، ماسەلەن، حاندىق داۋىردە ءومىر سۇرسە، ايگىلى بي، اتاقتى شەشەن بولار ەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ەگەر ساياسي كۇرەستى ەمەس، عىلىم جولىن تاڭداسا، وندا ولاردان ءىرى عالىمدار شىعارى دا ءسوزسىز ەدى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جان-جاقتى شىعارماشىلىق تۇلعا بولعانى، ع.قاراشتىڭ، م.دۋلاتوۆتىڭ جانە قوزعالىستىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى ج.ايماۋىتوۆتىڭ، م.جۇمابايەۆتىڭ، م.اۋەزوۆتىڭ ۇلتتىق كوركەمسوزىمىزدىڭ  اسا ءىرى  شەبەرلەرى ەكەندىكتەرى ءمالىم. الاش قوزعالىسى تۇسىندا ولاردىڭ قايراتكەرلىگىمەن بىرگە شىعارماشىلىعى دا سان قىرىنان اشىلدى. قوزعالىستىڭ باستاپقى كەزىندە حالىقتى وياتۋدا، ەلدىككە شاقىرۋدا ادەبيەت، ونىڭ ىشىندە پوەزيا ەرەكشە رولگە يە بولعانىن ىلگەرىدە جازعانبىز. ولەڭ ءسوز قازاق بالاسىن رۋحتاندىرۋدا، ءوزىن-وزى تانۋدا، ساناسىن جاڭعىرتۋدا عالامات قۋاتقا يە ەكەندىگى بەلگىلى. ازاتتىق قوزعالىسىنداعى ولەڭنىڭ وسىنداي قۋاتتى قارۋ بولعاندىعىن سول تۇستاعى تۇلعالاردىڭ وزدەرى دە تەرەڭ سەزىنگەن، ونى سول ءۇشىن دە كۇرەستىڭ قۋاتتى قۇرالى رەتىندە پايدالانعان. بۇل جونىندە: «قازاق ەلىنىڭ ءار ءتۇرلى تۇرمىستىڭ جۇمباقتارىنا كەزدەسىپ، داڭ بولىپ تۇرعان كەزىندە «قىرىق مىسال»مەن «ويان قازاق!» دەپ كەلىپ، الەۋمەت جۇمباقتارىن شەشكەندىكتەن، ەلدى وياتقان ۇلكەن كۇش بولدى. تاقپاقتى سۇيەتىن قازاق بۇل ەكى كىتاپتى ۇلگى ورنىندا ۇستاپ، مىسال ورنىندا ايتاتىن بولدى» دەسە، الاش قوزعالىسىنا اتسالىسقان ق.كەمەڭگەر ۇلى  /8،   /، الاش قوزعالىسىن دا، ونىڭ قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن دە كوممۋنيستىك يدەولوگيا تۇرعىسىنان باعالاعان كىتابىندا س.مۇقانوۆ: «ۇلتشىلداردىڭ ۇلتشىلدىعىن كوركەم ادەبيەتتەن باستاۋى – كوركەم ادەبيەتتىڭ بۇقاراعا اسەرى تەز جايىلاتىندىقتان بولدى» دەپ جازىپتى /11، 32/. ىلگەرىدە ايتىلعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسالى»، م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاعى!»، ولارعا قوسا سول احاڭنىڭ «ماساسى»، شاكارىمنىڭ «قازاق ايناسى»، ءماشھۇر-جۇسىپتىڭ «حال-احۋالى» مەن «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى»، ع.قاراشتىڭ «بالا تۇلپارى» مەن «اعا تۇلپارى»، م.جۇمابايەۆتىڭ «شولپانى» جانە «ايقاپ» جۋرنالىندا، «قازاق»، «سارىارقا»، «بىرلىك تۋى» گازەتتەرىندە جاريالانعان سانداعان ادەبي تۋىندىلار قوزعالىس يدەيالارىنىڭ حالىق اراسىنا تاراپ، ساناسىنا ورنىعۋىنا، قازاق دالاسىنىڭ بار تۇكپىرىنە ازاتتىق پەن تەڭدىك ۇراندارىنىڭ جەتۋىنە ايرىقشا ىقپال ەتتى. سول سەبەپتى دە وسى كەزەڭنىڭ ادەبيەتىن «الاش ادەبيەتى» دەپ اتاپ ءجۇرمىز. بۇعان قوسا قازاق ءباسپاسوزىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى مەن قالىپتاسا باستاۋىن، جازبا ادەبيەتتىڭ بۇعاناسى بەكىگەندىگىن، العاشقى ادەبي-مادەني كەشتەردى، تەاترلىق قويىلىمداردى ايتساق، وندا الاش قوزعالىسىنىڭ اۋقىمىندا ساياسي كۇرەسپەن بىرگە مادەني-رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا قاتار جۇرگەندىگىن كورەمىز. وسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ تاريحىمىزداعى وسىنداي اسا ىرگەلى ماڭىزىنا بويلاساق، وندا الاش قوزعالىسىنىڭ شىن مانىندەگى قازاق رەنەسسانسى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. قوزعالىستىڭ وسىنداي ناعىز رەنەسسانستىق قۇبىلىس بولعاندىعىن وسى جيناققا ەنگەن «الاشتىڭ جولى» اتتى ەڭبەگىمىزدە  دايەكتەگەنبىز. وسى ارادا كەيبىر عالىمدار تاراپىنان قازاق رەنەسسانسىن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن، اباي كەزەڭىمەن نەمەسە قازىرگى كەزەڭمەن بايلانىستىرۋ ۇشىراسىپ قالادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل جالپى رەنەسسانس قۇبىلىسىنىڭ سىرىن جەتىك بىلمەۋدەن بولماسا بەلگىلى ءبىر مۇددەدەن تۋىنداپ جاتاتىن پىكىرلەر. جالپى الەمدىك تاريحتىڭ دامۋ قيسىنى سان رەت دالەلدەگەندەي، ءاربىر ۇلت ءوز تاريحىندا ءبىر عانا رەنەسسانستى باسىنان كەشىرەدى.

7) قوزعالىستىڭ اتاۋى.  «الاش» دەگەن اتاۋ رەسمي تۇردە ەڭ العاشقى رەت 1917 جىلى ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىندە ساياسي پارتياعا بايلانىستى قولدانىلعانى بەلگىلى. وندا: «پارتيا ۇرانى دەسەك، بابامىزدىڭ «الاش» ۇرانىنان ارتىق ۇراندى ىزدەسەك تە تابا المايمىز. ءسويتىپ قازاق ساياسي پارتياسىنىڭ اتىن «الاش» قويۋ ويلاپ اۋرە بولماستان اۋىزعا ءتۇسىپ تۇر»- دەپ ايتىلعان-دى /10،414/. دەگەنمەن، «الاش» ۇعىمى قوزعالىسقا بايلانىستى اتالعان جىلدان الدەقايدا بۇرىنىراق ايتىلعان. ماسەلەن، ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە تاعى دا باسقا قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە «الاش» اتاۋى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تۇسىندا بەلسەندى تۇردە قولدانىلعانى دا بەلگىلى. 

قازاقتىڭ تەڭدىگى مەن ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ءاربىر تۇلعانى تانۋ، ولاردىڭ ءومىرى مەن ىسىنە لايىقتى باعا بەرۋ كورگەندى ەلدىڭ، مادەنيەتتى جۇرتتىڭ جورالعىسى. وسى رەتتەن كەلگەندە، حح عاسىر باسىندا قاۋىمداسىپ ەلشىلدىك ۇرانىن كوتەرگەن، الاش اتىمەن كۇرەس جولىنا تۇسكەن ازاماتتارىمىزدىڭ بارشاسىن تۇگەندەۋ، ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ تاريح پەن ۇلت الدىنداعى قايراتكەرلىك، كۇرەسكەرلىك ىستەرىنە ءتيىستى باعا بەرۋ – كەشەگىنىڭ اماناتى، بۇگىنگىنىڭ پارىزى، بولاشاقتىڭ قامى.

الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان بارلىق ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن بۇگىنگى ۇرپاققا تانىستىرۋ ماسەلەسى  الاشتانۋ عىلىمىندا ءوز دەڭگەيىندە قولعا الىنباي كەلە جاتقان  ماسەلە ەكەندىگى  بەلگىلى. قازاق تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا ۇلەس قوسقان الاش ازاماتتارى ەسىمدەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى العاش رەت قولعا العان كورنەكتى الاشتانۋشى، اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس بولاتىن. ول ءوزىنىڭ «الاش ءھام الاشوردا» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋىنە قوزعالىس مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمىن ەنگىزىپ، ونى «الاش قوزعالىسىنا مۇشە بولعاندار مەن نيەتتەستەر ءتىزىمى» دەپ اتادى. وسى تىزىمدە 270 ادامنىڭ اتى-جوندەرى بەرىلگەن. البەتتە، الاش قوزعالىسى تاريحىن زەرتتەۋدە بۇل ءتىزىمنىڭ وزىندىك تاريحي ءھام عىلىمي ءمانى ايتارلىقتاي. ءتىزىمنىڭ العاش رەت 1991 جىلى جاريالانعانىن، ياعني ەلىمىزدە الاشتانۋ عىلىمى ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان شاقتا جاسالعانىن ەسكە الساق، ارينە، ونىڭ ناقتى ءارى سوڭعى ءتىزىم بولا الماسى تۇسىنىكتى. سوندىقتان اتالعان تىزىمگە بايلانىستى ءۇش ءتۇرلى ماسەلەنى ايتا كەتۋ عىلىمي اقيقات ءۇشىن قاجەت دەپ ويلايمىز. بىرىنشىدەن، ىلگەرىدە ايتقانىمىزداي، ءتىزىم بۇدان 20 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن جاريالانعاندىقتان، مۇندا الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار تولىق قامتىلماعان. ۋاقىتتىڭ شاماسىنا قاراساق، ونىڭ مەيلىنشە تولىق بولۋى مۇمكىن ەمەس تە ەدى. ونى تىزىمگە جاسالعان ەسكەرتپەدە: «ءتىزىم «قازاقستان كوممۋنيسى» (قازىرگى «اقيقات») جۋرنالىنىڭ 1991 جىلعى 8، 9، 10-شى ساندارىندا جاريالانعان، وعان وسى ەڭبەكتىڭ اۆتورى قوسىمشالار ەنگىزگەن. وقىرماندارعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل ءتىزىم كەلەشەكتە جاڭا دەرەكتەر تابىلۋىنا وراي تولىقتىرىلا بەرمەك»دەپ عالىمنىڭ ءوزى دە اتاپ ءوتىپتى /6، 216/.  بۇعان قوسا  تىزىمدەگى تۇلعالاردىڭ تەگى مەن اتىنىڭ جازىلۋىندا كوپتەگەن قاتەلەر بارىن اڭعارۋعا بولارلىق. ماسەلەن، بوشتايەۆ «باشتايەۆ»، ەلشى ۇلى «ەمشين»، قوسكەيەۆ «قاسكەيەۆ» دەگەن سياقتى. بۇل عالىمنىڭ قاتەسى ەمەس، سول كەزدەردەگى قۇجاتتاردان كەلگەن جاڭساقتىقتار. قازىرگى ەڭبەكتەردە ولاردىڭ ەسىمدەرى مەيلىنشە دۇرىس جازىلا باستادى. سەبەبى، ودان بەرى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقاندارعا بايلانىستى كوپتەگەن قۇجاتتار  جارىق كورۋدە، عىلىمي ەڭبەكتەر قاتارى كوبەيۋدە، زەرتتەۋلەر جالعاسۋدا. ەكىنشىدەن، جوعارىدا كەلتىرگەنىمىزدەي، ءتىزىمنىڭ اتاۋىنا «نيەتتەستەر» دەگەن تىركەمە قوسىلعان. بۇل، البەتتە، عىلىمي دالدىكتى بىلدىرەتىن ۇعىم ەمەس. بىزگە الاش قوزعالىسى بارىسىنداعى شارالارعا، وقيعالارعا، باستامالارعا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ، ياعني قوزعالىسقا قاتىسۋشى بولارلىقتاي ەڭبەگى بار ازاماتتاردىڭ مەيلىنشە عىلىمي سارالانعان ءتىزىمى قاجەت. وسىنداي سەبەپتەر قوزعالىسقا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ مەيلىنشە  تولىمدى، عىلىمي جاعىنان ناقتىلانعان ءتىزىمىن جاساۋدى كۇن تارتىبىنە قويادى. ۇشىنشىدەن، «الاش قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى» دەگەن انىقتاما دا اسا ءدال ەمەس، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، قوزعالىستا مۇشە ەمەس، قاتىسۋشى بولادى، سوندىقتان «الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشى» دەگەن ءجون.

 قوزعالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە – الاش قوزعالىسىنا كىمدەردى نە ءۇشىن ەنگىزەمىز دەگەن ماسەلە. ياعني، تۇلعانى «الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشى» دەپ تانۋدىڭ ءپرينسيپى مەن كريتەريى. وعان، البەتتە، بىزگە الاش قوزعالىسىنىڭ سيپاتى، تۋۋ، قالىپتاسۋ جانە ورىستەۋ جولدارى، وسى كەزەڭدەردەگى وقيعالار مەن قۇبىلىستار تىكەلەي تىرەك بولماق. الاش قوزعالىسىنىڭ الگىندەي كەزەڭدەرىنە وي جۇگىرتسەك، وندا ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا، قوزعالىس مۇشەلەرىنە مىناداي تۇلعالاردى ەنگىزگەن ءجون سياقتى. 

ەڭ الدىمەن، 1905 جىلدان باستاپ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس اياسىنداعى وقيعالاردىڭ تىكەلەي باستاۋىندا تۇرعان، وعان اتسالىسقان ازاماتتار الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ  تىزىمىنەن ورىن الۋعا لايىق دەپ ويلايمىز؛

ەكىنشىدەن، 1917 جىلدىڭ ناۋرىز-مامىر ايلارىندا قۇرىلعان قازاق كوميتەتتەرىنىڭ جانە كەيىنىرەك وسى كوميتەتتەردىڭ وبلىستاردا، ۋەزدەردە الاش كوميتەتتەرى بولىپ قۇرىلعانداعى مۇشەلەرى؛

ۇشىنشىدەن، وسى كەزەڭدە تورعاي، جەتىسۋ، سەمەي، اقمولا، ورال وبلىستارىندا  وتكىزىلگەن قازاق سيەزدەرىنە جانە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى قولداپ وسى وبلىستىق سيەزدەر ۇلگىسىندە وتكىزىلگەن ۋەزدىك، بولىستىق سيەزدەرگە قاتىسقاندار؛

تورتىنشىدەن، ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزى مەن الاش اۆتونومياسى جاريالانىپ، الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلعان ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە پارتياعا جانە حالىق كەڭەسىنە ەنگەندەر جانە وسى سيەزدەرگە قاتىسقاندار؛

بەسىنشىدەن، «الاش» پارتياسىن، الاشوردا ۇكىمەتىن قولداعان حازىرەتتەر، يشاندار، مولدالار جانە قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىنەن حات جولداعاندار جانە ەلىمىزدىڭ ءار ايماقتارىندا قولداۋ شارالارىن وتكىزگەن ازاماتتار دا وسى تىزىمگە ەنۋى ءتيىس دەپ سانايمىز؛

التىنشىدان، بۇل تىزىمگە «الاش» پارتياسى اتىنان بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا ۇسىنىلعان دەپۋتاتتار دا كىرمەك؛

جەتىنشىدەن، بۇل تىزىمگە الاش اسكەرىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن ساربازدارى ەنەدى؛

سەگىزىنشىدەن، الاش اۆتونومياسىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالانعان الاش قالاسىنداعى دۋمادا، ز