ەلباسىنىڭ قازاق ءالىپبيىن لاتىن تاڭباسىنا كوشىرۋ ماسەلەسى كازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا دەر كەزىندە ايتىلعان وتە وزەكتى ۇيعارىم. ويتكەنى بۇكىلالەمدىك اقپاراتتىق ورتا لاتىن ارىپتەرىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان. بۇگىنگى قازاقتتىڭ قولدانىس اياسى تار كيريلليسا نەگىزىندە تۇزىلگەن 42 ارىپتەن تۇراتىن ءالىپبيدىڭ ورنىنا قولدانىس اياسى كەڭ، ءورىسى زور 26-34 لاتىن ارپىنەن تۇراتىن، بارشاعا مەكتەپ جاسىنان تانىس الىپبيگە كوشۋ ءتيىمدى ەكەنى ايدان انىق. جانە بۇل الەمدىك اقپاراتتىق ورتاعا ەنۋ دەگەن ءسوز.

بارشامىزعا بەلگىلى الەمدىك ادەبيەت، عىلىم، بۇكىل اقپارات اعىلشىن تىلىندە  تارايدى، مىنە  وسى  ءتىل  لاتىن  تاڭبالارىنا  نەگىزدەلگەن. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ اسا كورەگەندىكپەن 2007 جىلى بولاشاقتا لاتىن الىپبيىنە ءوتۋىمىز قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. ەلباسىنىڭ بۇل كەمەڭگەر ويىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار قولداعان. مەن دە وسى ءۇردىستى مۇمكىندىگىنشە قولداعان ەدىم. بۇل - بۇگىنگى زامان تالابى ەكەنىن دانا ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.

قازاققا جات، قولدانىسقا ءتيىمسىز كيريلليسا 1940 جىلى كسرو-نىڭ  وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ   نەگىزىندە   ءماجبۇرلى   تۇردە   ەنگىزىلگەن.

ەگەردە تۇرمىسىمىزعا ءتول اقشانى ەنگىزۋ ەكونوميكا سالاسىنداعى شەشۋشى قادام ءىرى جەڭىسىمىز بولسا ءتول ءالىپبيىمىزدى قولدانىسقا ەنگىزۋ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ بەرەتىنى داۋسىز. بۇل قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىن مەملەكەت قۇرىپ وتىرعان ۇلتتىڭ تىلىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل توڭىرەگىندە توپتاستىرۋ. بۇل سونداي-اق بولاشاقتا باۋىرلاس ەلدەردىڭ ورتاق ءالىپبيى ءرولىن اتقارا الار ەدى.

بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك اقپاراتتىق ورتاعا كىرۋىنە دامىعان، وركەننيەتتى ەلدەردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگياسىن ۇتىمدى پيدالانۋعا زور ىقپال ەتەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سونداي-اق، لاتىن ءارپى وسى زامانعى الەمدىك كومۋنيكاسيالىق كەڭىستىكتە ۇستەمدىك الىپ تۇر. سوندىقتان لاتىنشا الىپبيگە كوشۋ ارقىلى انا ءتىلىمىزدىڭ اقپاراتتىق مۇمكىندىگى ولشەۋشىز ارتادى.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىمەن دە تىعىز بايلانىستى جۇرگىزىلەتىن ءىس، سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشپەس بۇرىن الدىمەن قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ العانىمىز ءجون.

مەملەكەتتىڭ نەگىزىن بەلگىلى ءبىر ءدىنى، ءدىلى، ءتىلى بار مەملەكەت قۇرۋشى  ۇلت قالايدى. قازاقستاندا ول قازاق ۇلتى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن.

مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ نەگىزىن قالايتىنى  بارشاعا  بەسەنەدەن بەلگىلى داۋسىز اقيقات.  ءتىلسىز ادام بولمايتىنداي، ۇلتتىق ءتىلسىز مەملەكەت جوق. ورتاق ءتىلسىز مەملەكەت ءبىرتۇتاس بولمايدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلتتىق ءتىلى بولۋى قاجەت. بۇل ەش كۇمانسىز اقيقات. قوعامدى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، ساياسي جاعىنان دامىتۋ قانداي قاجەت بولسا، ۇلتتىق ءتىلدى دامىتۋ اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك.

ەلدىڭ بايلىعىنا يە بولىپ  ونى ارتتىرۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ – ءوز وتانىن سۇيەتىن، ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن اكسيوما. انا تىلىندە وقىپ، تاربيە العان، ءتول تاريحىن، مادەنيەتىن، ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ادام عانا ۇلتجاندى بولىپ وتانىن سۇيە الادى. بۇل ۇعىمدار وزگەلەردىڭ ساناسىنا جات جانە ولار وعان مۇددەلى ەمەس.

سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى دەڭگەيىنە  كوتەرۋ جونىندە مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن:

-مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى  تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالىنىپ، وندا سۋبەكتىلەرگە قاتىستى ناقتى شارالار كورسەتىلىپ ولاردىڭ ورىندالۋ مەرزىمى جانە جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنىۋ كەرەك.

وتباسىندا، تاربيە كورسەتەتىن مەكەمەلەردىڭ بارىندە (بالاباقشا، مەكتەپ، ت.ب. وقۋ ورىندارىندا) مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەردە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىلىققا يە بولۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزۋىمىز قاجەت.

ول مىنالار: بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى (اسىرەسە تەلەباعدارلامالار) ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن، ءداستۇرىن، ءتىلىن تۇراقتى  ناسيحاتتاۋ؛

- مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىندەرگە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ قازاق ءتىلىن ەركىن ءبىلۋ (مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ەڭ باستىسى بولۋى كەرەك)؛

- باسشىلىق قىزمەتتەرگە قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن مامانداردى الۋ؛

- مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قازاق ءتىلى جونىندەگى ءبىلىم دەڭگەيىن  جىلىنا ءبىر رەت ارنايى كوميسسيا تەكسەرىپ، ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قىزمەتكەردى جاۋاپقا تارتۋ نەمەسە ىنتالاندىرۋ؛

- قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن، ونى كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ءتيىمدى پايدالانا بىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ؛

- مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە ىقىلاسى جوق قىزمەتكەرلەردى تارتىپتىك جاۋاپقا تارتۋ؛

- تىلدەر تۋرالى زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى عىلىمي-ادىستەمەلىك، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە كادرلىق رەسۋرستاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ؛

- ءتىلدى وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدى وزىق ادىستەمەلەرى مەن جاڭا تەحنولوگيالارىن ەنگىزە وتىرىپ ءتىلدى وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدى بارلىق ورىندا، ياعني بالاباقشادان باستاپ مەكەمەلەرگە دەيىن جاپپاي ەنگىزىپ، ونى وقىپ ۇيرەنۋدى جالپىعا بىردەي مىندەتتى قىلۋ.

مەكەمەلەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋشىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ جانە وقۋشىنى (قىزمەتكەردى) قاداعالاۋ ءۇشىن وقۋشىلاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن ءاربىر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە انىقتاپ باعالاۋ ءۇشىن، وقىتۋ باعدارلاماسى جاسالىنىپ وندا وقۋشىنىڭ ەڭبەگىنە باعا قويىپ وتىرۋ كەرەك. وقۋشىلاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن جىلىنا ءبىر رەت ارنايى كوميسسيا تەكسەرىپ، كوميسسيا قورىتىندىسى بويىنشا وقۋشىنى (قىزمەتشىنى) جاۋاپقا تارتۋ نەمەسە ىنتالاندىرۋ قاجەت.

قازاقستاننىڭ بولمىسىندا قازاقشا سويلەپ، قازاقشا ويلاۋ (اسىرەسە قازاقتارعا) اسا ءزارۋ قاجەتتىلىك. رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ۇلتجاندىلىق مىنەزىنسىز، وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنسىز ەلدى كوركەيتۋدى بىلاي قويعاندا ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋ ەشقانداي مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتار مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتى دەگەن  بايلامى اسا كورەگەندىك، اسا كەمەڭگەرلىك. ويتكەنى بالاعا دەنى ساۋ ادام بولۋ ءۇشىن انانىڭ ءسۇتى قانداي قاجەت بولسا تولىققاندى ۇلتجاندى ازامات بولۋ ءۇشىن انا ءتىلى سونداي قاجەت.

ءاربىر ادامنىڭ ۇلتجاندىلىعى ونىڭ قورشاعان ورتاسىنا، قاي تىلدە تالىم-تاربيە الىپ، قانداي مادەنيەتتىڭ تۇرىمەن سۋسىنداعانىنا تىعىز بايلانىستى.

بۇگىنگى كۇنى عاسىرلار بويى بولعان وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارىنان  قازاقتار  مادەنيەتى، تاربيەسى، ءتىلى بويىنشا ەكىگە ءبولىنىپ وتىر. قانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى، وكىنىشكە وراي، ۇلتقا جات تاربيە كورىپ انا تىلىنەن ماقۇرىم قالعان ماڭگۇرتتەر. وسى ورايدا، ءبىر جولاۋشىنىڭ:  «ماقۇلىق قۇرلى جوق – انا تىلىندە سولەمەيتىن كىسىنى ادام دەۋگە بولا ما ؟» دەگەن ساۋالى ەرىكسىز ەسىمە تۇسەدى. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتى دەگەنى وتە ورىندى. ويتكەنى قازاق ءتىلى شىن مانىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ، سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ءتىلى بولۋى ءتيىس. سونداي-اق، ءوزىن قازاقپىن، قازاقستاندىقپىن دەپ سانايتىن ار-ۇياتى، نامىسى بار ازامات مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە جانە قازاقشا سويلەۋگە مىندەتتى.

مەملەكەتتىك ءتىلدى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قولدانۋ مەن ونى ودان ءارى دامىتۋ بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ نەگىزگى باسىمدىلىعى بولۋى كەرەك.

قازاق ءتىلىن ۇيرەنىڭدەر، سويلەڭدەر دەپ نەمقۇرايلى ۇرانداعاننان گورى، قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولىپ ونى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا پايدالانۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن  ناقتى شارالاردى قولداناتىن ۋاقىت جەتتى. ول ءۇشىن، ورىس ءتىلىن وزگەلەرگە ماجبۇرلەگەندەي، مەملەكەتتىك ءتىلدى جاپپاي بىلۋگە ماجبۇرلەيتىن جاعدايلار تۋعىزۋ قاجەت.

تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولسىن دەسەك، قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ ونى مەڭگەرۋ اركىمنىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالۋى قاجەت.

امانقاجى  زەينەل ۇلى