ءتىلى مەن ءدىنىن ۇمىتا باستاعان ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان شەتەلدەگى قازاقتار قازاقستانعا كوشكىسى كەلەدى،-دەپ جازدى informburo.kz سايتى. ءبىراق مۇنداعى زەينەتاقىعا ءومىر سۇرە المايمىز دەيدى.
اتاجۇرتقا ورالۋدى اڭساپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ ءبىرى – ماحمۋد نايمان. گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا تۇرادى. كەزىندە اتالارى قىلىشىن جالاڭداتقان قىزىلداردان قاشىپ، جۇڭگو اسقان، كەيىن تۇركيا جەرىنە تابان تىرەگەن. باستارىنان كەشپەگەندەرى جوق. تالاي ەڭسەنى ەزگەن اشتىق پەن جوقتىقتى كورسە دە، ەلگە دەگەن ساعىنىشى مەن ءتۇبى ءبىر ورالارمىن دەگەن ارماندارى عانا جاندارىن امان الىپ قالعان.
تۇساۋى قىلىشپەن كەسىلگەن ۇرپاق
– قىتايدا تۇراقتاي الماعان اتالارىمىز، 1937 جىلى اتى اڭىزعا اينالعان ەلىسحان ءالىپ ۇلىنىڭ باستاۋىمەن ۇلى كوشكە ىلەسىپ، تۇركىستاننان ءۇندىستانعا بەت الادى.
18 000 مىڭداي وتباسى كوشكەنمەن، دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي، جولاي ءبىرازى سۋىقتان، اشتىقتان، اۋرۋدان قىرىلادى. تاكلاماكان شولىنەن ءوتىپ، دۇنعاندار ولكەسى گانسۋدىڭ ەلسىز دالاسىنا دا بارعان.
ءبىراق جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ قۋعىنىنان قۇتىلا الماي، ولار قاشقاريانى باسىپ، تاڭعۇت اسىپ، تيبەت جوتالارىنا شىققان. ودان ءارى گيمالاي تاۋىنان تەك 4000 وتباسى امان اسىپ وتكەن ەكەن.
بۇل جونىندە ءشارىپ نايمان ءوز ەستەلىك-كىتابىندا "تۇساۋىمىز تويمەن ەمەس، قىلىشپەن كەسىلىپ، "اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا" كەتە بەرىپپىز. ءتىلىمىز بەسىك جىرىمەن، شىلدەحانا-تويلاردا ايتىلاتىن ولەڭمەن ەمەس، قانسىراعان حالىقتىڭ جوقتاۋىمەن شىعىپتى" دەپ جازادى.
كوش ءۇندى ەلىنەن تۇركياعا دەيىن سوزىلدى
500-دەي قازاق ءۇندىستاننىڭ بوپال اۋدانىندا 25 جىلداي تۇراقتايدى. بۇل جەر "قازاقاباد" ياعني، "قازاق اۋىلى" دەپ اتالعان. 92 بالانىڭ ساۋاتىن اشقان ءبىر باستاۋىش مەكتەبى دە بولعان ەكەن. الايدا قازاق وتباسىلارى ءۇشىن بالالارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋى ۇلكەن ارمانعا اينالادى.
ال 1947 جىلى بريتانيالىق ينديا پاكىستان جانە ءۇندىستان دەپ ەكى تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالعاننان كەيىن، 1948 جىلى بوپالداعى قازاقتاردىڭ كوبى بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ، كالكۋتتا مەن دەلي ارقىلى پاكىستانعا وتەدى. "قازاقابادتا" ءۇش-تورت وتباسى قالادى.
1960 جىلى "ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلمىز" دەپ تۇرىكتەر حايدارابادقا (اندرا پرادەش ولكەسىنىڭ ورتالىعىنا) كوشىپ بارعان ولارعا تۇركيانىڭ ستامبۇل قالاسىنان جەر بەرىپ، حالىقارالىق قىزىل كرەست ۇيىمىنىڭ كومەگىمەن كوشىرىپ الادى. بۇل كەزدە نايمان ءشارىپ ەكى قىز، ءبىر ۇلدىڭ اكەسى بولاتىن.
ءبىراق ءبىر جىلدان كەيىن اكەسى ۇلىنىڭ ناۋقاسىنا بايلانىستى ساۋد ارابياعا كوشىپتى. ماحمۇد نايمان سول ساۋد ارابيانىڭ دجيددا قالاسىندا 1964 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
ساۋد ارابياسىنان امان-ەسەن ورالعان سوڭ اكەسى 1972 جىلى تۇركيا ازاماتتىعىن الىپ، جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وتباسىمەن گەرمانياعا كوشىپ بارادى.
ماحمۋدتىڭ اكەسى نايمان ءشارىپ قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلگە كەلىپ، ءوزى كوزىمەن كورگەن كوشتىڭ قيىندىعىن تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كىتاپ قۇراستىرعان. الايدا كىتاپ باسىلىمعا شىعاردان ءبىر جىل بۇرىن 81 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلۋىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوسقان.
ۇرپاعىن قۋعىنعا سالعان ۇكىمەت اتاسىنىڭ مەكتەبىن مۋزەيگە اينالدىرىپتى
ماحمۋد نايمان قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت كەلىپ وتىر. ول اتاسى ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى قاتون قاراعاي جەرىندە اشقان مەكتەبىن كورۋگە كەلگەن.
– اتام ابدىكەرىم قاتون قاراعاي جەرىندە بولىس بولعان. سول كەزدە، وسىدان 110 جىل بۇرىن مەكتەپ اشقان ەكەن. مۇندا ورالحان بوكەي دە ءبىلىم العان. قۋعىنعا ۇشىرعان سوڭ كوشىپ كەتكەن. ءقازىر مەكتەپ مۋزەيگە اينالدى.
اتالارى "نايمان" دەپ جازدىرتقان بۇگىنگى ۇرپاق قازاقشاعا شورقاق
– كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتا قۇجات بولماعان. اكەم نايمان ءشارىپ تۇركيا جەرىنە تابان تىرەگەندە ءوزارا كەلىسىپ، جەكە كۋالىككە تەگىنىڭ ورنىنا رۋىن جازدىرتقان. ۇرپاعى قازاقتىڭ قاي رۋىنان شىققانىن ۇمىتىپ قالماسىن دەگەن نيەت قوي. مەنىڭ بالالارىمنىڭ تەگى دە قۇجاتتارىندا نايمان دەپ كورسەتىلگەن.
ماحمۇد نايمان بەس بالانىڭ اكەسى. ەسبول، جانمىرزا، ءابىلعازى جانە گۇلسىم مەن گۇلسارا ەسىمدى قىزدارى بار. ۇلكەن ەكى ۇلى تۇركيادا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن ءالى ازاماتتىق الماعان.
– ءقازىر گەرمانياعا كوشىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى جوعارى ءبىلىم الىپ جاتىر دەسە بولادى. ال ءبىلىم العان جاستار قيىندىقسىز جۇمىسقا تۇرادى. مەنىڭ ۇلكەن ۇلىمنىڭ جاسى 27-دە. گەرمانيانىڭ فرايزينگ قالاسىندا ماگيستراتۋرادا وقىپ جاتىر.
– ەسبول ەۋروپاداعى قازاق بالالارىمەن بىرگە فۋتبول وينايدى. ءتىپتى ءوز كومانداسىن قۇرىپ العان. ءوزارا قازاق تىلىندە سويلەسەدى دەپ ايتا المايمىن. ۇيدە قازاقشا سويلەسكەنمەن ورتاسى باسقا. سوندىقتان ارالاستىرىپ جاۋاپ بەرەدى. قازاقشاعا تىم شورقاق.
ماحمۋدتىڭ ايتۋىنشا، 55 جىل بۇرىن گەرمانياعا جۇمىس ىزدەپ، جاقسى ءومىردى اڭساپ كەلگەن قازاقتار ءۇشىن ونىڭ وتەۋى تىم قىمباتقا تۇسكەن. ويتكەنى ەۋروپا مادەنيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاقتارى قازاقستانعا كوشىپ كەلگىسى كەلمەيدى.
ماحمۋدتىڭ قالعان بالالارى دا ستۋدەنت. جانمىرزا مەن ءابىلعازى دا ءبىلىم الىپ جاتىر. ال قىزى گۇلسارا حولان قالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. تەك كەنجە قىزى گۇلسىم مەكتەپتە 12 سىنىپتا وقيدى. ماحمۋد قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان.
– قازاقستاندىق جاستارمەن ارالاسىپ تۇرامىز. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىسقانمەن، ۇيگە ءجيى كەلىپ تۇرادى. ەۋروپا مەملەكەتتەرىن ارالاتامىز. كەلگەندە قازاقشا سويلەسىپ، ءماز بولىپ قالامىز، – دەيدى ول.
"ايلىعىم 2000 ەۋرو، ال پاتەراقى – 1500 ەۋرو... قىمباتشىلىق" دەيدى گەرمانيالىق قازاق
ماحمۋدتىڭ نەگىزگى ماماندىعى – قارجىگەر. الايدا ميۋنحەندە قارا جۇمىس جاسايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ميۋنحەن قالاسىندا شامامەن 150 قازاق وتباسى تۇرادى.
– مەن پوچتادا قىزمەت جاسايمىن. ءبىز قاتارلى قازاقتاردىڭ كوبى قارا جۇمىس ىستەيدى. ويتكەنى قارا جۇمىس جاساعانداردىڭ ەڭبەگى جوعارى باعالانادى. سوندىقتان بولار جەرگىلىكتى جاستار دا جوعارى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلا بەرمەيدى. جالپى مۇندا كەز كەلگەن جۇمىسقا تۇراتىن كەزدە ۇلتىنا قارايدى. الدىمەن جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋىن قاداعالايدى. سودان كەيىن ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن كەلگەندەردى جۇمىسقا الادى. ءبىز سياقتى سىرتتان كەلگەندەردى ءۇشىنشى كەزەكتە قابىلدايدى.
– ايلىق تابىسىم 2000 مىڭ ەۆرو بولعانمەن، مۇندا قىمباتشىلىق. جالداپ تۇراتىن پاتەرگە ايىنا 1500 ەۆرو تولەيمىن. ال تاماققا 500 ەۆرو جۇمسايمىز. ەگەر زەينەتكەر جاسىنا جەتسەم، 1500 ەۆرو زەينەتاقى تاعايىندالادى. ال زەينەت جاسىنا ەرتە شىقسام، وندا از تولەنەدى. سوندىقتان اماندىق بولسا، ۋاقىتىندا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ويتكەنى ايەلىم ءنۇريفا ەشقاشان جۇمىس جاساعان ەمەس. بەس بالانى باعۋمەن اينالىستى.
گەرمانياداعى قازاقتار بەسكە ءبولىنىپ ءجۇر
– جالپى وسىنداعى جاستار قازاقشا سويلەيدى دەپ ايتا المايمىن. كەزدەسكەندە بىر-بىرىمەن نەمىسشە سويلەسەدى. تويلاردا، ءارتۇرلى مەرەكەلەردە باس قوسىپ تۇرامىز. ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن مەرەكە – ناۋرىز. الدىن الا دايىندىق جاسايمىز. سوسىن ەكى كۇن تويلاتامىز. الايدا ءبىز ءۇشىن جۇمىس ءبىرىنشى كەزەكتە. جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماساڭ، جۇمىسىڭنان ايىرىلىپ قالۋىڭ مۇمكىن.
– تويلارىمىز دا قازاقشا داستۇرمەن وتەدى. دەگەنمەن گەرمانياداعى قازاقتار باس قوسقان كەزدە ءوزارا ءتىل تابىسىپ كەتەدى دەۋ قيىن. مۇندا جاڭادان كوشىپ كەلگەن قازاقتاردى "جاڭا قازاقتار" دەپ اتايمىز. ويتكەنى ورىسشا سويلەيدى. سوندىقتان ءبىر-بىرىمىزدى تۇسىنبەيمىز.
جالپى مۇنداعى قازاقتار وزدەرىن بەسكە ءبولىپ قاراستىرادى. باس قوسقاندا نەمىس ءتىلى ارقىلى تۇسىنىسەدى ەكەن.
– ورتا ازيادان ەرتەرەكتە كوشىپ كەلىپ، نەمىس ۇلتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانداردى "باياۋار" دەپ اتايمىز. ولاردى نەمىستەردەن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. وزدەرى "باياۋارمىز" دەپ ماقتانادى. نەگىزگى ۇلتتىق اسپابى – قىل قوبىز.
سوسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىننەن تۇراقتاپ قالعاندار بار. ولار وزدەرى ءبىر توپ بولىپ بولىنەدى.
ال تۇركيادان كەلگەن قازاقتار قازاقشا سويلەۋگە بەيىم.
سودان كەيىن قازاقستاننان كەلگەندەردى قازاق ءتىلىن بىلگەندەرىنە قاراي "ەسكى" جانە "جاڭا قازاقتار" دەپ بولەمىز.
قازاقستانعا كەلسە، زەينەتاقىدان قاعىلادى
زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ، اتاجۇرتقا قايتىپ كەلۋ ماحمۋتتىڭ ويىندا بار. ول قارتتىقتى ءوز قانداستارىنىڭ ورتاسىندا قارسى العىسى كەلەدى. الايدا قازاقستاندا شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ سول جاق بەكىتكەن زەينەتاقىسى ساقتالمايدى ما دەپ جۇرەكسىنەدى.
الماتى قالاسى بويىنشا ەڭبەك، الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون دەپارتامەنتىنىڭ زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ارداق شامشييەۆانىڭ ايتۋىنشا، شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا قازاقستان ازاماتتىعىن العاننان كەيىن مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى (14 358 تەڭگە – اۆت.) تولەنەدى.
– زەينەت جاسىنا جەتكەن قازاقستان ازاماتى زەينەتاقىنى الىپ ءجۇرىپ، ءبىراز جىلدار شەتەلدە تۇرىپ، وتانىنا ورالعان سوڭ قايتا تاعايىنداۋدان وتەدى. شەتەلدەن كەلگەندەرگە ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقى (2017 جىلعى بەكتىلىگەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقى 30 988 تەڭگە – اۆت.) تاعايىندالادى. ءبىراق زەينەتاقى الۋ ءۇشىن شەتەل ازاماتىنىڭ ورالمان كۋالىگىن نەمەسە ازاماتتىقتى الۋى شارت. ازاماتتىق العانعا دەيىن كۇن كورىس دەڭگەيىنىڭ جارتىسى (2017 جىلعى ەڭ تومەنگى كۇن كورىس دەڭگەيى 24 459 تەڭگە – اۆت.) تولەنەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى زەينەتاقى تاعايىنداۋ ماسەلەسى جونىندە تەك بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەرمەن كەلىسىم شارتقا وتىرعان. كەلىسىم شارتقا سايكەس، بالتىق جاعالاۋىنان كەلگەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنىپ، قايتا ەسەپتەلەدى. ءبىراق كوشىپ كەلگەن ەلىندە الىپ جۇرگەن زەينەتاقى ساقتالمايدى.
قىتايدان كەلگەن ازاماتتاردىڭ بالا باققان نەمەسە وقۋ وقىعان جىلدارى عانا ەسەپكە الىنىپ، ەڭ تومەنگى زەينەتاقى تاعايىندالادى.
ال گەرمانيادان كوشىپ كەلگەن ازاماتتار باسقا ەلدەردەن كەلگەن ازاماتتارمەن تەڭ ازاماتتىق العان سوڭ، ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الادى. دەمەك ولاردىڭ شەتەلدەگى زەينەتاقىسى ساقتالمايدى. ال ازاماتتىق العانعا دەيىن الەۋمەتتىك جاردەماقى الىپ تۇرادى، – دەيدى ارداق شامشييەۆا.
شەتەلدىك كولەمدى زەينەتاقى قالدىرامىن دەگەندەر ازاماتتىق الا المايدى
– ەگەر شەت ەلدەردەن كەلگەن قازاقتار تەك ىقتيارحات (ىقتيارحات (ۆيد نا جيتەلستۆو) – ءبىر جەردە ورىن تەۋىپ تۇرۋعا بەرىلەتىن قۇجات) ارقىلى كەلىپ، تىركەۋگە تۇرماسا، بۇرىن تۇرعان ەلىندە تاعايىندالعان زەينەتاقىنى الىپ تۇرۋىنا بولادى.
ال ازاماتتىق الماعانىنا قاراماستان تىركەۋگە تۇرسا، سودان كەيىن عانا شەتەلدە تاعايىندالعان زەينەتاقىسى توقتاتىلادى. ويتكەنى جاردەماقى مەن زەينەتاقىنى ءبىزدىڭ ەل قايتا ەسەپتەيدى. ەكى مەملەكەتتەن بىردەي زەينەتاقى تولەنبەيدى، – دەيدى ارداق شامشييەۆا.
شەتەل ازاماتتارىنا ىقتيارحات ون جىل مەرزىمگە بەرىلەدى. كەيىن مەرزىمىن تاعى ۇزارتۋعا بولادى. قازاقستانعا كەلەمىن دەگەن شەتەل ازاماتتارىنا ىقتيارحاتقا قاتىستى قوسىمشا مالىمەتتى egov.kzسايتىنان الۋلارىنا بولادى.
