بۇل ماسەلەنى ياعني دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن جانە كورىنگەن سىرىن ەۋروپالىقتار 16 عاسىردا-اق تانىپ-بىلسە دە، ولاردى ۇيلەستىرە قاراۋدىڭ جولىنا تۇسە الماعان. مىسالى سول زاماننىڭ كورنەكتى عالىمى يسپاندىق رەنو دەكارت «ارنايى قۇرىلعىلار مەن ولشەۋگە بولاتىن نارسەلەردى عانا زەرتتەپ، عىلىم دەپ وسىنى عانا ايتايىق. ال سانا دەگەن كوزگە كورىنبەيدى، پريبورمەن ولشەنبەيدى. بار ەكەنىن بىلەمىز. ءبىراق كوزگە كورىنبەيتىن نارسەنى زەرتتەپ قايتەمىز» دەپ بىردەن-اق ولار دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنگەن جاعىن زەرتتەۋگە بەت بۇرىپ كەتتى دە، دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن ياعني رۋحاني الەمدى زەرتتەۋدەن باس تارتتى، ولار بۇكىل ەۋروپالىقتاردى ماتەرياليستىك اتەيستىك جولعا باعىتقا سىلتەپ جىبەردى.

1917 جىلى بولشيەۆيكتەر پارتياسى بيلىككە كەلگەن سوڭ ماتەرياليستىك اتەيستىك تانىمدى جالعاستىرىپ، دامىتىپ قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ تەوريالىق، يدەولوگيالىق نەگىزىنە اينالدىردى. 1922 جىلى «قۇدايسىزدار» دەپ اتالاتىن گازەتىن شىعارىپ، قوعامدى تۇتاستاي اتەيستىك جولعا ءتۇسىردى. رۋحانيات جولىن ۇستاعان پوپتار مەن مولدالاردى قۋعىنداپ، اتىپ شىركەۋ مەن مەشىت اتاۋلىنى قيراتتى. قاشان كپسس پەن سسرو كۇيرەگەنشە جوعارعى وقۋ ورىندارىندا اتەيزم نەگىزدەرى دەگەن وقۋلىقتى وقىپ ەمتيحان تاپسىرىپ جاتتى. بۇكىل قوعامنىڭ رۋحاني ومىرىندە ماتەرياليستىك، اتەيستىك دۇنيەتانىم ۇستەمدىك ەتىپ كەلدى.

رەسەي يمپەرياسى جاۋلاپ العان 47 تۇرىك حالقى دا وسى ماتەرياليستىك اتەيستىك دۇنيەتانىمنىڭ قىسپاعىندا قالدى. حالىق قانشالىقتى يدەولوگيالىق قىسىمدا قالسا دا، اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرىك حالىقتارى اتا-بابالارى ۇستانعان يسلاميات پەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن شاما كەلگەنشە ۇستاپ قالۋعا تىرىستى. ويتكەنى «ۋىقتى ۇستايتىن – باسقۇر، حالىقتى ۇستايتىن – ءداستۇىر» دەگەن ماقالدىڭ بوسقا ايتىلمايتىنى دا، شىندىققا ساي ايتىلعانى دا بايقالادى. ەرتەدە جۇڭگو بارلاۋشىلارى تۇرىك حالقىن جاۋلاپ بودان ەتۋگە بولادى، ءبىراق ولار ۇستانعان حالىقتىق ادەت-عۇرىپ سالت-سانا داستۇرلەرىن بۇزا المايدى دەگەن پىكىرلەرى دە سوۆەتتىك تۇرمىستا، ول ۇستانعان يدەولوگياعا قۇلاي بەرىلمەي اتا-بابالارى ۇستانعان جولى قانشالىقتى قىسپاققا الىنسا دا، شەت جاعاسىن ۇستانىپ قالۋى حالىق تاۋەلسىزدىگىن العان زاماندا دا ءوز كورىنىسىن بەرۋى – كوپ ماسەلەنىڭ اۋجە الىپ كەتۋىنىڭ ءوزى-اق ايعاقتاپ تۇر.

ال وناماستيكالىق عىلىم سالالارى ساياساتپەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان، كەڭەستىك بيلىك كەزەڭىندە وتارشىلدىق، توتاليتارلىق ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇر شەتكە ىعىستىرىلىپ، ورىستانعان ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىمەن انتروپونيمدەر باسىمدىققا اينالدى.

ويشىل اقىن ماعجان جۇمابايەۆ ايتقانداي

تۇرىكتەر ەنشى الىسىپ كوشكەنىندە

قازاققا قارا شاڭىراق قالىپتى عوي، -

دەپ قارا شاڭىراقتىڭ ءمان ماعىناسى اتادان قالعان ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ساقتالۋىن مەڭزەپ تۇر.

بيلىككە كەلگەن ورتالىق وزدەرى ۇستانعان وناماستيكالىق سالاداعى زاتشىلدىق، اتەيستىك تانىمىن تۇرىك ءتىلدى حالىقتارعا سىرتتاي بيلىك كۇشىمەن ەندىرىپ، ولاردىڭ عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن ۇلتتىق ءداستۇر نەگىزىندەگى ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىن سىرتقا قاقتى. مىسالى رەسەي يمپەرياسى پروۆاسلاۆيا ءدىنىنىڭ وناماستيكالىق ءداستۇرىن ۇستانۋى سەبەپتى، ونى تۇرىك حالىقتارىنا تىقپالادى. مىسالى ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىن ادام اتىنا قويۋ ءداستۇرى ۆيزانتيا يمپەراتورى كونستانتيننىڭ ارەكەتىنەن باستالعان. ول ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا ءوز اتىن بەرۋى سەبەپتى، استانا كونستانتينوپل ياعني كونستانتين قالاسى دەپ اتانۋى سەبەپتى، وسى ءداستۇردى رەسەي يمپەرياسى قابىلداپ، توپونيم اتاۋلارىن ادام اتىنا قويۋ ءداستۇرى ولاردىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە اينالىپ كەتتى. مىسالى ماسكەۋ (احاد موسكانىڭ اتىنا 1088 جىلى قويىلدى)، لەنينگراد، ستالينگراد، كالينينگراد!!! بۇل اتاۋلار ولار ءۇشىن قالىپتى قۇبىلىس. ال قازاقتاردىڭ ءىرى ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىنا ادام اتىنا قويىلمايدى، ميكروتاپونيمدەرگە عانا قويىلادى. مىسالى پالەنشەنىڭ قۇدىعى، تۇگەنشەنىڭ اسۋى دەگەن سياقتى اتالىمدار. رەسەي وتارشىلدارى بۇل كەزدە وتارشىلدىق تاپونيمدەردى قازاق جەرىنە قالاعانىنشا قويىپ جاتتى. مىسالى ۆانوۆكا، سامسونوۆكا، گالوۆوچوۆكا، گرودەكوۆ ت.ب.

بيلىك باسىنا حالىقتار كوسەمى ءستاليننىڭ باس حاتشىعا سايلانعان سوڭ، اسىرەسە 1937 جىلعى قىزىل قىرعىننان كەيىن سسرو اۋماعىندا توتاريلارلىق تاپونيمدەر الىس جاقىن جەر اتاۋلارىندا، كولحوز سوۆحوز، مەكتەپ پەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قويىلىپ جاتتى. بۇل قۇبىلىس، اسىرەسە، ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىنعان تۇستا ادام ايتقىسىز جىلدامدىقپەن قويىلىپ تيراجداپ كوبەيىپ جاتتى. مىسالى مەنىڭ تۋعان اۋىلىم مايتوبە 1867 جىلى مايلىكەنت بولىسىنا قاراستى № 13 اۋىل دەپ اتالدى. كەڭەستىك بيلىك كەزىندە ول اۋىل قاراسۋ اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلى، كوكتەرەك كولحوزى، كالينين كولحوزى، جدانوۆ كولحوزى، قىزىل جۇلدىز كولحوزى اقىرى كەپ جۋالى سوۆحوزى ميشۋرين اتىنداعى سوۆحوزى دەپ 8 رەت الماسسا، تاۋەلسىزدىك زامانى ورناسىمەن 1997 جىلى مايتوبە اۋىلى دەپ تاريحي اتىمەن اتالىپ قالدى. سوندا 1867 جىلعا مايلىكەنت بولىسىنداعى №13ء-شى اۋىل 1997 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ياعني 130 جىل ىشىندە 6 ۇرپاق الماسىپ ۇلگەرگەندە، بۇگىنگى مايتوبە اۋىلىنداعى جاستار ءوز اۋىلىنىڭ نە سەبەپتى 8 رەت وزگەرىپ الماسۋ سەبەپتەرىنىڭ تاريحىن بىلە بەرمەيدى. ارينە، مۇنداي جىلدام الماسۋ قازاقستانداعى ماكروتاپونيمدەر مەن ميكروتاپونيمدەردىڭ بارىندە بولىپ ءوتتى. قوعامداعى بۇل ىسپەتتەس ساياسي الەۋمەتتىك بولمىستان تۋىنداپ جاتقان حالىقتىق، وتارشىلدىق، توتوليتارلىق ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىنداعى الماسۋلار تاريحى – ءبىزدىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىمىزدىڭ وناماستيكالىق ساناداعى وزگەرىستەر مەن ساياسي قىسىمداردىڭ كورىنىسى دەسەك ءجون بولار. جوعارىدا باياندالعان وناماستيكا سالاسىنداعى جويقىن وزگەرىستەر تاريحىنا نازار اۋدارۋعا مىندەتتىمىز:

1) تۋعان ەل، تۋعان جەردەگى ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارى عاسىرلار بويى قازاق حالقىنىڭ ۇستانىپ كەلگەن ۇلتتىق داستۇرلەردى اياۋسىز جاۋشا تيگەن وتارشىلدىق، توتاليتارلىق تاپونيمدەر جويىپ جىبەرىپ، حالىقتىق جادىمىز مەن سانامىزدى سىرتقا قاعىپ ۇمىتتىرۋى - رەسەي يمپەرياسىنىڭ شوقىندىرىپ ورىستاندىرۋ ساياساتىنان تۋىنداپ جاتقان قاسىرەتتى قۇبىلىس بولىپ تابىلادى.

2) ەندى ماتەرياليستىك، اتەيستىك دۇنيەتانىم وزگەرىپ ونىڭ ورنىنا كۆانتتى فيزيكتەرى دالەلدەپ عىلىمي تۇرعىدان ورنىقتىرعان الەمدى ۇلى سانا بيلەيدى دەگەن مۇلدە جاڭا دۇنيەتانىم ورنىقتى. وسى سەبەپتى يدەالىق نەگىزى توڭكەرىلىپ جاپپاي داعدارىسقا ۇشىراعان گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارى ءتارىسزدى وناماستيكالىق عىلىمنىڭ سالالارى دا داعدارىسقا ۇشىرادى. ەندى بۇل عىلىم سالاسى ساياساتپەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان، ونى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان قاراپ، وسى تانىم تالابىنا ساي ىس-ارەكەتكە كىرىسۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر:

ا) ەسكى تانىم نەگىزىنەن تۋىنداعان وتارشىلدىق تاپونيمدەردەن تۇگەلدەي ارىلۋ تالابى العا قويىلعاندىقتان، تاياۋ جىلدار ىشىندە ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىنداعى وتارشىلدىق ءتاپونيمنىڭ ىزدەرى تاريحتان ءوشۋى كەرەك.

ءا) جاڭا دۇنيەتانىم بارلىق سالادا ورنىعۋى سەبەپتى كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا ەلدى مەكەن جەر اتاۋلارىنا جاپپاي قويىلعان قايراتكەرلەر مەن پارتيا سوۆەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتى، ءتىپتى تيراجداپ قويىلۋى سەبەپتى ولاردان ارىلىپ تازالانۋ ارەكەتى قولعا الىنىپ ناقتىلى ءىس-قيمىلعا كىرىسۋدىڭ قارقىنى كۇشەيمەك. ءبىراق بۇل پروسەس حالىق ساناسىنىڭ سامارقاۋلانۋى سەبەپتى قارسىلىق ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى توتوليتارلىق تاپونيمدەردەن ارىلۋ ىس-ارەكەتى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلماق.

ب) ءبىراق بۇل دۇنيەتانىمداعى باستى كەمشىلىك – دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى مەن كورىنبەگەن سىرىن ۇيلەستىرە الىپ زەرتتەۋدىڭ ورنىنا، بۇل اسا كۇردەلى قۇبىلىستىڭ ءبىر جاعىنا، ياعني دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن تانىپ بىلۋگە شەشۋشى ءمان بەرىلدى دە، دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا جاتىرقاي قاراۋدى يسپان عالىمدارى باستادى. مىسالى، اتاقتى يسپان عالىمى رەنا دەكارت: «ارنايى قۇرىلعىلارمەن ولشەۋگە بولاتىن نارسەلەردى عانا زەرتتەيىك، عىلىم دەپ وسىنى عانا ايتايىق، ال سانا (دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى م.م.) دەگەن كوزگە كورىنبەيدى، پريبورمەن ولشەنبەيدى. بار ەكەنىن بىلەمىز. ءبىراق كوزگە كورىنبەيتىن نارسەنى زەرتتەپ قايتەمىز»، - دەپ، رۋحاني الەمدى (جاندى) زەرتتەپ، تانىپ، سىرىن اشۋدان باس تارتتى. بۇل سىڭارجاق ارەكەت ەۋروپا حالىقتارىنىڭ دۇنيەتانىمىن ماتەرياليستىك، اتەيستىك تانىممەن قالىپتاسۋىنا الىپ كەلدى. ەۋروپا حالىقتارى بەس عاسىر بويى تازا ماتەرياليستىك، جاۋىنگەر اتەيستىك تانىمناڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي، وسى دۇنيەنىڭ تۇتقىنىندا قالدى. مۇنىڭ ناتيجەسى بۇگىندە بۇكىل ەۋروپالىقتار مەن رەسەي يمپەرياسىن قوسا ەسەپتەگەندە ونداعى حالىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقى بۇزىلىپ، بۇگىنگى بەيشارالىق قالىپقا ءتۇستى، رۋحاني تانىمداعى تەرىس ۇعىمنىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعا الماي اداسۋدا.... الداعى كۇندەردە كەڭەس بيلىگى ەندىرگەن بوتەن دۇنيەتانىمنان تۋىنداپ وناماستيكاعا ەنگەن جات ءداستۇر ەندى ۇلتتىق داستۇرگە اۋىسۋى زاڭدىلىق. مىسالى ماكروتاپونيمدەرگە جەكە كىسى اتتارىن قويۋدان باس تارتۋ تالابىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋ باستى مىندەتىمىزگە اينالماق.

ۆ) وسى تانىم تۇرعىسىنان كەلىپ جەكە ازاماتتاردىڭ اتى ءجونى الەمدە تەك سلاۆيان حالقىندا ءداستۇر رەتىندە ءۇش اتالىمنان كەلەتىن. مىسالى الەكساندر سەرگەيەۆيچ پۋشكين دەپ جازىلۋى سياقتى قۇبىلىس، مۇحتار ومارحان ۇلى، باۋىرجان مومىش ۇلى، رابيعا سىزدىق قىزى، قاجىمۇقان كەلىنى دەپ جازىلاتىن ۇلتتىق ءداستۇردى قالىپتاستىرۋ ءجون. ميكروتاپونيمدەردەگى كوشە، مەكتەپ، اۋىل ت.ب اتالىمدارى دا ۇلتتىق ءداستۇر تۇرعىسىنان قويىلعانى ءجون. مىسالى اباي داڭعىلى، مانشىك كوشەسى، مالىك مەكتەبى دەگەن سيپاتتا اتالماعى ءجون.

بۇگىندە قازاق انتروپونيدەرى ءوزىنىڭ ۇلتتىق تابيعي بولمىسىن بۇزىپ العانى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. بۇل قۇبىلىس قازاق جەرىن جەتى رەت جاۋلاعان باسقىنشىلىق زامانىنداعى جەتى قاباتىندا ورنى انىق بايقالىپ تۇرادى. ول قاباتتار: 1) قىتايلىق، 2)پارسىلىق قابات، 3) گرەكتىك قابات، 4) ارابتىق قابات، 5)موڭعولدىق قابات، 6) قالماقتىق قابات، 7) ورىستىق قابات. وسى قاباتتاردىڭ ىشىندە ەڭ زالالدى ءقاۋىپتى قابات ارابتار مەن ورىستاردىڭ وتارشىلدىق ساياساتىندا جاتىر.

ارابتار يسلام ءدىنىن تاراتۋ ماقساتىندا باسقىنشىلىق جاساعاندا وتارشىلدىق ايلا تاسىلدەردىڭ نە ءبىر جاڭا تاسىلدەرىن قولدانىسقا تۇسىرگەن ارەكەتى ورتا عاسىر عالىمى ءاد-نارشاحيدىڭ «بۇحارا تاريحى» كىتابىندا جان جاقتى جازىلىپ اشكەرەلەندى. سولاردىڭ جۇقسىز بار ايلا ءتاسىلى «جابايىلاردلى جابايىلاردىڭ قولىمەن قىرۋ» ءتاسىلى. بۇل ايلا ءتاسىلدى ورىس پەن جۇڭگو مەملەكەتى قازاق پەن نوعاي حالقىنىڭ ۇلان بايتاق دالاسىن جاۋلاپ الۋعا كۇشى جەتپەي تۇرعان كەزدە، 1723 جىلى رەسەي جۇڭگو قالماق ۇشەۋى ءتىل تابىسىپ، قازاق، نوعايدى جەر بەتىنەن جويىپ ۇلى دالاسىن ءبولىسىپ الۋعا ىشتەي بىرىگىپ، ءبىر بايلامعا كەلگەندە، «جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن قىرىپ جويۋ» ءتاسىلىن تاريحىمىزدان بىلەمىز. رەسەي، جۇڭگو يمپەرياسى قالماق پەن قازاقتى ءبىر بىرىنە ايداپ سالىپ، قىرعىن سوعىستا ەكى حالىقتى ءبىر بىرىنە قىرعىزدى. وسى سوعىستا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى قىرىلسا، ال قالماق تۇتاس جويىلىپ، مەمىلەكەتىنەن ايىرىلدى. وسى ەكى قىرىلعان حالىقتان بوساعان جەردى ەكى يمپەريا كەلىسە وتىرىپ ءبولىپ الدى. ارەڭ ءتىرى قالعان قازاق رەسەي مەن قىتايدىڭ بوداندىق حامىتىن كيىپ، 260 جىلدا (1731 – 1991) ارەڭ دەگەندە تاۋەلسىزدىككە قولى جەتتى. وسى جاعدايعا بايلانىستى قازاق انتروپونيمدەرى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراپ جۇتاي ءتۇستى. ولاردى بۇرىنعى ءداستۇرلى ۇلتتىق انتروپونيمدەرگە اينالدىرۋ ءۇشىن اۋداندىق زاگس ورىندارى مەن بىرلىكتە ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ ارقىلى بۇرىڭعى تابيعي بولمىسىمىزعا كەلتىرە الامىز.