دۋلات يسابەكوۆ: مەن ءولىپ بارا جاتقاندا بىرەۋ كەلىپ قۇلاعىما سىبىرلاپ: «قازاق حالقىڭىزدىڭ سانى 30 ملن بولدى» دەسە، سونى ەستىپ ولسەم...
(سۇحباتتان ءۇزىندى)

– كىتاپ تۋرالى از اڭگىمە ايتپادىق. ەندى ءوزىڭىز سوڭعى وقىعان، سەلت ەتكىزگەن، اسەر ەتكەن كىتاپتى ايتا الاسىز با؟

– ەريح ماريا رەماركتىڭ «ۆرەميا ۋميرات. ۆرەميا جيت» دەگەن رومانىن وقىپ جاتىرمىن. وسى ءبىر رومانىن بۇرىن وقىماعان ەكەنمىن. مەنىڭ ەكى ارمانىم بار ەدى. ءبىرى – مەن ءولىپ بارا جاتقاندا بىرەۋ كەلىپ قۇلاعىما سىبىرلاپ: «قازاق حالقىڭىزدىڭ سانى 30 ملن بولدى» دەسە، سونى ەستىپ ولسەم دەگەن. ەكىنشىسى، «شىركىن، ەريح ماريا رەماركتىڭ «تەني ۆ رايۋ» دەگەن تۋىندىسى سياقتى ءبىر رومان جازىپ كەتسەم» دەپ ارماندايتىنمىن. قانداي سۋرەتكەر، كەيىپكەرلەرى قانداي قىزىق. مىنە، وسىلاردان ۇيرەنۋ كەرەك. تەڭەۋلەرى قانداي! سوعىس شىندىقتارى دەنەڭدى تۇرشىكتىرىپ جىبەرەدى! «نا زاپادنوم فرونتە بەز پەرەمەن» دەگەن رومانىنا قاراساڭ، سوعىس تراگەدياسىن ولاي بەرگەن ەشكىم جوق. مينا جارىلعان، دوسى ەكەۋى كەلە جاتىر. قاراسا، ءدال مينانىڭ ۇستىنەن باسقان بولۋ كەرەك، ەتىك جاتىر، ەتىكتىڭ ىشىندە سيراق، قالعان دەنە جوق. تالعا ۇشىپ كەتكەن-داعى، ىشەكتەرى سالبىراپ تۇر. سول كەزدە اناۋ «ەمۋ ناۆەرنوە بىلو نە وچەن ۆەسەلو» دەيدى. ونى «تراگەديا» دەپ ايتپايدى. ءبىز بولساق «بەيشارا-اي، بۇل دا بىرەۋدىڭ بالاسى ەدى عوي، قاراشى ىشەگى سالبىراپ تۇر» دەپ كەۋلەپ كەتەمىز. شەشەسىنە كەلىپ بالاسىنىڭ، ءولىمىن ايتاتىن جەرلەر قانداي شەبەر جازىلعان. جالعىز بالاسى ولگەندە شەشەسى جىلاپ جاتىر. سوندا بالاڭ قينالعان جوق دەگەندى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن «پۋليا پوپالا ۆ ەگو سەردسە، ون تۋت جە ۋمەر» دەيدى. سوعىس قاسىرەتى. سوعىس شىندىعى. وقىپ جاتقان روماندارىم وسى سياقتى نارسەلەر. ءالى وقيتىن كىتاپتارىم كوپ، ۋاقىت بولمايدى. كۇندەلىكتى گازەتتەردەن دە قولىم تيمەيدى. گازەتتەردى وقىپ، جۇيكەڭ شارشاعاننان ۇيقىڭ كەلمەيدى. ال اناۋ رومانداردى وقىساڭ، اجىراعىڭ كەلمەي قالادى. ءقازىر وقىعاندارىمنىڭ ءبارىن قاراپ شىقسام، ادامزاتتىڭ ۇلى جازۋشىلارىنىڭ جازعانىنىڭ 10-15-اق پايىزىن وقىعانبىز. قالعاندارىنا ءالى قايدا… ءالى كۇنگە دەيىن وقىپ كەلە جاتىرمىن. 4-سىنىپتان تولستويدىڭ «كاۆكاز تۇتقىنىنان» باستالدى. اۋىلدا جۇرگەندە باتىستىڭ ادەبيەتىن وقىتتىرمايتىن. الماتىعا كەلسەك، بۇكىل الەم جاتىر ەكەن.

– “جۇرت جابىلا ماقتاعان حارۋكي مۋراكامي، پاۋلو كوەلو شىعارمالارى قازاقتىڭ شىعارمالارىنان الدەقايدا تومەن. ال قازاق ادەبيەتى اسپانىندا جۇلدىزدار باياعىدا تۋعانىمەن، جۇرتتىڭ كوزىنە تۇسە الماي-اق كەلە جاتىر” دەگەن پىكىرىڭىز بار. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ جۇرت كوزىنە تۇسپەۋىنىڭ، الەمگە تانىلماي جاتۋىنىڭ سىرى نەدە؟ دۇرىس اۋدارىلماۋى ما، الدە باسقا سەبەپ بار ما؟

– اۋدارماعا جالا جابا بەرمەۋ كەرەك. قانداي جامان اۋدارماشى بولسا دا، پروزانىڭ ماعىناسىن بەرەدى. ءبىزدىڭ شىعارمالاردا جوعارىدا ايتقانىمداي، كوپسوزدىلىك كوپ. وقيعانىڭ دىڭگەگىنەن ايرىلىپ قالامىز. كوزگە كورىنگەن نارسەنى، جولدا تىشقان كورىپ قالساق سونى سۋرەتتەپ كەتەمىز. شاي ءىشۋ ماسەلەسى بولسا، شايدى 3-4 بەتكە سوراپتاپ سوزامىز. وسىنداي ارتىق دەتالدارىمىز وتە كوپ. ءقازىر قىسقا جازاتىن زامان كەلدى. تابيعاتتى سۋرەتتەۋگە 2-3 سويلەم جەتەدى. م.اۋەزوۆ اۋانى «اۋادا دىمقىل سىز بار» دەپ قانا قالاي كەرەمەت سۋرەتتەگەن! ال ءقازىر بىرەۋگە ارناۋ ولەڭ جازساق، كەمى 10 شۋماق جازامىز. ەكى شۋماق جەتپەي مە؟! ادەبيەتتە ءار نارسەنىڭ ولشەمىن بىلگەن ءجون. قازانعا تۇز كوپ سالساڭ – اششى، كەم سالساڭ، تاتىماي قالادى عوي. سول سەكىلدى وقيعانى سۋرەتتەگەندە دە ولشەم كەرەك. سوسىن شىعارمالارىمىزدا اقىل ايتقاندى جاقسى كورەمىز. اقىل ارەكەت، وقيعا، كوزقاراس، مونولوگتار ارقىلى عانا ايتىلۋ كەرەك. ءوز تاجىريبەم ارقىلى وسىعان كوز جەتكىزدىم. انگليادا مەنىڭ «ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» اتتى پوۆەسىم جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. ەكى قول، ەكى اياعى جوق كۇيەۋىن سوعىستان كۇتىپ العان ورىنشانىڭ تاعدىرىن اعىلشىندار جىلاپ وقىدى. سول كۇيەۋى اربامەن شىعىپ، بوراندا قاتىپ قالعاندا ورىنشانىڭ: «قۇداي جوق! بولسا مىنانىڭ ءبارىن كورمەي مە؟! سوعىستا ولتىرمەي مۇندا اكەلىپ نەگە ولتىرەسىڭ؟ ءبىزدى قورلاۋدىڭ بۇدان ارتىق ءتۇرىن تاپپادىڭ با؟ سەنىڭ كوزىڭ دە، قۇلاعىڭ دا جوق، سوقىرسىڭ، مىلقاۋسىڭ. ايتپەسە، ساعان نە جازدىق؟!» – دەپ زارلاعاندا، مەنىڭ اپام بارىپ: «ورىنشا، نە بولدى؟ نە بولدى؟ و، قۇداي!» – دەپ قاسىنا جاقىنداپ: «ورىنشا، ءجۇرشى، ۇيگە بارىپ ىستىق شاي ءىششى»، – دەيدى. ول: «ىشپەيمىن، اۋزىم كۇيىپ قالادى»، – دەپ اقىرى جىندىحاناعا تۇسەتىن بولادى. بالالارى جىلاپ، ەشكىمگە ۇستاتپايدى. ەگەر مەن وسىنى سوزا تۇسسەم، قىزىق بولماس ەدى. ەكى بەتتەن اسىرمادىم. العاش شوشىعانمەن، ءبىر ساعاتتان سوڭ ولىككە دە ادام ۇيرەنىپ قالادى. سوندىقتان كەرەكتىسىن عانا ايتىپ قويۋ كەرەك. ولارعا «قازاعىم» دەگەن شىعارمالار كەرەك ەمەس. ەۋروپاشا جازۋدىڭ دا قاجەتى جوق. وسى ەكەۋىن سينتەزدەي ءبىلۋ كەرەك. وبرازىڭ، ايتاتىن وقيعاڭ، كەيىپكەرىڭ ولارعا جاڭالىق بولۋ قاجەت. ماسەلەن، انگلياعا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ، سۇلتان بەيبارىستىڭ قاجەتى جوق. ولارعا اتتيلا، قاجىمۇرات كەرەك.

سۇحباتتاسقان: مارفۋعا شاپيان