قازاق قوعامدىق ساناسىنداعى ادامنىڭ نيەتى، پەيىلى، ىشكى پىكىرى دەگەنگە ساياتىن مورالدىق-پسيحولوگيالىق كاتەگوريا. حالىقتىق تۇسىنىكتە ادامنىڭ پيعىلى ونىڭ باسقالارعا، ورتاق ىسكە، جەكەلەگەن امال-ارەكەتكە، ت.ب. دەگەن قاتىناسىن انىقتايتىن، دالىرەك ايتقاندا، وسى قاتىناستىڭ وڭ نە تەرىس سيپاتتارىن كورسەتەتىن ەرەكشە كوڭىل قالاۋى، ءدىتى. پيعىل ۇعىمى قازاقتاردىڭ ەتنومادەني ساناسىندا يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن بەرىك بايلانىستا قالىپتاستى. ءدىني تۇسىنىكتە پيعىل پەندەنىڭ ىشكى رايى، ىنتاسى، ءبىر ارەكەتكە نەمەسە سونى جاساۋعا، ادەتتە اللانى تانۋعا، وعان قۇلشىلىق-عيبادات ەتۋگە، ساۋاپتى امال جاساۋعا، يسلام قاعيداتتارىنا، شاريعاتقا سايكەس ادەپ ساقتاۋعا دەگەن ىنتاسى.
پيعىل وسى بەيتاراپ ماعىنادان باسقا وڭ جانە تەرىس سيپاتتارعا دا يە. ءبىر ىسكە دەگەن ءار پەندەنىڭ پيعىلى ءارتۇرلى بولادى. ءبىرىنىڭ كوڭىلى سول ءىستى قالاپ، وعان وڭ باعا بەرىپ تۇرسا، ەكىنشىسىنىڭ ىنتاسى جوق، ءىستى باعالاۋى تەرىس بولۋى مۇمكىن، ءۇشىنشىسى قاساقانا وڭ باعا بەرگەن بولىپ، ول ءىستىڭ جۇزەگە اسپاۋىن كوزدەۋى مۇمكىن. وسىعان قاتىستى «...اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل (پيعىل) — پاندەنىڭ قازىعى — وسى جاقسى حاكيمدەر ءار نارسە دۇنيەدە سولاردىڭ يستيحراجى ءبىرلان راۋاج تابادى.... ءجا، ول (اللانىڭ) سەگىز سيپاتىنا سيپاتىمىزدى ءھام ول اتتارى ءبىرلان اعلاملانعان فيعىل قۇداعا فيعلىمىزدى ەرتپەك نەمەنەن تابىلادى، قالايشا تابىلادى، ونى بىلمەك كەرەك. ول — اللا تاعالانىڭ زاتى، ەشبىر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس، ءبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج، جوعارعى جازىلمىش سيپاتتار ءبىرلان تاعريفلاپ تانىماققا كەرەك. ءوز پيعىلدارىڭدى سوعان ءوز حالىنشە ۇقساتۋدى شارت قىل»، — دەگەن ابايدىڭ وتىز سەگىزىنشى قارا ءسوزىنىڭ ۇزىندىسىندە پيعىل ادامنىڭ ءبىر ىسكە، قۇبىلىستى تانۋعا ت.ب. دەگەن بەكىگەن ۇستانىمى، بەتالىسىنىڭ دەنى دەگەن بەيتاراپ جانە وڭ مانىندە كورىنىپ تۇر.
سونداي-اق، پيعىل ءسوزى تەرىس ءماندى سوزدەرمەن دە ءجيى تىركەسەدى. ابايدىڭ وسى قارا سوزىندە بۇعان قاتىستى:«...بۇل زاماننىڭ موللالارى حاكيم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بالكي بۇزىق فيعىل، «ءالينسان ءعاددۇ ءلاما جاھيلگا» حيساپ. ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز عاراب-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىم بولىمسىز ءسوز باحاس ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ءتۇرلى-تۇرلى زارارلار حاسيل قىلادى...راس سوزگە ور قازىپ، تور جاساماق نە دەگەن ىنساپ، قۇرى وزىمشىلدىك ءھام ءھاربىر وزىمشىلدىك — ءاربىر ادامدى بۇزاتىن فيعىل»، — دەپ كورسەتىلسە، ءجۇسىپ بالاساعۇني ەڭبەكتەرىنەن «كوكەزۋ – جامان پيعىل، ءنامارت كىسى، ادامنىڭ ءقادىرلىسى – جومارت كىسى»، — دەگەن ناقىل ءسوزى حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان.
قازاقى ورتادا قالىپتاسقان تۇرمىستىق يسلامنىڭ تۇسىنىگىندە پيعىل ءبىرجاقتى باعىتتاعى، ياعني تەك قانا ونىڭ يەسىنىڭ قاتىناسىن عانا بىلدىرەتىن قۇبىلىس ەمەس، ەكى جاقتى باعىتتاعى، ياعني ونىڭ يەسىنىڭ قاتىناسىنا قاراي قايتارىلاتىن جاۋاپتان قوسا تۇراتىن كۇردەلى احلاقتىق قۇبىلىس سانالادى. وسىمەن بايلانىستى قازاقتا «پيعىلى جاماندى قۇداي تابادى، تونى جاماندى يت قابادى؛ پيعىلىنان تاپتى، قۇداي پيعىلىنا قاراي بەرەدى»، — دەگەن سياقتى ماقالدار مەن تۇراقتى تىركەستەر قالىپتاسقان. ادامنىڭ پيعىلى وڭ بولسا، ونىڭ ءىسى دە وڭعا باسادى، مارتەبەسى دە ارتادى، ارى تازا بولادى، ال پيعىلى تەرىس بولسا، ءىسى كەرى كەتەدى، ەل الدىنداعى ابىرويىنان ايىرىلادى، سوعان قاراي جازاسىن الادى دەپ تۇسىنگەن.
بۇل تانىم رۋحاني دۇنيەنىڭ سالاماتتىعى مەن تۇراقتىلىعىنا قاتىستى مەتافيزيكالىق زاڭدىلىقتاردى تەرەڭ تۇسىنۋدەن تۋىندايدى. ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ ەكولوگياسى ءۇشىن ونداعى ەلەمەنتتەر اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ ساقتالۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا، رۋحاني دۇنيەنىڭ دە سالاماتتىلىعى ءۇشىن ادامداردىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ تازالىعى دا سونشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنگەننىڭ دالەلى. دۇنيەدە ەش نارسە جاۋاپسىز قالمايتىنى تۋرالى فيلوسوفيالىق قاعيدات حالىق دانالىعىندا پيعىلدىڭ مىسالىمەن دە ءتۇسىندىرىلىپ وتىرعان. سوندىقتان حالىقتىق احلاقتا جاقسى پيعىل جاقسى سوزدەن باستالادى، «جاقسى ءسوز جارىم ىرىس»، — دەپ، وڭ پيعىلعا قولداۋ كورسەتىلسە، تەرىس، جات، ارام پيعىلعا «وتپەس پىشاق قول كەسەر، ارام پيعىل جول كەسەر؛ پيعىلى تەرiس حان iس ەتسە، ول جيعان مالىڭدى ءتارiك ەتەر، ارام پيعىل اللانىڭ سۇيمەس ق ۇلى»، — دەپ، تەرىس باعا بەرىلىپ، جات ارام پيعىل ايىپتالىپ وتىرعان. بۇل جەردە ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت: حالىقتىق احلاقتا ول تەك مورالدىق نورما رەتىندە كورسەتىلىپ، دۇرىس/تەرىستىگى بالا جاستان ءتۇسىندىرىلىپ، قوعامدىق پىكىر ارقىلى دۇرىسى قۇپتالىپ، تەرىسى ايىپتالىپ وتىرعان، الايدا تەرىس پيعىل تانىتقان ادامعا ناقتى جازا قولدانىلماعان، ول ءۇشىن جازالاۋدىڭ تەتىكتەرى دە بولماعان، سەبەبى حالىقتىق ءدىني تۇسىنىكتە ونىڭ جازاسى پەندەسىنە اللادان بولاتىن، رۋحاني جازا، ادامنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى تۇرىندە كورىنەتىن ءتان جازاسىنان الدە قايدا اۋىر جان مەن ار جازاسى سانالعان، سوندىقتان قازاقتا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى»، — دەپ اردى بارىنەن بيىك قويعان. ول قانشالىقتى بيىك قۇندى بولسا، ونىڭ جازاسى دا سونشالىقتى اۋىر بولماعى حاق.
پيعىل كەيدە اشىق بىلدىرىلسە، كەيدە جاسىرىن دا بولادى. جاسىرىن پيعىلعا قۇپتارلىق تانىتپاعان. «جاقسى بولسا نەسىنە جاسىرار ەدى»، — دەپ، ونداي پيعىلدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا كۇمانمەن قاراعان. ءبىر ءىستى باعالاۋدا ونىڭ نە ءۇشىن ىستەلگەنىنە، ياعني ىستەۋشىنىڭ پيعىلىنا باعا بەرگەن. سىرت قاراعاندا جاقسى ءىس بولعانىمەن، جات پيعىلمەن جاسالعان ءىستىڭ سوڭى، كوزدەگەنى جاقسىلىق ەمەس دەپ، ونى تەرىسكە شىعارعان. سوندىقتان قانداي ىستە دە پيعىل قىمبات سانالعان. بۇل جونىندە ابايدىڭ «ادامنىڭ ادامدىعى ءىستى قالاي اياقتاعانىنان ەمەس، قالاي باستاعانىنان بىلىنەدى»، — دەگەن ءسوزى ەل ىشىندە ناقىل سوزگە اينالىپ كەتكەن.
مادەنيەتتانۋشى ءادىلالى جابىقباي ۇلى
