كوپ جاساعان ادامدار جايلى ايتىلىپ جاتادى. الايدا ءبىر شاڭىراق استىندا باقانداي ءبىر عاسىر بىرگە ءومىر سۇرگەن ادامدار تۋرالى از ەستيمىز. ءتىپتى، بۇنداي عاجايىپتىڭ بولماۋى دا مۇمكىن. الايدا، ادامزات تاريحىندا سيرەك كەزەسەتىن بۇل جايتتىڭ باسقا ەمەس، ەن دالانى مەكەندەگەن ءوز قازاعىمىزدىڭ اراسىنان شىققانى تاڭعالدىرادى. كەزىندە ءبىر شاڭىراق استىندا 100 جىل بىرگە عۇمىر كەشكەن بايان-ولگيي ايماعى دەلۇۇن سۇمىنى تۇرعىندارى  118 جاستاعى  ج.اقباي قاريا مەن 116 جاستاعى ا.كاميلا انامىز تۋرالى اقپارات التى قۇرلىققا تاراعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى.

 ءبىر وتباسىندا ءبىر عاسىر ءومىر سۇرگەن ەرلى-زايىپتى قاريالار تۋرالى ماقالا موڭعولدىڭ «ۇنەن» گازەتىندە، ورىس تىلىندەگى  «نوۆوستي مونگوليي»  گازەتىندە باسىلىپ، كەيىن كسرو-نىڭ «تاسس» اگەنتتىگى عاجايىپ جاڭالىق رەتىندە جاريالاپتى.

سونىمەن قاتار «اسسوشەيتەد پرەسس»، «يۋنايتەد پرەسس»، جاپونيانىڭ  «سۋسينا»، قحر-نىڭ «شينحۋا» اگەنتتىكتەرى اقپارات  تاراتقان. ال، اقش-تىڭ «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىندە قوس قاريا تۋرالى ماقالا شىعىسىمەن امەريكالىقتار قاتتى قىزىعىپتى.

«ولار نە جەپ، نەمەن اينالىسادى، كوپ جاساۋ قۇپيالارىن مىندەتتى تۇردە ءبىلىپ بەرسەڭىزدەر!» دەپ،  اقش-نىڭ كسرو-داعى ««نيۋ-يورك تايمس» گازەتى وكىلدىگىنە تاپسىرما بەرەدى. وقىرماندار تاپسىرىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا امەريكالىق جۋرناليستەر موڭعولياعا كەلەر الدىندا سول كەزدەگى قازاق ءجۋرناليستى يسلام قابىشقا (بۇل كىسى ءقازىر موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى) تەلەفون سوعىپ، «ماسكەۋدەن ۇلانباتىرعا ۇشاقپەن بارامىز. دەلۇۇن سۇمىنىنا قالاي جەتەمىز؟ ارنايى ۇشاق جالداۋىمىزعا دا بولادى. قارتتارعا جەتۋ ءۇشىن قانداي اۆتوكولىكپەن جۇرەمىز» دەپ سۇراق جاۋدىرىپتى. ابىرجىپ قالعان قابەكەڭ:

- ەرتەڭ جاۋابىن ايتايىن،- دەپ قۇتىلادى. بۇنى ەستي سالا محر-دىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇلكەن لاۋازىمدى شەنەۋنىگى تەلەفون شالىپ:

-ەلىمىزگە كەلمەكشى بولىپ وتىرعان امەريكانىڭ اتى شۋلى ءجۋرناليستى 1960 جىلى كسرو-نىڭ باسشىسى نيكيتا سەرگەيەۆيچ حرۋششيەۆ شەتەلدىك جۋرناليتەرمەن كەزدەسۋىندە: «ءسىز ۇرىنشاق يت ايعا قاراپ ۇرەدى»  دەگەندەي  امەريكا ەلىن نەگە  جەك كورەسىز، سىزدەر قاشان كەڭەس وداعى ادامىن  ايعا قۇرباندىققا لاقتىرعالى جاتىرسىزدار»  دەپ شۋ كوتەرگەن ا.شاريفا دەگەن قىڭىر، كوممۋنيزم، سوسياليزممەن ءوش الام. ەگەر ول ەلىمىزگە كەلسە، ءبىزدىڭ ماسقارا ەتىپ،  جاھانعا جار سالادى.  قانداي بولسا دا ءبىر امال قولدانىپ، ونى كەلتىرمەۋ جاعىن ويلا! – دەپ بۇيىرادى.

وسى وقيعادان سوڭ ا.شاريفا قابەكەڭە ءتۇن ىشىندە 4 رەت قوڭىراۋ شالادى. ءبىراق، ول كىسى جۋرناليستكە باسقا سىلتاۋ ايتىپ كەلتىرمەۋدىڭ امالىن تابادى. ءسويتىپ، التايدىڭ جايلاۋىندا وتىرعان قاريالارعا ءوزى بارىپ قايتادى. سول جولعى سپارىن قابەكەڭ بىلاي اڭگىمەلەيدى:

 «مال اياقتانعان كوكتەم مەزگىلى ەدى. ولار قىستاۋىندا وتىر ەكەن. دەلۇۇن سۇمىندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باستىعى ج. اۋعانباي ەكەۋىمىز قارتتارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ولاردىڭ قىستاۋىنا باردىق. مەن دۇكەننەن اقساقالعا ۇلكەن ورامال، 1 كەلى كامپيت، كەيۋاناعا 3 مەتر اق شىت الىپ جاتقاندا ج.اۋعانباي:

 -ەكەۋىنە ەكى ءبولىپ وراپ الماساڭ، اپامىز جولداسىنان تارتىپ الۋى مۇمكىن، — دەگەندە «بۇل نەگە قالجىڭداپ» تۇر دەپ ويلادىم.

ءۇش ماشينەمەن شىققان بىزدەر اۋىلعا دا كەلىپ جەتتىك. كىشكەنتاي بالالار كولىكتى اينالسوقتاپ، ونىڭ شاعىن راديوسىن الىستان قىزىقتاپ جاتتى. ولاردىڭ ىشىندە الاسا بويلى قارت انا دا تاماشالاپ تۇردى. اۋعانباي: «بۇل الگى 116 جاستاعى كاميلا اپامىز،»- دەپ مەنى ءتۇرتتى. «ادام جاس كۇنىندە ءبىر بالا، قارتايعان سوڭ ءبىر بالا » دەگەن وسى ەكەن عوي دەستىك.

كاميلا اپا مەنىڭ  اكەلگەن كامپيتتەرىمە قايتا-قايتا قاراپ، بالاداي قۋانىپ وتىردى. ال اقباي اقساقال ەكى بولمەلى ءۇيدىڭ تۇپكى بولمەسىندە پەشتىڭ قاسىندا اياعىنا ءماسى كيىپ، ۇستىنە ىشىك جامىلىپ وتىر ەكەن. تىزەسى  توڭاتىندىقتان جىلى تون، كۇپىمەن وراپ، پەشتىڭ جانىنا وتىرعىزىپ قوياتىن كورىنەدى. بويشاڭ، تولىق دەنەلى اقساقال: «كوپ جاساعانمەن، كوپكە كومەگىمىز جوق. وتانىمىزدا اماندىق، تىنىشتىق بولسا دەپ تىلەپ وتىرامىز. قازاق، موڭعول حالقى كوپ قيىنشىلىقتى باسىنان وتكىزدى. ءبىز نە كورمەدىك دەيسىڭ. سوڭعى 50-60 جىلدا جۇرتشىلىقپەن بىرگە جىرعاۋلى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامانعا دا جەتتىك. حالقىم امان بولسىن دەگەنننەن باسقا تىلەك جوق مەندە» دەپ، ايتقانىن ادەيى ءۇنتاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىم.

اقباي قارت اباق كەرەي رۋىنان، سۇيەگى- قاراقاس. 1912 جىلى كوكتەمنىڭ ءدال وسى ۋاعىندا دامبييجانسان لاڭىنان ۇرىككەن قاراقاس اۋىلدارى «جالعىز اعاش» اسۋى ارقىلى التاي اسپاق بولعاندا 40 اسكەردىڭ قورشاۋىندا قالىپ، 50 بالانى كيىزگە وراپ تاستاپ،  قالعانىن قىرىپ، قاراقاس رۋ باسشىسى اقىنبەكتى تىرىدەي سويىپ، تۇلىپ جاساپ، ايارلىقپەن ولتىرەدى. كيىزگە ورالعان 50 بالادان راحىمبەك ەسىمدى بالا عانا امان قالادى. وسى زوبالاڭنان اقباي اۋىلى احۋنت سايى باسىنا تىعىلىپ امان قالعانى جونىندە ج.اۋعانباي اڭگىمەلەپ بەردى.

اقباي اتا 90 جاسقا دەيىن بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ كەلسە، ودان كەيىن  ءمىناجات ەتۋدى قويعان كورىنەدى. كاميلا اپا توعىز قىز، ءۇش ۇل بالا دۇنيەگە اكەلسە، 92 جاستاعى قىزى قوبدا ايماعىنىڭ قوبدا سۋمىننىندا تۇرادى.

ەكى ۇلى ەرتە دۇنيەدەن وزىپ، قالعان جالعىز ۇلى حالح وزەنى بويىنداعى شايقاستا قازا تاپقان. ءتورتىنشى قىزى قىرقىنان شىققان كەزدە اسىراپ العان ۇلى ا. مۋرسال اتا-اناسىن بالاداي ماپەلەپ قاراپ وتىر ەكەن».

وسى كەزدەسۋدەن ءۇش جىل وتكەن سوڭ اقباي قاريا دۇنيەدەن قايتادى. سوندا قاريانىڭ قوبدا ايماعى قوبدا سۇمىنىنداعى 93 جاستاعى قىزى: «ءجۇز جيىرما جاساعان اكەم-اي، 118-دەگى انامدى جەتىسىندە الىپ كەتكەنى-اي، بولماعاندا ون-جيىرما كۇن، بىزبەن بىرگە بولمادى عوي»،- دەپ كورىس ايتىپ جوقتاعاندا، جينالعان جۇرت كوزىنە جاس الىپ: «امال جوق 93-تەگى قىزى ەكەۋىنەن دە قاتار ايىرىلدى»،- دەسىپتى. اقباي اقساقال قايتىس بولعان سوڭ تۋرا 1 اپتادان كەيىن 93-تەگى قىزىنىڭ قولىندا كاميلا اجە كوز جۇمىپتى.

وسىلايشا، قوس قاريا ەكەۋىنىڭ ءبىرى 120 جاس، ەكىنشىسى 118 جاسىندا  اراسىنا ءبىر جۇما سالىپ، جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسىپتى. راسىندا تاڭدارانلىق جاعداي. بۇل تەك سۇيەگى اسىل، سىيلاستىعى بەكەم، تازا تابيعاتتان ءنار العان بۇرىنعىنىڭ ادامدارىنىڭ باسىندا عانا بولاتىن قۇبىلىس شىعار. ءقازىر ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءبىر عاسىر جاساۋ تەك اڭىز، قيال-عاجايىپ سەكىلدى سەزىلەتىن بولار…

قازاقتىڭ ءاربىر شاڭىراعىنا وسى قاريالاردىڭ عۇمىرى مەن باقىتىن تىلەيمىز.

(ماتەريال قابىش يسلامنىڭ 1974 جىلى جازعان ماقالاسىنان ىقشامدالىپ الىندى. ماقالانى قازاقشاعا اۋدارعان جۋرناليست سابەت ناسىر ۇلى)