الەمنىڭ ەڭ كونە مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى – «ناۋرىزدىڭ» اۋىلى الىس ەمەس. «ناۋرىز» جاڭا كۇن دەگەن ماعىنانى بەرەدى. حالىق اراسىندا ەرەكشە قولداۋعا يە بۇل مەرەكە XVIII عاسىرعا دەيىن ەجەلگى گرەكيادا، ەجەلگى ريمدە، ۇلىبريتانيادا، 1700 جىلعا دەيىن ەجەلگى رۋستە دە تويلانىپ كەلگەن.
ناۋرىز مەرەكەسى 1991 جىلى، 15 ناۋرىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى جارلىعىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. ەلباسى ناۋرىز ايىنىڭ 22 جۇلدىزىن «ناۋرىز مەيرامى» دەپ جاريالادى. ال 2009 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە ق ر پرەزيدەنتى ن. ءا. نازاربايەۆ ناۋرىز ايىنىڭ 21، 22، 23 كۇندەرىنە «ناۋرىز مەيرامى» دەگەن اتاق بەردى. ناق، وسى كۇننەن باستاپ، رەسپۋبليكامىزدا ناۋرىز مەيرامى كەڭىنەن اتاپ وتىلە باستادى.
ناۋرىز – جاڭا پىشىمدە
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ «جىل باسى ناۋرىزبەن بىرگە ىزعارلى قىستىڭ ورنىن شۋاقتى كوكتەم باسىپ، تىرشىلىك قايتا تۇلەيدى. بۇل كۇنى ادامدار بۇلاق كوزىن اشىپ، تال ەككەن، جوق-جىتىككە جاردەمدەسكەن. الىس كەتكەن اعايىن قاۋىشقان، اراز جاندار تاتۋلاسىپ، قايتا تابىسقان» دەپ، ناۋرىزدىڭ ءتالىمدىك ءارى تاربيەلىك مازمۇنىن اشىپ كورسەتىپ بەردى.
ال، ۇلىتاۋ سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى «ءبىز ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ءسالت-داستۇرىمىزدى قاستەرلەۋىمىز كەرەك» دەپ قاداپ ايتتى.
ەندى زامان تالابىنا ساي ناۋرىزدىڭ ءپىشىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ناۋرىزدىڭ ايرىقشا تالىم-تاربيە، قادىر-قاسيەت بەرەتىن تۇرلەرى وتە ەرەكشە. سوندىقتان، ناۋرىز مەيرامىنا جاڭا ءپىشىم بەرۋ ءۇشىن، ادامنىڭ ۇلتىنا، ءدىني باعىنىستىلىعىنا قاراماستان، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا ءمان بەرە وتىرىپ، قازاقستان حالقى تۇگەل قامتىلاتىنداي مازمۇنىن جاساۋ كەرەك.
ەل اراسىندا «ناۋرىز مەرەكەسى بۇقارالىق سيپاتتان اجىراپ، ساحنالىق كەيىپكە ەنىپ، ازداعان جۇرتشىلىقتىڭ قىزىقتاۋىنا عانا اينالعان فولكلورلىق قويىلىم كورىنىسىنەن اسپاۋدا» دەگەن پىكىر قالىپتاستى. سوندىقتان مەرەكەنىڭ وزىنە سايكەس اتريبۋتتارىن قالپىنا كەلتىرىپ، فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق اۋقىمنان جالپى قازاقستاندىق مەرەكە دارەجەسىنە جەتكىزگەن ءجون. مەرەكەدە باقىلاۋشىلار بولمايدى، ءبارى دە قاتىسۋشى.
ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ نەگىزگى ماعىناسى:
ۇلتتىق نامىس پەن رۋحاني بولمىسىمىزدى جاڭعىرتۋ
سوندىقتان دا ناۋرىزعا ىرگەلى ىزدەنىستەر مەن تاريحي، ءارى زاماناۋي شارالار كەرەك. مۇنىڭ بىرنەشە جولى بار. اتاپ ايتقاندا:
باستى قۇندىلىق – بۇلدىرشىندەر
جاڭا جىلدا اياز اتانىڭ، روجدەستۆودا سانتا-كلاۋستىڭ سابيلەرگە سىيلىق بەرۋى، وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بىر-بىرىنە تارتۋ-تارالعى جاساۋى سياقتى ءداستۇردىڭ بەرىك ورنىعۋى بۇل مەرەكەلەردى حالىققا بارىنشا جاقىنداتقانى ءمالىم. جاڭا جىلدان ءاربىر بالا توسىن جاڭالىقتار كۇتەدى. ناۋرىزدا دا بالالاردىڭ ەسىندە قالاتىنداي مەرەكە سىيلاعانىمىز ءجون.
دەمەك، ناۋرىزدى تويلاۋ ارقىلى ءبىز بار جاقسىلىعىمىزدى، شاراپاتىمىزدى بۇلدىرشىندەرگەارناۋىمىز كەرەك.
قازىرگى زامانعا لايىقتاپ، شوكولادپەن كومكەرىپ، كورنەكى قاپتاماسىن جاساپ، كوز تارتار قوراپقا سالىپ، ۇلتتىق تاعام اياسىندا ازىرلەنەتىن جەنت، تالقان، بالقايماق، كىلەگەي، قۇرت، سۇزبە، ۋىز، ىرىمشىك جانە تاعى باسقالارىن ادەمى دە شاعىن ەتىپ ازىرلەۋ پروسەسىن جولعا قويۋىمىز قاجەت.
ناۋرىز نىشانى
جاۋقازىن، بايشەشەك نەمەسە قىزعالداق ناۋرىزدىڭ اتريبۋتتىق بەلگىسى، ەمبلەماسى رەتىندە بەكىتۋدى قاجەت ەتەدى. گۇلدىڭ ادامعا دەگەن اسەرى وتە مول. سەبەبى، گۇلدەن ەرەكشە سۇلۋلىقپەن بىرگە ادام ءنار الادى. گۇل تۇرعان جەردە بيىك سەزىم پايدا بولادى. مەرەكە كۇنى انالارعا، قىز-كەلىنشەكتەرگە گۇل سىيلاۋ كوڭىلدەرگە قۇشتارلىق سىيلايدى. بۇعان قوسا مەكەمەلەر، كوشەلەر، ساياباقتار جاۋقازىن گۇلىمەن كومكەرىلىپ، اباتتاندىرىلسا نۇر ۇستىنە نۇر. سول ارقىلى ءبىز ەۋروپاعا ەرەكشە قاستەرلەنەتىن قىزعالداقتىڭ، جاۋقازىن مەن بايشەشەكتىڭ تۇپكى وتانى قازاق دالاسى ەكەنىن دە ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە تۇسەر ەدىك.
ناۋرىز سيمۆوليكاسى
كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى – استرونوميالىق كوكتەمنىڭ تۋۋى. استرونومداردىڭ تىلىمەن ايتار بولساق، بۇل كەزدە كۇننىڭ ورتالىعى ءوز قوزعالىسى بارىسىندا جەر ەكۆاتورىن كەسىپ وتەدى. عىلىمدا كوكتەم تۋاتىن مەزگىلدى تۇرلىشە شامالاۋ ءادىسى قالىپتاسقان. كۇن قوزعالىسىنا نەگىزدەلگەن ەسەپ بويىنشا ناعىز كوكتەم وسى – كۇن مەن ءتۇننىڭ (21-نەن 22-نە قاراعان ءتۇنى) تەڭەلۋ ءساتى. ءتۇن ورتاسى اۋعاندا جاپپاي جاڭا كۇندى قارسى الۋ ءداستۇرىن تۇلەتكەنىمىز ابزال. ەلباسى ءوز سوزىندە «حالقىمىز قاشاندا جاڭا جىلدان جاقسىلىق كۇتىپ، كەلەر كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن. بۇگىنىن بولاشاعىمەن بايلانىستىراتىن بار ىزگىلىكتىڭ باستاۋىن يگى نيەتتەن ىزدەگەن. سوندىقتان تىرشىلىك جاڭاراتىن ناۋرىزدا ءار ادام جاقسىلىققا نيەت ەتۋى ءتيىس» دەگەن. ەندەشە جارىقتىڭ ۇزاراتىن، كۇن نۇرىنىڭ مولىعاتىن جاڭا كۇننەن ۇلكەن دە، كىشى دە جاقسىلىق تىلەيتىن.
باسقا حالىقتارعا قاراعاندا، قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا جىل – ناۋرىزدى قارسى الۋى وسى قاسيەتىمەن باسىم.
اعايىنمەن كورىسۋ
ۇلىس كۇنى ەلباسى ەل دامۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە بەلگىلەپ بەرگەن بىرلىك، تاتۋلىق، وتباسىن قاستەرلەۋ سياقتى ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قۇرىلعان.
وسىعان وراي، ناۋرىز مەيرامىنىڭ رۋحاني-مادەني تاربيەلىك ءمانىن ءىس جۇزىندە ومىرگە ەنگىزۋدى ۇسىنامىز.بۇل ماقساتتا ناۋرىزدىڭ سيپاتىن اشاتىنداي ءارى ۇلتتىق تانىم مەن ءداستۇر سالتتى جاڭعىرتاتىنداي كورىسۋ كۇنى، قايىرىمدىلىق جاساۋ كۇنى، اتا-بابانى ەسكە الۋ كۇنى، تال ەگۋ كۇنى، اق داستارقان كۇنى دەپ مازمۇن بەرە وتىرىپ، رۋحاني ءىس-شارالاردى قالىپتاستىرۋ قاجەت.
الەۋمەتتىك شارالار
ءدال وسى «ناۋرىز مەيرامى» كۇندەرى اياسىندا ەلىمىزدىڭ ىسكەر ازاماتتارى، مەسەناتتار، قوعامدىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر بالالار ۇيلەرىنە، تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا جانە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان توپتارىنا جاردەم جاساپ، قايىرىمدىلىق شارالارىنا كوڭىل بولگەنى ءجون. بۇل يگى ىستە قازاقستاننىڭ بەلسەندى جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ۆولونتەرلاركورپۋسىن ناۋرىزدىڭ جاڭا تۇرپاتتا تويلانۋىنا جۇمىلدىرۋ كەرەك.
ناۋرىزدىڭ رۋحاني مارتەبەسى ارتا ءتۇسۋى ءۇشىن، جىل سايىن قىس ايلارىندا ءداستۇرلى بەرىلەتىن ادەبيەت پەن ونەر سالاسى قايراتكەرلەرىنە ارنالعان پرەزيدەنتتىك جانە مەملەكەتتىك ستيپەنديالاردى تابىس ەتۋ مەرزىمىن ناۋرىز مەيرامىنا اۋىستىرعان ابزال.
ۇلتتىق كيىم
سونداي-اق، ناۋرىزعا ابدەن جاتتاندى بولعان شاپان مەن كامزولدىڭ ورنىنا، وسىنداي قاسيەتتى دە ەرەكشە كۇندەرى اركىم وزىنە جاراساتىنداي، سان-سالتاناتىمەن، ماقتانىشپەن كيەتىندەي قازىرگى زامانعى ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىن تىكتىرگەنى ابزال.
سونىمەن، گۇل سىيلاۋ ءۇردىسى، ۇلتتىق تاعامنىڭ ىقشامدالعان ۇلگىسىن ازىرلەۋ، ادەمى كيىم ۇلگىلەرىنە سۇرانىس تۋعىزۋ، ناۋرىز بەلگىلەرىن ايشىقتايتىن كادەسىيلار، سۋۆەنيرلەر جاساۋ – ءبارى اينالىپ كەلگەندە، ىسىراپقا ەمەس، كەرىسىنشە ەكونوميكامىزدىڭ دا قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ بىرىنە اينالار ەدى دەپ ويلايمىز.
قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر
قىدىر بابا (قىزىر) بار جاقسىلىقتىڭ، مولشىلىق پەن بەرەكەنىڭ يەسى، ءۇمىتتىڭ شىراعىن جاعاتىن كيە. «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» ءسوزىنىڭ استارىندا وسىنداي تۇسىنىك جاتىر. ادەتتە، ءبىز قىدىر بابانى كوبىنەسە كوپشىلىكتىڭ الدىنا شىعارىپ، اق تىلەك ايتقىزىپ، اق باتا بەرگىزۋمەن شەكتەلەمىز. ال، ونىڭ قيالدى ۇشتاي تۇسەتىن مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرمەيمىز. ەندەشە، قىدىر بابانى ناۋرىز مەيرامىن وتكىزۋ بارىسىندا ۇتىمدى پايدالانعان ابزال. ايتالىق، ول جۇرتقا باتا بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي، سىيلىقتار دا ۇلەستىرەتىن بولسا. اسىرەسە، قىدىر اتانىڭ مەيىرىمى بۇلدىرشىندەر كوڭىلىمەن ۇشتاسسا، مەرەكەنىڭ ءمانى مەن ءسانى ارتا تۇسەدى.
ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە ناۋرىز مەيرامىنا الدىن الا ۇلكەن دايىندىقتار جاسالادى.14 ناۋرىز كۇنى تاڭعى ساعات 6-دان باستاپ جۇرتتىڭ ءبارى ءۇي-ۇيدى جاعالاپ كورىسەدى. «كىم ەرتە تۇرىپ، 40 ۇيگە كىرىپ، كورىسەتىن بولسا، سوعان قىدىر اتا نەسىبەسىن بەرەدى» دەگەن دە ءسوز بار. سول نەسىبەنى الىپ قالۋ ءۇشىن كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەر تاڭ اتپاي ەرتە تۇرىپ، ۇي-ۇيگە جۇگىرىپ، اتا-اجەلەرگە بارىپ كورىسەتىن. ۇلكەن ادامدار «بۇگىن كورىسۋگە ادامدار كەلەدى» دەپ، ءۇيىنىڭ اينالاسىن، ءىشىن تازالاپ، جاڭا كيىمدەر كيىپ، كۇتىپ وتىرادى.
ناۋرىز مەيرامى تەك توي تويلاۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاپپاي تازالىق شارالارىن وتكىزۋ كەرەك. «ءبىر تال كەسسەڭ، ون تال ەك!» دەگەندەي كوشەت وتىرعىزۋدى داستۇرگە اينالدىرۋ قاجەت.
سپورتتىق شارالار
ناۋرىز مەيرامى اياسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءداستۇرلى مادەني جانە سپورتتىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدى جانداندىرۋ كەرەك. سونداي-اق، بۇقارالىق سپورتتى جانە حالىقتىق داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا، ۆەلوشەرۋ، مارافون سەكىلدى بۇكىلحالىقتىق سيپاتى بار سپورت سايىستارىمەن قاتار، ۇلتتىق ويىنداردان جىل سايىنعى رەسپۋبليكالىق «ناۋرىز» سپارتاكياداسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنامىز.
ناۋرىزدى ناسيحاتتاۋ
ب ا ق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعانىمىز ابزال. بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ بارىسىندا وتكىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ تانىمدىق جانە مازمۇندىق جاعىنا ءمان بەرسە يگى.
ناۋرىز يدەياسىن ناسيحاتتاۋ بارىسىندا ايماقتار اراسىندا تەلەكوپىرلەر وتكىزۋ، تەلەمارافوندار مەن تاقىرىپتىق باعدارلامالار، اقپاراتتىڭ باسقا دا فورمالارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە، ەجەلگى ناۋرىز مەيرامى قازىرگى زامانعا بەيىمدەلىپ، قوعامدا ساياسي تۇراقتىلىقتى، دوستىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ، جالپى قازاقستاندىق، وتباسىلىق مەرەكەنىڭ تەتىگىنە اينالا باستايدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى،
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى
"ەگەمەن قازاقستان"
