«Zhusan» شىعارماشىلىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، بەلگىلى فوتوگراف جەڭىس ىسقاباي اعاشتان ويىپ، مال تەرىسىمەن قاپتالعان تۇرمىستىق بۇيىمدار جاساي باستادى. ءبىز سۋرەتءشىنىڭ ستۋدياسىنا بارىپ، تىرناقالدى تۋىندىلارىمەن تانىسىپ قايتقان ەدىك.
قولونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق جەڭىسكە اتاسىنان دارىپتى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق، ساقباي اقساقال قانقۇيلى سوعىستىڭ زاردابىن تارتىپ، قىرىق جىل كولحوزدىڭ جىلقىسىن باققان. ءدال 9 مامىر كۇنى ومىرگە كەلگەن نەمەرەسىنە «جەڭىس» دەپ ات قويىپ، قولىنان تۇسىرمەي ءوسىرەدى. ءتىپتى كىشكەنتاي كۇنىندە كوز قۋانىشىن تىماققا سالىپ ۇستاپ، بەتىنە ۇزاق قاراپ وتىرادى ەكەن. ەر جەتكەنشە قوينىنا الىپ جاتىپتى.
«ەس بىلگەلى اتامنىڭ مالدىڭ تەرىسىن سۇتپەن بۇركىپ يلەپ، جىڭىشكە ەتىپ قايىس ءتىلىپ وتىراتىنىن كورەتىنمىن. ول كىسىگە ءقىرىقورىم قامشى ءورىپ، ەر-تۇرمانىن ءوزى شاۋىپ الۋ ءسوز ەمەس ەدى» دەيدى ول.
ۇلكەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا، جەڭىس 3-4 جاسىندا «ارا» جۋرنالىنىڭ مۇقاباسىنا شىققان سۋرەتتى اينىتپاي سالا باستايدى. كورگەن دۇنيەسىن قايتالاپ ءجۇرىپ، قىلقالام قۇدىرەتىن ءبىرشاما مەڭگەرەدى. كەيىن اتاسىنا ۇقساپ اعاش ويامىن دەپ، ءسان مارتە ساۋساقتارىن جارالاپ، قولىن قان-جوسا قىلادى. سوندا دا العان بەتىنەن قايتپاي، قيسىق-قىڭىر اعاشتان الدەبىر دۇنيە ويلاپ تاۋىپ، جان-جاعىنداعىلارعا سىيلاپ ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىرادى.
«ەل بايقاماي تەۋىپ تاستاپ نەمەسە ءۇستىنەن باسىپ وتە بەرەتىن اعاشتاردى بىر-ەكى مارتە جونىپ جىبەرسەم، ويىمداعى زات اۋماي شىعا كەلەدى. مەكتەپتە ارنايى ۇيىرمەگە قاتىسىپ، ءار اعاشتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولاتىنىن ءتۇسىندىم. ول كەزدە كولحوز-سوۆحوزدار تاراي قويماعان ۋاقىت. اعاشتىڭ ءتۇر-تۇرى اۋىلداردا دا تابىلاتىن. اعايىمىز ەڭ ءبىرىنشى ويۋلى پىشاق جاساۋدى ۇيرەتتى» دەيدى العاشقى ىزدەنىستەرى تۋرالى كەيىپكەرىمىز.
– ءقازىر مەنىڭ سىنىپتاستارىمنان «جەڭىس ساباقتى قالاي وقىدى؟» دەپ سۇراساڭىزدار، «وتە جاقسى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. شىن مانىندە، ءۇي تاپسىرماسىن تىڭعىلىقتى ورىنداپ ەمەس، كەز كەلگەن ساباقتان اپايلاردىڭ تاپسىرعان سۋرەتتەرىن سالىپ بەرىپ، ءتورت پەن بەس الاتىنمىن. بىردە اكەمءنىڭ ەسىركەپ دەگەن دوسى اۋىلعا قوناققا كەلگەن ءبىر سۋرەتشىنى ۇيگە ەرتىپ كەلىپ، مەنىڭ سىزبالارىمدى كورسەتكەن. الگى كىسى مەنىڭ ارنايى ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىمدى تاپسىرىپ كەتتى. سودان 9-سىنىپتى بىتىرگەن جىلى الماتىعا ونەر كوللەدجىنە وقۋعا كەلدىم. الايدا قابىلداۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتىپتى. الماتى قۇرىلىس جانە مەنەدجمەنت كوللەدجىندە انامنىڭ تانىستارى بار ەكەن، سول جەرگە قۇجات تاپسىرىپ، ساۋلەتشى ماماندىعىنا ءتۇستىم. ءتورت جىل پاك گەناديي بوريسوۆيچتان ءدارىس الدىم. كۇندىز-تۇنى شەبەرحاناسىنان شىقپايتىنمىن. سول كەزدە ۇيرەنگەن ءتاجىريبەمدى ءقازىر كومپيۋتەرمەن بايلانىستىرىپ، دامىتىپ جاتىرمىن. ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحىن تولىق مەڭگەردىم دەپ ايتا المايمىن. ءبىراق سول كەزدەگى ىزدەنىستەرىم بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمە جول اشتى، – دەيدى.
جەڭىستىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ قالىپتاسۋى دا قىزىق. كوللەدج بىتىرگەن جىلى اسكەر قاتارىنا الىنادى. ازاماتتىق بورىشىن وتەي ءجۇرىپ، تاعى دا اسكەري ءبولىمنىڭ اعاش شەبەرحاناسىن اينالشىقتاپ شىقپاي قويادى. ەسىك-تەرەزەدەن قالعان اعاش قالدىقتارىنان ءتۇرلى زاتتار جاساپ، ءتىپتى بايقاۋدا ب ا ق سىناپ تا ۇلگەرەدى.
– «ازيا داۋىسى» حالىقارالىق فەستيءۆالىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى. ءبىر كۇنى تەلەديداردان «ەگەر قولدان جاساعان بۇيىمدارىڭىز بولسا، ۇزدىك ورىنداۋشىعا ءوز اتىڭىزدان سىيلاي الاسىز» دەگەن جارنامانى كورىپ قالدىم. ولارعا اعاشتان جونعان ۇلۋىمدى كورسەتىپ ەدىم، سول كۇنى كەشكىسىن مەدەۋگە كەلۋىمدى ءوتىندى. اسكەردەن سۇرانىپ، وسىندا تۇراتىن دوسىمنىڭ كيىمدەرىن الدىردىم. ول مەنەن ىرىلەۋ جىگىت ەدى، شالبارىنىڭ بالاعى، كوستيۋمىنىڭ ەتەك-جەڭى ۇزىن، سوعان قاراماي ساحنادان ءبىر-اق شىقتىم. ۇزدىك انشىگە ىزگى-تىلەگىمدى ءبىلدىرىپ، سىيلىعىمدى تاپسىردىم. اسكەري بولىمگە قايتىپ ورالعان سوڭ، ەكى-ۇش كۇن ۇيىقتاي السامشى. كوز الدىمنان حالىقتىڭ ىسقىرىپ-شۋلاپ قولداعانى مەن ساحنانىڭ جارق-جۇرق ەتكەن شامدارى كەتپەيدى. قاسىمدا سپورتپەن اينالىسقان ساربازدار كوپ بولاتىن. ءبىر جىگىت «جۇلدىز اۋرۋىنا شالدىقتىڭ» دەپ كۇلەدى.
نە كەرەك، كەلەسى جىلى تاعى قاتىستىم. بۇل جولى قولدان جاساعان بۇيىمدارىمدى سىيلاپ قانا قويماي، ساتىپ اقشا تاپتىم، – دەيدى شەبەر.
جەڭىس اسكەردەن كەيىن سول بولىمدە جۇمىس ىستەۋگە قالادى. ءبىر جارىم جىلدان كەءيىن جارناما اگەنتتىگىنە اۋىسادى. كەيىن جيھاز فابريكاسىندا دا ءبىراز ۋاقىت تاجىريبە جيناقتايدى.
– ستۋدەنت كەزىمنەن ءتۇرلى سۋرەتتەر تۇسىرە باستادىم. كەيىن «ازيا قازاقستان» فوتوكلۋبىنا مۇشەلىككە الىندىم. اپتا سايىن قالاداعى فوتوگرافتار باس قوسىپ، تۇسىرگەن فوتولارىمىزدىڭ ارتىق-كەمىن باعامدايتىنبىز. وزگەلەرمەن سالىستىرىپ، جۇمىستارىمىز تالقىلاناتىن.
بىلىكتى سۋرەتشىلەر جاقسى-جامانىن ءتۇسىندىرىپ، ارتىعىن سىزىپ تاستايتىن. ءبىر جىلى سول كلۋب جاريالاعان بايقاۋدا ءۇش بىردەي اتالىمدى جەڭىپ الدىم. كوبىنە باسقا ۇلت وكىلدەرى باس قوساتىن. سولاردىڭ اراسىنان توپ جارىپ شىققانىما قاراعاندا، بايقاۋ ءادىل وتكەن بولۋى كەرەك. ال 2005 جىلى «الماتى اقشامى» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ، گازەتتىڭ جۇمىسىنا ارالاسا باستادىم. مۇنداعى كۇندەلىكتى قاربالاس جانىما جاقتى. ورىسشا وقىپ، باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن قىزمەتتەس بولعان مەن ءۇشىن قازاقى الەمنىڭ ەسىگى اشىلدى. قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقالارىمەن تانىستىم. ۇلكەن كىسىلەردىڭ باتاسىن الدىم. رۋحاني تۇرعىدا ءوسىپ، زيالى ورتاعا ءسىڭىستىم. نەگە ەكەنى ەسىمدە جوق، ءبىر كۇنى باس رەداكتورىمىز قالي ءسارسەنبايعا رەنجىپ قالدىم. وكپەلەگەنىم سونشالىق، امانداسپاي قويدىم. بىردە ول كىسىنىڭ «كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان قاريا كورسەم، بارىپ امانداسقىم كەلىپ تۇرادى» دەگەن اڭگىمەسىن ەستىدىم. سول كەزدە ءوز ىسىمە قاتتى ۇيالىپ، «امانداسا سالسام نەم كەتەدى؟» دەپ ويلادىم. «جاقسىنىڭ شاراپاتى تيەدى» دەگەن وسى شىعار، قالي اعانىڭ وسى ءسوزى ماعان ومىرلىك ساباق بولدى. «ۇلىق بولساڭ، كىشىك بول» دەمەي مە، ۇلكەنگە سالەم بەرىپ، امانداسىپ جۇرسەڭ، باتاسىن الادى ەكەنسىڭ. تالاي ۇلكەن كىسىلەردىڭ ۇيىنە بارىپ، بالاسىنداي ەركەلەي ءجۇرىپ، قايتالانباس بەينەلەرىن حالىققا جەتكىزدىم، – دەيدى جەڭىس ىسقاباي.
فوتوگراف جەڭىستىڭ سول جىلدارى باسقالاردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن وزىندىك قاسيەتتەرى بار بولاتىن. ول ۇنەمى باسىنا ويۋلى اق تاقيا كيىپ جۇرەدى جانە سومكە تولى سۋرەتتەرىن كەيىپكەرلەرىنە ۇلەستىرۋدەن جالىقپايتىن.
«ستۋدەنتتىك جىلدارى قولىما تۇسكەن اقشاعا پلەنكا ساتىپ الىپ، ونى ايقىنداپ، شىعارۋدان ارتىلمايتىن. كەشكە دەيىن قىزداردى تۇسىرە بەرەتىنمىن. مەنىڭ قارنىم اش، ءبىراق الگى سۇلۋلار سۋرەتتەرىن كورىپ ءماز بولاتىن. «الماتى اقشامى» گازەتىنە ورنالاسقاننان كەيىن دە وسى ادەتىم قالعان جوق. سۋرەت شىعارۋ شىعىن بولعانىمەن، اسىرەسە، ارىپتەستەرىمنىڭ كوڭىلىن تابۋ كوڭىلىمە راحات سىيلايتىن. سومكەمدە ۇنەمى «قازاقستان» شوكولادى جۇرەتىن. ولاردى تىلشىلەرگە سۋرەتتەرىمەن قوسىپ، تاراتىپ بەرەتىنمىن. كىشكەنتاي كەزىمنەن اڭقاۋمىن، سول اڭقاۋلىعىم جۇرە كەلە وسىنداي جومارتتىققا ۇلاستى. ءسابيت ورازبايەۆ اعامنىڭ «قۇل بولىپ قىزمەت ەت، بي بولىپ وتەرسىڭ» دەگەن ءبىر ءسوزى بار. ال بەيسەن قۇرانبەك اعام «سول كەزدە تاراتقان سۋرەتتەرىڭ بۇگىندە وزىڭە قىزمەت جاساپ جاتىر» دەيدى. نەگە ەكەنىن ءبىلمەيمىن، ادامعا كوڭىلىم تولىپ تۇرسا، قولىمداعى باردى بەرگىم كەلىپ تۇرادى. قوناعىنا اتىن مىنگىزىپ ءجۇرىپ، جۇگەنىن ۇستاپ قالاتىن قازاقتىعىمىز بولار. ءبىراق ەلگە قانشا جومارتتىق تانىتسام، مەنىڭ نەسىبەم بىرنەشە ەسەلەنىپ، ارتىق كەلىپ وتىرادى» دەيدى سۋرەتشى.
جەڭىس ىسقاباي «الماتى اقشامى» گازەتىنەن كەيىن الماتى وبلىسى اكىمدىگىندە ءبىراز جىل تەر توكتى. الماتى وبلىسى اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ بەرگەن ەركىندىگىنىڭ ارقاسىندا تاجىريبەسى بۇرىنعىدان دا تولىعا ءتۇستى. ول كىسىنىڭ بويىنداعى توزىمدىلىككە تاڭدانىپ، ءوزى دە سابىرلى بولۋعا ۇيرەندى. ءقازىر «جۋسان» اتتى جەكە ستۋدياسىن اشىپ، سۋرەت تۇسىرۋمەن اينالىسادى.
– اعالارىم قولداپ، قالانىڭ قاق ورتاسىنان ستۋديا اشىپ بەردى. قۇرال-جابدىعىما دەيىن الىپ بەرىپ، دەمەۋشىلىك جاسادى. ال «جۋسان» دەگەن اتىنا كەلسەك، اۋەلگىدە سۋرەت ونەرىنە قاتىستى اتاۋ بولسا دەپ ويلاعانمىن. ءبىراق وڭتايلى ەشتەڭە تابا المادىم. بىردە بەيسەن قۇرانبەك اعامنىڭ ۇيىندە جەڭگەممەن سويلەسىپ وتىرىپ، كىتاپتاردان ىزدەستىرىپ قارادىق. ءبىر كەزدە «جۋسان» دەگەن سوزگە كوزىم ءتۇسىپ كەتپەسى بار ما؟! ىزدەگەنىم تابىلىپ، قاتتى قۋاندىم. قاي تىلدە ايتساڭ دا ادەمى ەستىلەدى. قاتەسىز، بۇرمالاۋسىز وقىلادى. ونىڭ ۇستىنە، ءبىز ات ءمىنىپ، جەلمەن جارىسىپ وسكەن دالانىڭ بالاسىمىز. الماتى وبلىسى تالعار اۋدانى تۋعانباي دەگەن اۋىلدا ەرجەتكەنبىز. اتا-انامىز مال باققاننان كەيىن قىس قىستاۋعا، جاز جايلاۋعا كوشىپ جۇردىك. سوندىقتان جۋساننىڭ يiءسى قانىمىزعا سىڭگەن. جۋساندى قازاقتان باسقا كىم قادىرلەپ جاتىر؟! مەن ءۇشىن قازاق پەن جۋسان ەگىز ۇعىم. قاراپايىم لوگوتيپىن دە سول مەزەتتە سالىپ شىقتىم. ءبىر قاراساڭىز، جوعارىعا قاراپ ءوسىپ، ۇمتىلىپ تۇرعان ءشوپ. ەكىنشى جاعىنان قاراساڭىز، ءبىز جولىمىزدىڭ اشىقتىعىن، باسىمىزدىڭ اماندىعىن، جالپى كەز كەلگەن جاقسى تىلەكتى الاقان جايىپ اللادان تىلەيمىز. انىقتاپ زەر سالساڭىز، ون تال جۋساننىڭ بۇتاعى ون ساۋساق پەن ايالى الاقانعا دا ۇقسايدى.
ورتالىقتى اشقاننان بەرگى نەگىزگى جۇمىسىم «قازاقستان بارىسى» جوباسىن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ بولىپ جاتىر. ءدۇبىرلى دودانى باستاپقىدا جالعىز تۇسىرگەنمىن، ءقازىر ءبىر توپ فوتوگراف جۇمىس ىستەيمىز. ويتكەنى ءبىر ادامعا قاراعاندا، توپ بولىپ جۇمىلا كىرىسكەن الدەقايدا قولايلى. ۇتىمدى ساتتەردى قالت جىبەرمەي، جان-جاقتان قاۋمالاپ ءتۇسىرەسىڭ. ءبىرىمىزدىڭ ۇلگەرمەگەنىمىزدى ەكىنشىمىز ءمۇلت كەتىرمەۋىمىز مۇمكىن. كىمنىڭ كىمدى الىپ ۇراتىنىن، قاي جامباسپەن قۇلايتىنىن الدىن الا بولجاۋ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، كىلەم ۇستىندەگى بالۋانداردى عانا ءتۇسىرىپ، كورەرمەندى، ولاردىڭ جانكۇيەرلەرىن، باپكەرلەرىن ۇمىتىپ كەتۋگە بولمايدى. ناتيجەسىندە جيعان-تەرگەن تاجىريبەمنىڭ بارلىعىن قولدانىپ، مىڭداعان كادرلەردىڭ ىشىنەن ۇزدىگىن تاڭداپ، ۇلكەن البوم دايىنداپ شىعارامىز، – دەيدى فوتوگراف.
جەڭىس بيىلدان باستاپ تۇرمىستىق بۇيىمدار جاساۋدى دا قولعا الدى. اۋەلى اعاشتان قازاقى توسەك قۇراستىرسا، جاقىندا شاي ىشەتىن ويۋلى ۇستەل دايىندادى.
– باياعىدا تەحنيكانىڭ جوق زامانىندا دا اتا-بابامىز اعاش وڭدەپ، تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيءدى ەمەس پە؟! ءقازىر كاسىپ جاسايمىن دەگەن ادامعا بارلىق جاعداي بار. قىزدىڭ جاساۋىنا بەرىلەتىن ساندىق-توسەكتەر ساپاسىز اعاشتان جاسالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. جاساندى جيھازداردىڭ ورنىن قازاقى بۇيىمدارمەن نەگە الماستىرماسقا؟! تەك نيەت بولسا، مۇمكىندىك جەتىپ ارتىلادى. مۇنداي توسەكتى ءوزىم ازىرگە ەشقانداي شەبەرحانادان كورگەن جوقپىن. الداعى ۋاقىتتا كوشىرمەسى جاسالۋى مۇمكىن. تالاپتانعان شەبەرلەر بولسا، كورسىن، ۇيرەنسىن دەگەن نيەت ۇستانىپ وتىرمىن. «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاما» دەيدى عوي حالىق دانالىعى. نە ىستەسەم دە مايىن تامىزىپ، ناتيجەسىن كورسەتۋگە تىرىسامىن. ءوز جۇمىسىما نەمقۇرايدى قاراعان ادام ەمەسپىن. مەنىڭ ءبىر بىلەتىنىم، ءار ادام ءوز اتىنا ساي بولۋى كەرەك. سوندىقتان ءاردايىم ءبىر جاڭالىق ويلاپ تاۋىپ، ۇنەمى جەڭىسكە جەتۋگە ۇمتىلىپ كەلەءمىن، – دەيدى جەڭىس بىزبەن اڭگىمەسىن اياقتاپ.
