مارات توقاشبايەۆ
ۇستىمىزدەگى جىلعى 7-قاڭتار كۇنى پاريجدەگى Charlie Hebdo ساتيرالىق اپتالىعىنىڭ رەداكسياسىنا شابۋىل جاسالىپ، سونىڭ سالدارىنان 12 ادام قازا تاۋىپ، 11 ادام جارالاندى. كەيبىر باسىلىمداردىڭ جازۋىنشا بۇعان جاۋاپكەرشىلىكتى «ءال كايدا» تەرروريستىك ۇيىمى مەن «يراك پەن ليەۆانتانىڭ يسلام مەملەكەتى» ۇيىمى موينىنا «الىپتى». بۇل قاندى قىرعىندى جاسادى دەپ كۇدىكتەلىنگەن اعايىندى سايد پەن شەريف كۋاشيدى 9-قاڭتار كۇنى ارنايى وپەراسيا بارىسىندا فرانسۋزدىڭ ارنايى ماقساتتاعى كۇشتەرى كوزىن جويعان بولاتىن.
اعايىندى سايد پەن شەريف كالاشنيكوۆ اۆتوماتتارىن كەزەنىپ، رەداكسياعا باسىپ كىرگەندە تۋرا جينالىستىڭ ۇستىنەن تۇسكەن. ءارى وزدەرىنىڭ كىمدى ولتىرۋگە ءتيىس ەكەندىكتەرىن جاقسى بىلگەن. رەداكسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتى-جوندەرىن سۇراپ، انىقتاپ العان سوڭ اتقان.
قازا تاپقانداردىڭ قاتارىندا Charlie Hebdo ساتيرالىق اپتالىعىنىڭ باس رەداكتورى ءارى كاريكاتۋريست ستەفان شاربوننە بار. The Daily Telegraph اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا شاربونە پايعامبارىمىز مۇحاممەدتى (س.ع.س) مازاقتاپ كاريكاتۋرالارىن سالعانى ءۇشىن باياعىدا-اق «ال-كايدانىڭ» قارا تىزىمىنە ىلىككەن» كورىنەدى. شابۋىل كەزىندە جان كابيۋ، جورج ۆولينسكي، بەرنار ۆەلياك، فيليپپ ونورە سياقتى كاريكاتۋريستەر مەن بەرنار ماريس دەگەن جۋرناليست قازا تاپقان. قازا تاپقانداردىڭ ەكەۋى پوليسيا قىزمەتكەرى، ءبىرى فرانك برەنسولارو (شاربوننەنىڭ وققاعارى)، ەكىنشىسى مۇسىلمان جىگىتى احمەد مەرابە. باس رەداكتور شاربوننە جەكە وققاعار ۇستاعانىنا قاراعاندا ءوزىنىڭ وتپەن ويناپ جۇرگەنىن بىلگەن سياقتى.
ارينە، بەيبىت كۇندە پاريجدىك كاريكاتۋريستەردىڭ وقىستان قازا تاپقانى وكىنىشتى. سوندىقتان قازا تاپقانداردىڭ وتباسىنا، فرانسۋز مەملەكەتىنە شىن نيەتپەن كوڭىل ايتامىز.
فرانسيا (فرانسيا ەمەس، ادەيى قازاقشا فرانسيا دەپ جازىلىپ وتىر. گرەسيا ەمەس –گرەكيا، تۋرسيا ەمەس – تۇركيا ءتارىزدى – اۆتور). پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند رەداكسياعا باسىپ كىرىپ قىزمەتكەرلەردى اتقان جانداردى قاندى وقيعا اياعىنا دەيىن تەرگەپ-تەكسەرىلمەي جاتىپ «تەرروريستەر» دەپ اتادى. سول سول-اق ەكەن، بۇكىل باتىس باسىلىمدارى تەرروريزم تاقىرىبىن گۋلەتىپ الا جونەلدى. ءبىراق وسىنداي وقيعا العاش رەت پە؟! مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار تىزبەگىنە كوز جۇگىرتەيىك. 1980 جىلى ۇندىلىك سالمان رۋشدي دەگەن بىرەۋ «شايتاننىڭ شاتپاعى» دەگەن كىتاپ جازىپ، وندا مۇسىلمانداردىڭ قاراپايىم مەكەنىن مازاق ەتكەن. بۇل كۇللى مۇسىلمانداردى اشىندىردى. يراننىڭ سول كەزدەگى رۋحاني جەتەكشىسى حومەيني ونىڭ باسىنا ۇلكەن اقشا تىكتى. رۋشدي ەندى ءتىرى قالماسىن سەزىپ، ءاتى-جونىن وزگەرتىپ عايىپ بولدى. 2005 جىلى «باعىنۋ» دەگەن فيلم ءتۇسىرىپ، وندا قاراپايىم ايەل تاعدىرى ارقىلى مۇسىلمانداردى قورلاعانى ءۇشىن گوللانديالىق رەجيسسەر تەو ۆان گوگ ءولتىرىلدى. سول 2005 جىلى دانيانىڭ «دجۋلياندس-پوستەن» (Jyllands-Posten) گازەتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س) 12 ءتۇرلى كاريكاتۋرالىق مازاق سۋرەتىن جاريالاعانى ءۇشىن بۇكىل الەم مۇسىلماندارىنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىرادى. رەداكسيا باسشىلىعى جاريالانعان سۋرەتتەر ءسوز بوستاندىعىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى دەپ اقتالعىسى كەلسە، سول دانيادا تۇراتىن مۇسىلماندار، سونداي-اق الەم مۇسىلماندارى مۇنى سانالى تۇردە ارانداتۋ ارەكەتى دەپ سانادى. وسى وقيعاعا بايلانىستى 11 مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى جاريالانعان سۋرەتتەر ءۇشىن دات ۇكىمەتىنەن رەسمي كەشىرىم سۇراۋدى تالاپ ەتتى. كەيبىر ەلدەر كەشىرىم سۇراماعانى ءۇشىن ءتىپتى دات ەلىندەگى ەلشىلىكتەرىن جابۋعا دەيىن باردى. ديپلوماتيالىق نارازىلىقتار سوڭى دات تاۋارلارىنا بويكوت جاريالاۋمەن ۇلاستى. 2007 جىلى بانگلادەشتىك 20 جاسار كاريكاتۋريست يندۋس جەرگىلىكتى گازەتتە پايعامبارىمىزدى (س.ع.س) مازاقتاپ سالعان سۋرەتى ءۇشىن مۇسىلمانداردىڭ قاھارىنا ۇشىرادى. اۆتور تۇرمەگە قامالدى، شىعارماشىلىعىنا تىيىم سالىندى. بۇل وقيعا الىستاعى نيگەريادا جاڭعىرىعىپ، ونداعان ادامداردىڭ ولىمىنە سوقتىردى. ورىن العان وقيعالاردا سەناريي – بىرەۋ. الدىمەن ءسوز بوستاندىعى جەلەۋىمەن الدەبىر جازعىش نەمەسە سۋرەتشى مۇسىلمانداردى، ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن نەمەسە اللا تاعالانىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن سوڭعى پايعامبارى مۇحاممەدتى (س.ع.س) مازاقتاپ «شىعارماسىماعىن» جاريالايدى. بۇل قاي ەلدە، قاي جەردە ەكەندىگىنە قاراماستان كۇللى مۇسىلمانداردى اشىندىرادى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ابىرويىن قورعاۋدى ءوزىنىڭ ومىرىنەن ارتىق كورەتىن كەز كەلگەن مۇسىلمان بۇعان نارازىلىق بىلدىرەدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى «شارلي ەبدو» رەداكسياسىنداعى سياقتى قاندى وقيعاعا باسىن تىگەدى. باتىستىق اقپارات قۇرالدارى ونى الادى دا ەڭ وڭاي جاۋ «ال-كاەداعا» جاپسىرا سالادى (ەگەر مۇنداي ۇيىم شىنىمەن بار بولسا ورتالىق بارلاۋ بيۋروسى ونى باياعىدا-اق تىپ-تيپىل ەتەر ەدى). ەڭ دۇرىسى «تىنىش جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسپاۋ» عوي. باسقا ءدىننىڭ، باسقا كونفەسسيانىڭ ۇستانىمدارىن، ول قاستەرلەيتىن قۇندىلىقتاردى مازاقتاۋ شىن مانىندە ارانداتۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان باتىس ەلدەرى ماسەلەنىڭ سالدارىمەن ەمەس، سەبەبىمەن كۇرەسۋدى ۇيرەنگەندەرى ءجون. ارانداتۋدى توقتاتۋدىڭ ورنىنا «ال قانە، ەندى نە ىستەيسىڭ؟» دەگەندەي سول الگى جۋرنالدىڭ كەلەسى سانىندا يسلامدى كۇلكى ەتەتىن كاريكاتۋرالار تاعى باسىلعان. ونىمەن قوماي جۋرنالدى 7 ميلليون دانامەن تاراتتىق دەپ ماسايرايدى. بۇرىن 50-60 مىڭ تارالىممەن كۇنىن ازەر كورىپ وتىرعان، انە-مىنە بانكروتتىققا تاياۋ رەداكسيا سوڭعى ءنومىرىن ساتۋدان 10 ميلليون ەۋرو تازا پايدا كورىپتى (!). ءبىراق ول پروبلەمانى شەشە مە؟ جۋرنالدىڭ تارالىمى 70 ميلليونعا جەتسە دە ماسەلە شەشىلمەيدى. كەرىسىنشە ءبىر رەداكسيانىڭ باسىنداعى وقيعا بۇكىل مۇسىلمان الەمىنە قارسى تەكەتىرەسكە ۇلاسادى. مۇسىلماندار ءوز ءدىنى مەن ابىرويىن قورعاۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ول ءسىرا، كۇننەن كۇنگە الەمگە ىقپالى ارتىپ بارا جاتقان يسلامدى جەكسۇرىن ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ساياسي توپتارعا قاجەت تە بولۋى ىقتيمال.
بۇل جەردە تۇركيا پرەزيدەنتى تاييپ ەردوعاننىڭ تەررورلىق اركەتتى ايىپتاي وتىرىپ، فرانسۋزدىق Charlie Hebdo ساتيرالىق جۋرنالى ناسىلشىلدىك پەن ءدىنارالىق وشپەندىلىكتى قوزدىرىپ وتىرعانى تۋرالى پىكىرىمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى. «بۇل ەركىندىك ەمەس، بۇل باسقا ادامداردىڭ كەڭىستىگىنە قول سۇعۋ. ءبىز شەكسىز ەركىندىك بولمايتىنىن تۇسىنەتىن كەزىمىز جەتتى، –دەدى ول. – مۇنداي ارانداتۋلار زاڭمەن جازالانۋعا ءتيىس».
مەنى دە وسى ماقالانى جازۋعا يتەرمەلەگەن وسى پىكىر. باتىس ەلدەرىندە، ءتىپتى سول فرانسيادا ادامداردىڭ ءدىني سەنىمىن، ولاردىڭ قۇندىلىقتارىن مازاقتاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى، بۇل زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا وراسان مولشەردە ايىپپۇل سالىناتىنى تۋرالى نورمالار ەنگىزىلۋى مۇنداي قاندى وقيعالارعا جول بەرمەس ەدى. الايدا باتىستا مۇنى ەستيتىن قۇلاق بار ما، دەسەڭىزشى؟!
«پرەزيدەنت جانە حالىق» 23 قاڭتار 2015 جىل، 3-سانى
